Chơng II. Thực trạng pháp luật chống hàng giả, hàng nhái trong nền kinh tế hiện nay
II.2. Thực trạng pháp luật chống hàng giả, hàng nhái và quyền lợi ngời tiêu dùng trong nền kinh tế thị trờng ở nớc ta
II.2.1 Thực trạng pháp luật chống hàng giả, hàng nhái
Hàng nhái, hàng giả là những hàng hoá đợc sản xuất ra trái pháp luật, vi phạm vào quyền sở hữu trí tuệ của ngời khác, vi phạm vào quản lý nhà nớc về chất lợng hàng hoá. Ngoài ra hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái còn đợc xác định là một hành vi có tính chất và mức độ nguy hiểm cao và đợc xử lý bằng pháp luật hình sự.
Chính vì vậy việc chống hàng nhái, hàng giả ở nớc ta hiện nay đợc thực hiện đồng thời bằng cả thủ tục và chế tài dân sự, thủ tục và chế tài hành chính, thủ tục và chế tài hình sự.
a- Chống hàng nhái, hàng giả bằng thủ tục và chế tài dân sù:
Hàng giả, hàng nhái vi phạm đến quyền sở hữu công nghiệp sẽ
đợc giải quyết bằng thủ tục và chế tài dân sự nh sau:
Toà dân sự chỉ mở khi có đơn kiện của các chủ thể có quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm do hành vi làm hàng giả, hàng nhái của ng- ời khác hoặc những ngời đợc pháp luật cho phép. Sau khi thụ lý, Toà
án sẽ tiến hành các thủ tục tố tụng dân sự để xác định hành vi xâm phạm quyền, ra các quyết định khẩn cấp tạm thời, các quyết định và bản án giải quyết buộc chấm dứt việc sản xuất hàng nhái, hàng giả và bồi thờng thiệt hại cho chủ sở hữu trí tuệ có quyền lợi bị xâm hại do hành vi sản xuất buôn bán hàng giả, hàng nhái gây nên. Đơng sự có quyền kháng cáo trong vòng 15 ngày kể từ ngày Toà án tuyên án hoặc ra quyết định. Thẩm quyền giải quyết các vụ án tranh chấp quyền sở hữu công nghiệp thuộc Toà án nhân dân cấp tỉnh. Khi các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, nó sẽ đợc thi hành thông qua cơ
quan thi hành án. Nếu ngời phải thi hành án không tự nguyện thi hành thì cơ quan thi hành án có thể áp dụng các biện pháp cỡng chế thi hành án.
Ngời nớc ngoài, pháp nhân nớc ngoài cũng có quyền yêu cầu Toà án nhân dân thành phố Hà Nội hoặc Toà án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh hoặc cơ quan Nhà nớc có thẩm quyền khác của nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của mình theo quy định Điều 83 Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ
án dân sự; Điều 836, 837 Bộ luật Dân sự; Điều 67 Nghị định 63/CP;
Điều 28 Nghị định 76/CP.
Thủ tục tố tụng dân sự đợc áp dụng giải quyết các vi phạm, chống lại những ngời có hàng vi buôn bán, sản xuất hàng giả dựa vào các quy định pháp luật. Theo quy định Luật ban hành các văn bản quy phạm pháp luật thì các loại văn bản: Công văn, Văn bản tổng kết, lời kết luận của Chánh án Toà án nhân dân tối cao... không có giá trị pháp lý nh văn bản quy phạm pháp luật . Tuy nhiên trong tình hình hiện nay, những loại văn bản này vẫn đợc áp dụng trong các công tác xét xử khi các văn bản pháp luật cha có quy định thay thế.
