Chương 1 TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ HỌC VI MÔ
3.3.1. Tối đa hóa lợi ích ứng với mức ngân sách nhất định
Với nguồn thu nhập hạn chế, người tiêu dùng phải đánh đổi giữa hàng hóa này với hàng hóa khác (chi phí cơ hội). Vì vậy, họ cần phải tìm cách quyết định như thế nào để đạt được sự thỏa mãn tối đa. Theo nghiên cứu ở các phần trước, sự lựa chọn của người tiêu dùng bị tác động không chỉ bởi các nhân tố chủ quan (sở thích, thị hiếu...), bên cạnh đó còn bị ràng buộc bởi các nhân tố khách quan là ngân sách tiêu dùng và giá cả của hàng hóa mà họ muốn mua. Rõ ràng khi lựa chọn, người tiêu dùng sẽ ưu tiên cho những hàng hóa mà mình yêu thích hơn, có lợi ích lớn hơn và
(3.12a) (3.12b)
124
giá cả của hàng hóa đó trên thị trường như thế nào. Lựa chọn tiêu dùng tối ưu là việc lựa chọn một cơ cấu tiêu dùng hàng hóa hợp lý để đạt được tổng lợi ích tối đa.
3.3.1.1. Phân tích tiêu dùng tối ưu bằng bảng lợi ích
Giả sử, một người tiêu dùng có mức ngân sách là 10 USD chi tiêu cho hai loại hàng hóa đĩa phim (A) và truyện ngắn dài tập (B). Giá hàng hóa A là 1 USD/đơn vị và giá hàng hóa B là 2 USD/đơn vị. Lợi ích cận biên do việc tiêu dùng hai loại hàng hóa A và B đối với người tiêu dùng này được cho ở bảng dưới đây:
Bảng 3.4. Bảng xác định lượng hàng hóa tiêu dùng tối ưu
Số lượng MUA MUA/PA MUB MUB/PB
1 2 3 4 5 6 7
10 8 7 6 5 4 3
10 8 7 6 5 4 3
24 20 18 16 12 6 4
12 10 9 8 6 3 2
Nếu không bị ảnh hưởng bởi yếu tố giá cả, để tối đa hóa lợi ích, người tiêu dùng đơn giản chỉ chọn loại hàng hóa nào mang lại lợi ích cận biên lớn nhất cho anh ta. Ví dụ, giữa việc chọn một đơn vị hàng hóa A hay một đơn vị hàng hóa B, với số liệu về lợi ích cận biên cho ở bảng, người tiêu dùng sẽ chọn hàng hóa B vì lợi ích cận biên của việc tiêu dùng đơn vị thứ nhất là 24 lớn hơn so với lợi ích cận biên của việc tiêu dùng đơn vị thứ nhất của hàng hóa A (là 10). Đơn vị tiêu dùng thứ hai họ vẫn chọn là hàng hóa B, đơn vị thứ 3, thứ 4 và thứ 5 vẫn là hàng hóa B, vì lợi ích cận biên của việc tiêu dùng đơn vị thứ năm của hàng hóa B vẫn lớn hơn lợi ích cận biên của việc tiêu dùng đơn vị thứ nhất của hàng hóa A.
Chỉ đến khi quyết định đơn vị hàng hóa B thứ 6, họ mới chuyển sang hàng hóa A.
125
Tuy nhiên, mọi hàng hóa đều có giá của nó, người tiêu dùng phải trả tiền để có hàng hóa. Vì thế, nguyên tắc tối đa hóa lợi ích không thể chỉ so sánh giữa lợi ích cận biên của hai hàng hóa mà còn phải gắn với chi phí bỏ ra (chi phí ở đây chính là giá của hai loại hàng hóa). Người tiêu dùng quan tâm đến việc bỏ tiền vào đâu. Để tối đa hóa lợi ích, người tiêu dùng phải lựa chọn mặt hàng mà đồng chi tiêu cuối cùng cho hàng hóa đó phải mang lại mức lợi ích cận biên lớn nhất. Hay nói cách khác, người tiêu dùng sẽ chọn mặt hàng có lợi ích cận biên trên một đồng chi tiêu là lớn nhất. Nếu không, người tiêu dùng sẽ chuyển sang mua loại hàng hóa khác có lợi ích cận biên trên một đồng chi tiêu lớn hơn, và kết quả là lợi ích thu được sẽ lớn hơn.
