Mácxim Gorki, người cảm biết một cách tỉnh tế lạ
thường điều thật sự và chân chỉnh trong văn học, tỉnh
tường đối với những tài năng tươi tắn, đang nây sinh,
đã đánh giá cao sáng tác của Lêônit Lêônốp hai mươi ba tuồi trẻ măng. Gorki đã phát biều rằng nhà văn
tài năng suốt cả cuộc đời.
Vậy mà đã có những nhà phê bình văn học, những người đón tiếp cuốn sách này hay cuốn sách khác của Lêônit Lêônốp bằng một sự ghét bỏ nhẹ dạ, với một thái độ dung tục hóa công khai trong cách đánh giả, nếu không nói là với sự thù địch không che đậy. Sự
mâu thuẫn trong đánh giá như vậy là do đâu?
Câu trả lời, hẳn là cần tìm ở chiều sâu trong sáng
tác của chính nhà văn, trong sự tích tụ đầy đặc khác
thường tài năng của ông, nơi sự tồn tại của nhân đân được khúc xạ, như các tia ánh sáng trong lăng kính.
Chính bởi sự khúc xạ số phận cuộc đời nhân dân này trong số phận cuộc đời của nhà văn mà đã ra đời, như
điều kỳ diệu, những nguồn nước -vỉnh cửu, mát lạnh và tỉnh khiết, từ đó các thế hệ tương-lai sẽ giải cơn khát tỉnh thần của minh, cơn khát lương tâm của mình—
lương tâm công dân vả lương tâm con người.
159
Biều mà Gerki từ đỉnh cao hing vi cia minh nhin thấy rõ, có thề con mắt thường đã không nhìn thấy được, và ở nơi những người phụng sự bình thường mẫn tiệp của ngòi bút tìm thấy sự phức tạp định kiến, nhà nghệ sỉ vĩ đại lại nhìn thấy tính chất nhiều mức
độ đậm đặc, khối lượng lớn của fương lai của văn học,
nên đã bảo vệ tương lai đó, chào mừng và hoan
nghênh nó.
..Bên ngoài cửa sồ buổi chiều tháng năm rực rỡ, lá
non tơ trên những cây đoạn đang căng phồng. Trên tường nhà, trong fấm ảnh cũ kỹ, ngày nay tất cả thế
giới đều biết đến, cũng là vầng mặt trời Thới chang
phương nam, và Lêônốp trai trẻ ở Capri, hàm răng
trắng, với bộ ngực trần, đứng bên cạnh Gorki, và cả
hai người đều cháy nắng, đang tươi cười, có cái gì đó giống nhau trong ánh mắt họ.
Sự có mặt trong các cuốn sách của Lê@ônốp niềm khát
vọng tất yếu tới tương lai, tự thân nó về nhiều mặt đã xác định số phận của nhà văn. Năm tháng sẽ đua
đi, còn số phận các cuốn sách Lêônốp sẽ còn là đối
tượng của công việc nghiên cứu càng thêm chăm chú hơn. Và mối lần anh lại sẽ bất giác dừng lại, chăm chú
lắng nghe tiếng róc rách của những mạch nước nguồn
chiy từ những lòng sâu kín của lục địa Lêônốp.
Lêônit Lêônốp đi vào văn học cùng với cách mạng...
Một trong những hình: tượng chủ yếu. trong sáng tác
của ông --- đó là ráng đổ khồng lồ của cơn đông tổ khử nhiễm, cái ráng đỗ không bỏ qua bất cứ một nhân vật it nhiều có ý nghĩa quan trọng nào của Lêônốp : Tsêrimốp trong Xkuiarepzki, Ủvađiep trong Dòng sông X6t, Kurilốp trang Con đường ra đại dương. Nhưng bản chất tài năng của Lêônốp, hiền nhiên bị cuốn hút tới
một trong những nhảnh vĩ đại của chủ nghĩa hiện thực
160
Nga trong tiếng cười gần như làm sững người của
Gôgôn và một tình yêu không thề bổ qua được của
nhà văn ấy là Doxtdiepxki.
Nhưng Lêônốp bắt đầu từ xa xôi ;
— Quả thực, văn học của chúng ta vi đại và tươi
đẹp, có cái đề tự hào. Và dù sao đi nữa trước hết là
Puskin, thiên tài tuyệt đối, vô song ấy. Anh biết đấy,
văn học là một ngón rất và rất nguy hiềm... Bởi vì sự
thề là như thế này, nhà văn sau khi ông ta chết, được người ta bảo vệ, bênh vực hay-lại xóa bỏ các cuốn sách của ông ta. Và chuyện đó không bồ qua ai hết.
Thậm chí cả những người lúc sinh thời thành đạt nhất
và được vỗ về bằng vinh quang. Phải, không một ai trong chúng ta lại tránh khỏi sự đánh giả lại của mình. Không
một ai! Tư tưởng, như thường lệ, theo kiều Lêônốp sắc nhọn và không thương xót. Những trận chiến lạ
kỳ, những thẩm kịch lạ kỳ diễn ra thường xuyên trên các giá sách... Đáng tiếc rằng, chúng ta chỉ trở thành người chứng kiến và những người mục kích một phần
thời gian không đáng kề của những chuyện ấy.
