(KÔNXTANTIN XIMÔNÔP, rạrs — 1979)
"Thế kỷ khoa học và kỹ thuật mãnh liệt của chúng ta
đã sáng tạo ra nhiều dụng cu kỳ lạ, vô cùng tỉnh vì
và vô cùng chính xác. Những cái kính thiền văn vô
tuyến cực mạnh bắt đầu công việc nghiền cứu những
lòng sân xa xăm kinh khủng, của vũ trụ, trên các màn ảnh vỏ tuyến truyền hình của chúng ta xuất hiện bức
tranh toàn cảnh đá cửng của sao Vênêra bí ân, chúng ˆ
ta đã học thu nhận được những phân tử cực nhỏ của vật chất, và kinh hiền vi điện tử mở ra cho chúng tạ thấy chiều sâu của các tế bào sống.
Nhưng không, và có lể không bao giờ sể có được những máy định vị hay những bộ tạo sóng bằng lade
có khả năng thâu nhập được vào sâu tâm hồn nhân dân và truyền đạt cho chúng ta trên những cái màn ảnh nao
đó hay trên các dụng cụ đo lường nào đó thấy được
những suy tư và những tình cảm thầm kín của con người đượng thời của chúng ta. 6 y day thi khoa hoc và kỹ thuật
bất lực đừng lại và kịnh cần nhường chỗ của mình cho văn học và nghệ: thuật,
` Người làm văn chúng ta.có nhiều, sách càng có nhiều hơn. Và mỗi cuốn sách ấy tùy theo mức độ tỉnh tường của con mắt nhìn, sự sắc bén của trị tuệ và tài năng
208
của tác giả, đều phẩn ánh được những mặt này hay những mặt khác trong cuộc sống của thế hệ đồng thời
với tác giả. Nhưng chỉ số ít nhà văn biết nói lên lời
“nói thiêng liêng, nắm bắt được ÿ nghĩa và thể hiện:
trong hình tượng nghệ thuật hay trong hình thức chính luận thẳng thắn cái điều xao xuyến nhân dân hơn cẢ
trong thời điềm này của lịch sử. Những suy tư, tỉnh cảm này đã chen lấn nhau trong các trí tuệ và trái tim,
nhưng còn chưa được ai nói ra, đôi khi không được nắm bắt, không được nhận thức. Và khi nhà văn nói
lên lời nói thiết tha của mình, thâu tóm những suy tư
và tỉnh cẩm này, bàng triệu người thốt ra với niềm
ngạc nhiờn sung sướng: ô Thỡ tụi đó nghĩ vả cảm xỳc đúng như vậy, nhưng chỉ có người ấy mới biết nói
được raằ.
Khi đó tác phầm của nhà văn — dù đó là cuốn tiều
thuyết hay truyện dài, trường ca hay một bài thơ, vở
kịch hay cuốn sách tư liệu — sẽ trở thành một hiện
tượng xã hội người ta xếp hàng dài ở các hiệu sách và
các thư viện vì một cuốn sách hoặc tờ tạp chí, họ
truyền tay nhau, đôi khi tác phầm được người Ía chép lai, va chẳng có số lượng bản ín nào có thề thỏa mẫn
được đòi hồi của độc giả.
Trong lời nói thiết tha này chứa đựng vòng nguyệt
quế của số phận nhà văn, tiền định © cao cả của người
làm văn.
Chỉ một lần nói được lời nói thiết tha ấy, nhà văn đã biện minh được cuộc đời của mình trên trái đất. Và
rất hiếm có trường hợp ai đó lại có thề nói được lời
nói thiết tha đó không phải một lần.
Hạnh phúc hiếm hoi ấy đã rơi không phải một lần vào tay Kônxtantin Ximônốp, người mà bây giờ đang kỷ niệm
14— CNVX +
sáu mươi tuồi của mình. Như một người đồng niên của
ông, cũng thuộc một thế hệ ấy, thế hệ bước vào cuộc đời
tự lập vào đầu những năm ba mươi và đi qua cuộc chiến tranh vĩ đại, tôi thay mặt các bạn đồng niên có thề nói rằng lời nói thiết tha của Kônxtantin Ximônốp đã đi theo cùng chúng tối trên khắp nẻo đường này cho đến tận những ngày hôm nay.
Chủ nghĩa phát-xit Hitle đã chín muồi ở Đức, tràn
đầy sức lực đen tối, kinh khủng của nÃẹh ở tại nước
Đức, và lúc đó đã rõ ràng là cái lúc nó chồm vào chúng
ta không còn đâu ở xa xôi nữa. Nhưng nhiều người
trong chúng ta còn chưa hiều được mọi điều đang xây ra với nhân dân Đức, hãy còn hy vọng rằng tình cảm
đoàn kết vô sản sẽ-đừng bước người lính Đức Hitle
lại, không hình dung nồi tất cả sự tàn khốc của cuộc
đấu tranh đang đợi chúng ta.