Để hiểu được nguyên tắc này, chúng ta quay trở lại ví dụ đã giả định ở trên. Do biết được lợi ích cận biên của hàng hóa A và B, lại biết giá của chúng, chúng ta dễ dàng xác định được tỷ lệ giữa MUA/PA và MUB/PB. Đơn vị đầu tiên người tiêu dùng sẽ mua hàng hóa nào? Do MUA/PA = 10 nhỏ hơn MUB/PB= 12 cho nên người tiêu dùng sẽ chọn đơn vị đầu tiên là hàng hóa B (rõ ràng, 1 USD tiêu dùng cho hàng hóa B mang lại lợi ích là 12 trong khi đó 1 USD mua hàng hóa A chỉ mang lại lợi ích là 10). Lúc này, số tiền còn lại trong ngân sách của người tiêu dùng là 10 - 2 = 8 USD.
Bây giờ chúng ta sẽ xác định đơn vị thứ hai người đó sẽ mua gì? Lưu ý rằng, do chưa có đơn vị hàng A nào được mua nên chúng ta không được so sánh MUA/PA của đơn vị thứ hai của hàng A với đơn vị thứ hai của hàng B. Chúng ta phải so sánh MUA/PA của đơn vị thứ nhất của hàng A với MUB/PB đơn vị thứ hai của hàng B. Trường hợp này lợi ích cận biên tính trên một đồng của cả hai hàng hóa là bằng nhau, do vậy người tiêu dùng sẽ quyết định mua cả hai. Tức là họ sẽ mua 1 hàng hóa A và 1 hàng hóa B. Tổng số tiền còn lại lúc này là 8 - (1 + 2) = 5 USD. Tiếp tục, chúng ta sẽ so sánh lợi ích cận biên trên một đồng của đơn vị hàng hóa A thứ hai với đơn vị hàng B thứ 3. Người tiêu dùng sẽ chọn tiêu dùng hàng B do MUB/PBlớn hơn. Tổng ngân sách còn lại là 5 - 2 = 3 USD.
Tiếp đến, chúng ta sẽ so sánh MU/P của đơn vị hàng A thứ 3 và đơn vị hàng B thứ 4. Hai tỷ lệ này bằng nhau và người tiêu dùng lại chọn mua
126
cả hai. Ngân sách lúc này vừa hết. Như vậy, để tối đa hóa lợi ích, người tiêu dùng sẽ phải chọn một cơ cấu hàng hóa sao cho lợi ích cận biên trên một đồng chi tiêu của hàng hóa này phải bằng đúng lợi ích cận biên trên một đồng chi tiêu của hàng hóa khác.
Nếu một đồng để mua hàng hóa A mang lại lợi ích cận biên lớn hơn một đồng để mua hàng hóa B, thì người tiêu dùng sẽ chọn mua hàng hóa A vì sự lựa chọn này cho phép người tiêu dùng tăng tổng lợi ích. Còn khi MU/P của hàng hóa B lớn hơn hàng hóa A thì người tiêu dùng lại chọn hàng hóa B. Tức là xét chỉ số MU/P, nếu như: MU1/P1 > MU2/P2 > ... >
MUn/Pn thì người tiêu dùng sẽ lựa chọn đơn vị hàng hóa nào có MU/P lớn nhất (max). Chỉ khi nào MU/P của cả hai hàng hóa bằng nhau, thì người tiêu dùng sẽ không còn tăng lợi ích bằng cách chuyển tiêu dùng giữa hai loại hàng hóa được nữa. Do vậy, nguyên tắc lựa chọn hàng hóa để tối đa hóa lợi ích là:
1 2
1 2
MU MU P P
Phương trình trên được gọi là phương trình cân bằng trong tiêu dùng.
3.3.1.2. Phân tích lợi ích tối ưu tiếp cận từ đường bàng quan và đường ngân sách
Để đạt được sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu với một khoản ngân sách nhất định thì tập hợp hàng hóa đó phải thỏa mãn hai điều kiện:
-Tập hợp hàng hóa phải nằm trên đường ngân sách: Người tiêu dùng chỉ có thể tiêu dùng một tập hợp hàng hóa mà họ có thể mua được, họ không thể mua các tập hợp hàng hóa nằm ngoài đường ngân sách vì không có khả năng thanh toán. Người tiêu dùng cũng sẽ không tiêu dùng tại một điểm nằm dưới đường ngân sách vì lúc này nguồn ngân sách còn dư nên người tiêu dùng có thể mua thêm nhiều hàng hóa hơn để đạt mức lợi ích cao hơn.