Ông im lặng mấy phút, và không có gì cẩn trở sự im lặng của chúng tôi. Sau cửa sồ trời mau chóng đồ tối, những đám mây trắng, cao, đã lộng lẫy theo kiều mùa hè sáng ngời lên trên trời đêm. Trên bàn viết cái
vòng tròn do chup đèn bàn đã thâm lại vạch lên at miu vang diu.
— Tại sa. Ðoxtôiepxki gần gụi với tôi ư? Ông không
quan tâm đến các sự việc, mà đến các bẩn thề, hiện thân các quan niệm của ông về con người và tính
người, về con người trong thời gian. Chẳng hạn, không phải bản thân các đám mày và trời đêm, mà là phản ảnh của chúng, khúc xạ của chúng dưới dòng sông...
12 — CNVX 161
Phải, Lêônổốp thấu hiều thời đại của mình, miêu tả
những sự chuyển dịch, những tai biến và những thành tựu của nó thông qua các tính cách con người, thông qua các niềm khát vọng và cuộc đấu tranh của con người, tìm ra những khả năng mới trong sự nhận thức được của con người, mạnh dạn bước qua ngưỡng
cửa hai thời đại khác biệt ghê gớm và dò dẫm đường đi -
tởi những chân trời mới, đường đi của những người
đi đầu tiên của chủ nghĩa cộng sản.
LÀ nhà yêu nước chân chính và đứa con của thế kỷ mình, Lêônốp da đi .cùng đất nước qua các giai đoạn
lịch sử. Cùng với đất nước, ông chính là một trong những người đầu tiên mở đường trong các bước tìm
tòi xã hội và đạo đức của nó. Và với tư cách là một
công dân, cũng như với tư cách một nghệ sỉ: Ông vừa
là viện sĩ hàn lâm, vừa là người bảo vệ nhiệt thành của thái độ đối xử một cách có lý trí đối với thiên
nhiên, đối với các của cải, trong mức độ như. nhau thuộc sở hữu của cả chúng ta, cà các thế hệ tương lai.
Ông là người thầy nghiêm khắc và trân trọng của các tài năng văn học trẻ trong Hội nhà văn Liên xô.
Như một nghệ sỉ, ông đã đưa ra những nhận xét
trọng đại về thời đại và các vấn đề của thời đại. Qua sáng tác của ông có thề nghiên cứu được thời đại của
chúng ta, lịch sử sự trưởng thành của nhà nước xô
viết Ông đã đáp lại mọi tiếng gọi, tất cả những hồi
chuông cảnh báo chủ yếu của thời đại mình: đó là
Những con chần và Thằng ăn cắp, Dòng sông Xốt và
Xkutarepxki, Đường ra đại dương và Rừng Nga, Xâm
lược và Cỗ xe ngựa bằng uàng. :
Và cũng như ở bất cứ một nhà sáng tạo chân chính
bất cứ nghệ sĩ chân chính nào, trung tâm sức nặng
của các cuốn sách của Lẻônốp, bao giờ cũng nằm ở phần
163 #
sâu kín của chúng. Ở đấy tập trung cái điều bí mật ấy
của tac phim, cdi gi dé di thẳng vào trái tim người
đọc, bắt anh ta yêu thương và căm thù, cười và khóc,
và nếu ghé tai vào đường vạch giữa cái nhìn thấy và cái không nhìn thấy trong tác phầm, thì anh sẽ nghe
thấy cả tiếng rầm rì của những lòng núi lửa đang phát
sinh, cA mach dap của đường máu chim sâu, dưới một áp lực lớn lao, cả những trận vật lộn đữ dội của các lực lượng đối lập, vọng tới bề mặt chỉ bởi những xô đầy yếu ớt, ầm ì.
Anh sẽ thấy rõ điều này khi anh cầm lấy đọc bất cứ cuốn sách nào sủa ông, dừ đó là truyện dải thời kỳ đầu
Tuatamur và thống soái Tsinghixhan, về cuộc viễn chỉnh
của ông ta sang nước Nga và về sự suy sụp tỉnh thần của ông ta, hay Cỗ xe ngựa bằng uàng, điều giáo huấn
“ của đạo đức con người thuộc đạo đức mới. Đối với các
thế hệ mới và mới nữa của người xò viết, đại tá Berez-
iin là biều tượng triết lý của chủ nghĩa. nhân đạo cao cả.
Nếu ỉa lấy văn chính luận của Lêônốp, lấy một cách hủ họa, một bài văn cấp bách nhất, về rừng hay về ngôn ngữ Nga, thì cả ở đây nữa ông cũng phát biều như
một người lính và người bảo vệ, đứng vững sống chết ở biên cương đất thánh của mình, mà cái tên bất tử của
nó là Chân lý.
