Chương 1 TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ HỌC VI MÔ
3.2. SỰ RÀNG BUỘC VỀ NGÂN SÁCH
Đường bàng quan mô tả thị hiếu tiêu dùng của một người đối với các tổ hợp hàng hóa, dịch vụ khác nhau. Tuy nhiên, thị hiếu lại không giải thích được hết các hành vi của người tiêu dùng. Trên thực tế, việc lựa chọn hàng hóa, dịch vụ còn phụ thuộc vào thu nhập hay khả năng chi trả của người tiêu dùng (còn gọi là giới hạn về ngân sách).
3.2.1. Đường ngân sách
Khái niệm: Đường ngân sách là tập hợp các giỏ hàng hóa mà người tiêu dùng có thể mua được ứng với một mức ngân sách nhất định với giả định là giá cả của hàng hóa cho trước.
Để hiểu về đường ngân sách hay đường giới hạn ngân sách, chúng ta xét một ví dụ. Giả sử một người tiêu dùng đi mua hàng để chuẩn bị cho bữa tiệc của công ty. Người này có thể chọn lựa hai mặt hàng là Pizza (chiếc) và Pepsi (hộp), 1 hộp gồm 12 lon, trong số ngân sách nhất định là 4.800 nghìn đồng. Giá chiếc Pizza là 100 nghìn đồng/chiếc; giá một hộp Pepsi là 120 nghìn đồng/hộp. Các khả năng tiêu dùng có thể xảy ra được mô tả trong bảng sau:
Bảng 3.3. Giỏ hàng hóa và đường ngân sách
Giỏ hàng hóa Pizza (chiếc) Pepsi (hộp) Tổng chi tiêu(nghìn đồng)
A 0 40 4800
B 20 30 4800
C 40 20 4800
D 60 10 4800
E 80 0 4800
120
Nhìn vào bảng kết hợp phương án cho thấy, nếu người tiêu dùng lựa chọn Pizza thay vì Pepsi nhiều hơn, thì số lượng Pizza được lựa chọn sẽ giảm đi và ngược lại. Nếu gọi số Pizza và số hộp Pepsi lần lượt là X và Y.
Khi đó, số lượng Pizza và Pepsi được sử dụng trong bữa tiệc phải thỏa mãn phương trình toán học sau:
100X + 120Y ≤ 4.800
Người tiêu dùng này chỉ có thể sử dụng số tiền 4,8 triệu đồng để mua hai loại hàng hóa là X và Y, nên số lượng hàng hóa X và Y được mua sẽ chịu sự ràng buộc về ngân sách 4,8 triệu đồng này. Phương trình 100X + 120Y ≤ 4.800 được gọi là phương trình giới hạn ngân sách.
Khái quát lại, nếu ngân sách (hay thu nhập)của người tiêu dùng là I, người này mua hai loại hàng hóa X và Y với giá tương ứng là PX và PY thì số lượng hàng hóa được mua thỏa mãn phương trình giới hạn ngân sách:
X.PX + Y.PY ≤ I
Trong trường hợp người tiêu dùng này sử dụng hết toàn bộ ngân sách, chúng ta sẽ có phương trình đường ngân sách:
X.PX + Y.PY = I Hay X .
X Y
P
Y I X
P P
Đây là phương trình đường ngân sách ứng với việc tiêu dùng hai hàng hóa. Độ dốc của đường ngân sách được xác định bằng tỷ lệ
giá X
Y
P
P .
Dấu trừ (-) trong công thức trên cho biết độ dốc của đường ngân sách có giá trị âm bởi vì đường ngân sách có hướng đi xuống từ trái sang phải. Như vậy, độ dốc của đường giới hạn tiêu dùng là nghịch dấu của tỷ giá của hai hàng hóa X và Y. Nó biểu diễn tỷ lệ đánh đổi giữa X và Y, có
nghĩa là khi mua thêm một đơn vị hàng hóa X, cá nhân phải giảm bớt
121
X Y
P
P đơn vị hàng hóa Y. Trong đó, giá của hàng hóa X và Y là giá cả thị trường được hình thành bởi cung cầu trên thị trường hàng hóa tương ứng.
Hình 3.10. Đường ngân sách
Đồ thị đường ngân sách là đường dốc xuống về phía phải, có độ dốc âm. Ta có thể minh họa đường giới hạn tiêu dùng bằng hình 3.10 với hai loại hàng hóa là X và Y. Tại điểm A, người đó dùng hết tiền cho Y, vậy lượng hàng hóa Y tối đa có thể mua được là
Y
I
P . Tại B người đó dùng hết tiền cho X, như vậy lượng hàng hóa X tối đa có thể mua được là
X
I
P . Nối các điểm này lại, ta có đường ngân sách I. Người tiêu dùng có thể tiêu dùng các giỏ hàng hóa nằm trên hoặc nằm trong đường ngân sách, điều này thỏa mãn giới hạn ngân sách của họ. Tất cả những giỏ hàng hóa nằm phía ngoài đường ngân sách là không thể đạt tới vì vượt quá ngân sách của cá nhân (tại điểm N), còn những giỏ nằm phía trong đường ngân sách (tại điểm M) là những giỏ hàng hóa cho ta thấy người tiêu dùng chưa sử dụng hết ngân sách.
122
Trong trường hợp người tiêu dùng này tiêu dùng nhiều hơn hai loại hàng hóa thì phương trình giới hạn ngân sách được xác định bằng:
X.PX + Y.PY + Z.PY + ... ≤ I
3.2.2. Tác động của sự thay đổi thu nhập đến đường ngân sách Phương trình đường ngân sách chỉ ra rằng, đường ngân sách thay đổi dưới tác động của thu nhập và giá cả của hàng hóa. Khi thu nhập thay đổi, giá cả của 2 hàng hóa không đổi, đường ngân sách sẽ dịch chuyển song song với đường ngân sách ban đầu, do độ dốc của đường ngân sách không phụ thuộc vào thu nhập của người tiêu dùng.
Hình 3.11. Tác động của sựthay đổi thu nhập đến đường ngân sách
Hình 3.11 mô tả sự thay đổi của thu nhập làm thay đổi vị trí đường ngân sách. Khi thu nhập tăng, đường ngân sách dịch chuyển song song ra ngoài, từ I0 đến I1và khi thu nhập giảm thì đường ngân sách dịch chuyển vào phía trong, từ I0 đến I2.
1 Y
I P
0 Y
I P
2 Y
I P
2 X
I P
0 X
I P
1 X
I P
123
3.2.3. Tác động của sựthay đổi giá cảđến đường ngân sách Khi giá cả của một trong hai hàng hóa thay đổi, trong điều kiện thu nhập được giữ nguyên thì đường ngân sách sẽ xoay lấy trụ xoay là điểm cắt giữa đường ngân sách và trục biểu thị hàng hóa có giá không thay đổi.
Hình 3.12. Tác động của sựthay đổi giá cảđến đường ngân sách
Giả sử giá của hàng hóa X giảm, giá của hàng hóa Y và ngân sách không thay đổi. Khi đó, cũng với lượng ngân sách dành cho hàng hóa X, sẽ mua được nhiều hàng X hơn thay vì lượng hàng ban đầu, đường ngân sách xoay ra ngoài, từ I1 đến I2 (Hình 3.12a), còn khi giá hàng hóa X tăng, đường ngân sách xoay vào trong, từ I1đến I3 và dốc hơn (Hình 3.12a).