-Tập hợp hàng hóa phải mang lại mức lợi ích cao nhất cho cá nhân:
Điều này có nghĩa là cá nhân phải ưa thích tập hợp hàng hóa này nhất
127
trong số những tập hợp hàng hóa có thể mua được. Tập hợp hàng hóa mà cá nhân sẽ lựa chọn phải nằm trên đường bàng quan cao nhất.
Qua hai điều kiện trên, ta có: Điểm lựa chọn tiêu dùng tối ưu được xác định khi đường ngân sách tiếp xúc với đường bàng quan.
Thật vậy, giả định một người tiêu dùng hai loại hàng hóa X và Y với giá của 2 loại hàng hóa tương ứng là Px và Py. Người tiêu dùng này có mức ngân sách là I và có hàm lợi ích là dạng hàm Cobb - Douglas:
( , )X Y .
TU X Y . Tại điểm lựa chọn tiêu dùng tối ưu, ta có đường ngân sách tiếp xúc với đường bàng quan; đồng thời độ dốc của đường ngân sách bằng độ dốc của đường bàng quan.
Biến đổi ta được điều kiện: X Y
X Y
MU MU P P
Phương trình đường ngân sách có dạng: I = X.PX + Y.PY
Hình 3.13. Lựa chọn tiêu dùng tối ưu
Hình 3.13 cho thấy, điểm D nằm trên đường bàng quan U3 là đường bàng quan xa nhất so với gốc tọa độ, tức là điểm có độ thỏa dụng cao nhất, tuy nhiên điểm này lại không nằm trên đường ngân sách, cho nên nó vượt quá khả năng của ngân sách I, do đó D là điểm không thể đạt
128
được trong tiêu dùng do không đủ ngân sách. Điểm A và B đều nằm trên đường ngân sách I và nằm trên đường bàng quan U1, nhưng U1 không phải là đường bàng quan có độ thỏa dụng cao nhất vì U1 < U2 < U3.
Vậy, chỉ điểm C thuộc U2 là tiếp điểm giữa đường ngân sách I và đường bàng quan U2 là điểm lựa chọn tiêu dùng tối ưu. Tại C với khoản ngân sách là I, việc lựa chọn cơ cấu tiêu dùng tại điểm này sẽ đem lại độ thỏa dụng lớn nhất là U2 và C là tiếp điểm giữa đường bàng quan và đường ngân sách. Do đó, độ dốc đường bàng quan bằng độ dốc đường ngân sách:
X X X Y
Y Y X Y
MU P MU MU
MU P P P
Đây mới chỉ là điều kiện cần cho sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu tại một mức ngân sách nhất định, ngoài ra đạt đến sự lựa chọn tiêu dùng tối ưu còn có điều kiện đủ là số lượng hàng hóa X và Y phải thỏa mãn phương trình đường ngân sách: I = X.PX + Y.PY.
Như vậy, chúng ta có điều kiện cần và đủ để người tiêu dùng tối đa hóa lợi ích tại một mức ngân sách nhất định là:
X.P Y.P
X Y
X Y
X Y
MU MU
P P
I
Mở rộng ra với nhiều loại hàng hóa, ta cũng có nguyên tắc lựa chọn để tối đa hóa lợi ích của người tiêu dùng là:
1 2
1 2
... n
n
MU MU MU
P P P
Nguyên tắc lựa chọn để tối đa hóa lợi ích của người tiêu dùng là lợi ích thu được trên một đơn vị tiền tệ của hàng hóa này phải bằng với lợi ích thu được trên một đơn vị tiền tệ của bất kỳ hàng hóa nào khác.
Như vậy, với giả định một người tiêu dùng các loại hàng hóa X1, X2,... Xn có giá tương ứng là P1, P2,... Pn. Người tiêu dùng này có một
129
mức ngân sách nhất định là I0. Khi đó, để tối đa hóa hàm lợi ích TU = f(X1, X2,... Xn), chúng ta có phương trình ràng buộc ngân sách: X1.P1 + X2.P2 +... +Xn.Pn ≤ I0. Điều kiện cần và đủ để tối đa hóa lợi ích của người tiêu dùng ứng với một mức ngân sách nhất định I0 là:
1 2
1 2
1 1 2 2 0
...
X .P .P ... .P
n n n n
MU MU MU
P P P
X X I