Các lục địa Lêônốp sở di nd hoa một cuộc sống mãnh
liệt như vậy, là bởi vì bằng các nền tổng của mình, chúng ăn sâu vào bề dầy đời sống nhân dân, cái bề dầy
không bao giờ nguội lạnh, bao giờ cũng nằm trong qua trình sáng tạo và xây dựng.
Phân tích tác phầm này hay tác phầm khác, rất bồ ích *
nếu đánh giá nó theo. độ bền uững, theo sức sống trong
thời gian, Nếu với cái thước đo như vậy dùng đánh giá
163
các tác phầm của Lêônốp, thì độ bền vững làm ta kinh ngạc. Dung tích, tính chất nhiều bình diện, trong bức về
lịch sử cũng như xã hội, dường như lôgarit hóa các hình tượng, phượng pháp đặc biệt của nghề xây, chẳng buộc bằng những gia cố ở những chỗ bất ngờ nhất và những hướng bất ngờ nhất, — chính đó là những yếu tố hợp thành của sự bền chắc ấy. Được thu góp lại, những yếu tố hợp thành ấy âm vang thành một dàn đồng ca hài hòa, một bản giao hưởng có một không hai của cuộc sống, trong đó cải chất hài không cần trở cái bí thẩm, mà hòa với nhau trong một thề thống nhất không tách rời được, ở đấy trong tiếng ồn ảo của cánh rừng Nga hàng bao thế kỷ vĩnh cửu quả thực cần có tiếng nấc của làn nước bần trong bố băng đã nuốt đi tên Gratxianxki.
Trong độ bão hòa tính thần và tư tưởng, trong sự tích tụ triết lý và đạo lý, trong dung lượng chứa đựng các dòng văn xếp sắp chặt chế đến tối đa, và do đó bên trên chúng tạo ra một bầu không khí hoàn toàn đặc biệt,
hết sức IL,êônốp, trong đó không ngừng sôi sục các dòng nghị lực, và luôn luôn mùi khí ôdôn tươi mát phả vào
mặt anh, và thời gian chầy đi không ngừng xuyên qua trái tìm chúng ta, ít nhiều làm cho nó mát mẻ.
.. Trong phòng làm việc đã tối hẳn, và chỉ có cái vòng
tròn màu vàng khoanh một cách căng thẳng như cũ trên
mặt bàn viết, và trong cải ánh sáng mất ngủ của điện đèn là đôi bàn tay khỏe mạnh, gồ ghề của L.êônốp, đôi bàn tay của nhà nghệ sĩ và người sáng tạo, đôi bàn tay
của cọn người lao động,
Phải, hợp kim không han rỉ các khát vọng của con người đã được đưa vào làm cơ sở cho những cuốn sách của Lêônốp, và hợp kim ấy được gắn với sự cháy bỏng
cha trai tim của nhà nghệ sĩ chân chính và bàn tay của
người lao động vĩ đại người mà trong sự nghiệp của.
164
mình không có gì là thứ yếu, là nhỏ nhặt. Phải, dưới
bàn tay của nghệ nhân đôi khi sự việc, tưởng như thường
tình, có thề cho một đà thúc đầy cho sự tồng quát một
cỏch tiờn trị, cho hồi chuụng cảnh bỏo rền rẽ vào cỏi năm tháng kể thù xâm lược.
Đó chính là con đường vĩnh cửu của nhà nghệ sĩ lớn
thân' yêu, người bao giờ cũng ở giữa những trận gió của lịch sử,
Xét qua các thông số cái mà Lêônốp đã thực hiện được, qua các nhiệm vụ, được phác ra trong các cuốn
sách của ông mà chúng ta đều biết, có thề vững tin nói rằng Rừng Nga không phải là tác phầm cuối cùng và
kết thúc của ông
Tuy nhiên, ta không nên vượt lên trước, dù nóng lòng thế nào đi nữa ; khi chín, quả sẽ sẵn sảng cho cuộc sống tự lập, chính nó không thề treo trên cành của mẹ nó lâu hơn và nó sẽ rời cành mẹ vào cái thời khắc ấn định.
Con đường của LộụnÍt Lờửnốp là con đường gian nan và vinh quang của nhà nghệ sĩ tầm vóc thế giới. Ông
đã được thừa nhận, sự thừa nhận cao cổ mà một nhà nghệ sĩ có thề được tặng thưởng.
Nhà nghệ sĩ được thừa nhận bởi ý nguyện và thầm quyền hiền nhiên của nhân dân, bởi vi Ong đã nhìn sâu
vào tâm hồn con người và thề hiện nó một cách chính
xác đến mức đã không có thể xác định các giới hạn
giữa bản thân cuộc đời. và sáng tác, giữa nhà nghệ sĩ
và nhân dân, người đã sinh ra ông.
Trích báo ‹ Sự thật ›, ngày ‡r tháng Nệm nêm 1974-