Nhưng đây năm 1937 xuất hiện trường ca Trận chiến
trên băng giá của Kônxtantin Ximônốp lúc ấy mới 22 tuổi, và trong trường ca này chúng ta đã đọc thấy cái điều lúc đó là mới mẻ và cần thiết ;
Ta thương hại mỉ, người linh.
Nhưng một khi mí đến Bem ché dé cia mi xa la
. áp dat ta—
Mi tré thanh ké thi.
Va mi cé ld ai di ching nữa —
Cũng không có quyền
chờ lòng thương xót của ta — Và ở đoạn kết của trường ca này bấy giờ ông đã viết những dòng, mà giờ đây, sau gần bốn chục năm, đọc lên tưởng như đó là lời tiên đoán :
219
Rồi đến một ngày,
gặp nhau bè bạn,
Qua bao nhiêu năm sau. Chúng ta hồi tưởng, Chuuện đất đai bị xé nát tan hoang
Cả từng óng bởi xích sắt bạo tàn Chuyện lúa mì nát nhừ
bởi gót giầu ủng lính
Chuyện chiến tranh tìm chủng ta ảo đến,
Chuyện ở phía tây đất nước chúng ta
Xưa đã có một quốc gia phát xi...
Sau đó tiếp theo là trường ca Xuoôrốp, và bẳn trường ca này cũng lại mới mẻ và bất ngờ là một đòn giáng dũng cẩm vào sử liệu học thông tục trước đấy, làm
sai lệch hình ảnh vị thống soái vĩ đại.- Xupôrốp của,
Ximônốp cũng miêu tả theo kiều truyền thuyết cuộc
Viễn chính gian nan qua day Anpơ, tác giả hồ như dan da chuần bị chúng ta đón những thử thách còn gian
| nan hơn của năm bốn mốt. Và rồi vở kịch Chàng trai từ thành phố của chúng tôi, trườc chiến tranh đã qua cái sân khấu đủ mọi nhà hát của chúng ia, cũng phục
vụ cho mục tiêu quan trọng ấy, nhưng đã dựa trên tài
liện anh hùng càng thời với ‡a—tài liệu các trận chiến
đấu ở Tây Ban Nha và Khankhin-Gôn. .
Rồi khi năm bốn mươi mốt kinh hoàng và vể vang
ấy đến, khi bắt đầu trận vật lộn sống chết với chủ nghĩa phat-xit, thi Kônxtantin Ximônốp, người lính và phóng viên mặt trận, nhà thơ vả nhà chính luận chiến tranh, phô bầy trước chúng ta những khía cạnh mới của
tài năng đa dạng của mình. Và mấy lần trong cuộc chiến tranh này ông đã mày mắn phát biểu được cái lời nói chân thật, ấp ủ thiết tha cia mink: Bai the Aldana judy
21
chăng, những con đường Xmôlenzcơ... của ông đã thề
hiện được một cách sâu sắc và mạnh mể nỗi đau đớn
` wà buồn thương của nhân đân trên những nẻo đường xót xa của cuộc rút lui.
Những người lính ở mặt trận, cũng như những người
phụ nữ ở hậu phương đã chép đi chép lại thành hàng
trăm nghìn bản bài thơ làm tâm hồn sửng sốt Em ơi, đợi anh 0ề.... như thời trước người ta đã cho chép lại lời cầu nguyện thần chu! Bai thơ Hãy giết nó đi !, bấy giờ ngoài mặt trận vang lên như hồi chuông cảnh
báo, đã trở thành lời hiệu triệu mới dữ dội, mãnh liệt làm sao đối với nghĩa vụ và lương tâm người lính và
người công dân, đã trở thành sự hiện thân như thế
nào kia của nỗi giận dữ và căm thù của nhân dân đối
với kể thù tàn bạo!
Trong vòng bốn năm đó, Kônxtantin Ximônốp đã đến hầu khắp các mặt trận — từ Cực Bắc đến các đãi bờ
Vônga. Ông đã có mặt cùng với các chiến sĩ bộ binh ở tiền phương, đã đi trên tàu ngầm làm nhiệm vụ chiến
đấu, bay trên các máy bay chiến đấu. Đi qua ngọn lửa Xtalingrát, ngay trong lúc cuộc chiến tranh đang ác liệt,
ông đã viết Ngày oà đêm — một trong vài tác phầm -văn
xuôi lớn xuất hiện ngay trong những năm đó. Các bài phóng sự mặt trận, các bài báo, thơ và truyện ngắn của ông không vắng mặt trên các trang Sao đổ, mà trung ta K.M. Ximônốp bấy giờ là cán bộ trong tòa soạn.
Vào năm Chiến thắng Vĩ đại, khi Kônxtantin Ximônốp
gỡ đôi lon mặt trận trên vải ra, ông vừa tròn ba mươi tuồi. Và ông đã có thề hoàn toàn mãn nguyện nhìn lại những năm đã qua — ông đã làm được nhiều việc và
đã là nhả văn nồi tiếng và được thừa nhận ở Liên
Xô cũng như. ở nước ngoài. May mắn, cả cải tuồi đời
khi đó của Ximônốp, cả lòng hăng say của ông nói
22
chung không thích thú gì cái việc ngoái nhìn lại quá khứ và cái việc tồng kết các kết quả. Với sự mau lẹ của tên lửa, ông bước vào ba thập kỷ thử bai của cuộc đời, và kinh nghiệm của ông, tài năng chín muồi, khẩ năng lao động khác thường và sự khéo léo đến kỳ lạ tổ chức một cách hợp lý và có năng suất lao động nhà văn và công tác xã hội của mình— điều mà nhiều người
trong chúng ta, những đồng nghiệp của ông bao giờ cũng thèm tước. — đã làm cho cả ba thập kỷ tiếp theo này trở
thành hiệu suất cao.
Lại có những bài thơ hay mới viết— trước hết là loat tho Ban bé vd kể thủ, có những bản dịch thơ tuyệt vời, những vở kịch, được trình diễn nhiều lần và thành
công, có những bộ phim quay theo kịch bản của Ximônốp, có văn chính luận chiến đấu, sôi nồi. Nhưng, tất nhiên,
công việc chủ yếu của nhà văn trong ba thập kỷ sau chiến tranh là bộ ba tiều thuyết Những người sống pà những người chết của ụng. ẹỏ đó xuất hiện như cõu
trả lời của Ximônốp đổi với đòi hỏi khần thiết của
người đọc về một bức tranh nghệ thuật tầm cỡ lớn, khoỏng đạt núi về Chiến tranh giữ nước vĩôđại và với ý nghĩa này đã trở thành lời nói thiết tha sau chiến tranh của tác giả. Sự hiều biết tuyệt vời về chiến tranh
ô từ nguồn trực tiếp ằ, những tớnh cỏch con người được
mô tả rạng rỡ.và đặc biệt hình tượng Xerpilin làm cho
bộ tiều thuyết ba tập của Kônxtantin Ximônốp trở thành
một trong những sự kiện lớn bậc nhất trong văn học chúng ta những năm sau chiến tranh.
Ở những con người xô viết-thời đại ching ‘a da - phải chịu đựng biết bao nhiêu chuyện và đã làm được
biết bao nhiên chuyện, nhiệt tình xã hội là một phầm , chất phồ biến rộng rãi của tính cách con người. Nhưng
nhiệt tình xã hội của Ximônốp bao giờ cũng đã và sẽ
213
mãi khêng kim chế được và không bao giờ cạn. Cần
phải không + chỗ đề kỀ lại tất cẢ các chức vụ xã hội
của ong. Va, chắc hấu, chính nhiệt tình công dân mạnh
mé ay “da xác định tính chất chính luận mãnh liệt của toàn bộ sáng tác của òng kéo đài suốt cuộc đời. Tỉnh chất chính luận thấm thiá trong tất cả các thề loại ông
sử dụng ở trong văn xuôi cũng như trong thơ, trong
kịch. Và tính chất chính luận này mài sắc và làm phong phú thêm tai năng nghệ thuật của ông, làm cho hầu . như mỗi tác phầm của nhà văn đều trở thành một sự
kiện xã hội.
Vừa mới cách đây ít lâu trên bảo chí xuất hiện các trang nhật ký cực kỳ lý thú của ông viết trong những
năm chiến tranh, trên sân khấu trình diễn vở kịch của
òng Trích ghỉ chép củu Lapalin và bộ phim tư liệu Ảnh linh đã bước ấi... do òng làm đã trở thành món quà quý giả tặng nhân dân nhâ¡P dịp kỷ niệm 30 năm Chiến thắng vĩ đại. Hiện suất lao động đị thường, và có kết quả nhường ấy vào. tuồÌ sáu mươi — là một bảo đảm
tốt nhất đề cả ở ba thập kỷ thứ ba của cuộc đời nhà
văn cộng sản có thêm nhiều thành tựu. Chúng ta tin
ring con được nghe thấy lời nói thiết tha xúc động tri
tuệ và trải tìm của toàn dân, lời nói không phải một lần Kônxtantin Ximônốp đã nói lên được với hàng triệu bạn đọc biết ơn của mình 1,
Trích : Báo Văn học Só ¿8 ra ngày z7 thắng một
năm 1975.
1) K: Ximụnửp đó mềt ngày 28-8-1979.
214