Châu Diệu Linh 27
Đây là một hớng giải quyết đạt hiệu quả cao, có thể bảo vệ đợc những lợi ích hợp pháp của các chủ sở hữu trí tuệ, nhng nhợc điểm là rờm rà, tốn kém cả về vật chất lẫn thời gian và nhất là dễ bị lộ bí mật về kinh doanh. Cho nên những vụ hàng giả, hàng nhái vi phạm quyền sở hữu công nghiệp đa đến toà ngày một giảm.
b- Chống hàng nhái, hàng giả bằng thủ tục và chế tài hành chÝnh
Việc giải quyết các khiếu nại hàng giả, hàng nhái có liên quan
đến vi phạm quyền sở hữu công nghiệp thông qua các biện pháp hành chính là công cụ đợc sử dụng phổ biến trên thế giới. ở nớc ta cũng vậy biện pháp hành chính là công cụ quan trọng nhất trong việc chống hàng nhái, hàng giả. Việc xử lý các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả bằng biện pháp hành chính có u điểm là nhanh chóng xử lý đợc các chủ thể và tang vật vi phạm mà lại ít tốn kém, hiệu quả xử lý cao.
Cho đến nay ở nớc ta phần lớn các vụ sản xuất, buôn bán hàng giả đều
đợc xử lý bằng thủ tục và chế tài hành chính.
Việc xử lý hành chính đợc áp dụng cho các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả cha tới mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự đợc phát hiện ra bởi các cơ quan chức năng khi thực hiện hoạt động thanh tra, kiểm tra hoặc trên cơ sở tin báo của các tổ chức, cá nhân có quyền lợi liên quan hoặc bất kỳ một tổ chức, cá nhân nào khác.
Khác với trách nhiệm hình sự và dân sự đợc áp dụng bởi toà
án, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính đợc giao chủ yếu cho các cơ quan quản lý nhà nớc, đó là:
a. UBND các cấp
b. Cơ quan quản lý thị trờng các cấp c. Cơ quan Công an
d. Cơ quan hải quan
e. Cơ quan thanh tra nhà nớc
f. Thanh tra chuyên ngành sở hữu công nghiệp
g. Cơ quan tiêu chuẩn đo lờng chất lợng h. Cơ quan quản lý y tế
Các cơ quan này trong phạm vi thẩm quyền của mình khi phát hiện ra các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả thì phải ra lệnh đình chỉ ngay hành vi vi phạm. Tuỳ theo tính chất và mức độ của hành vi vi phạm, cơ quan có thẩm quyền phải lập biên bản về hành vi vi phạm.
Và trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày lập biên bản về hành vi vi phạm, ngời có thẩm quyền phải ra quyết định xử phạt đối với hành vi vi phạm.
Tuy nhiên biện pháp này cũng không tránh khỏi những nhợc
điểm. Do hầu hết các vi phạm đều là cố ý, nhằm mục đích vụ lợi, cạnh tranh bất chính mà việc xử lý bằng biện pháp hành chính tuy nhanh nhng vẫn cha triệt để, cha đủ sức ngăn ngừa, răn đe và giúp các doanh nghiệp yên tâm sản xuất, kinh doanh.
c- Chống hàng giả, hàng nhái bằng thủ tục và chế tài hình sù
Những hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả nghiêm trọng gây thiệt hại tới xã hội. Con ngời hoặc tới an ninh quốc phòng có yếu tố cấu thành tội phạm đều có thể bị áp dụng các biện pháp chế tài hình sự trên cơ sở quy định của Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự của nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam.
Bộ luật hình sự Việt nam (1989) có điều 167 quy định về tội làm hàng giả, tội buôn bán hàng giả quy định phạt tù từ 6 tháng đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình đối với các chủ thể có hành vi phạm tội.
Tuy nhiên tại Bộ luật hình sự Việt nam 1999 đã sửa đổi đa hình phạt tiền làm hình phạt cơ bản nhất để xử lý các hành vi phạm tội sản xuất, buôn bán hàng giả. Mức phạt từ 5 triệu đồng đến 100 triệu
đồng. ( Điều 156, điều 157, điều 158)
Ngoài ra các hình phạt phụ và các biện pháp t pháp có thể đợc
áp dụng để loại bỏ triệt để nguyên nhân và điều kiện phạm tội nh:
Châu Diệu Linh 29
- Tịch thu, tiêu huỷ sản phẩm vi phạm cũng nh phơng tiện vi phạm
- Buộc bồi thờng thiệt hại - Công khai xin lỗi
Nh vậy đối với ngời phạm tội sản xuất, buôn bán lu thông hàng giả, pháp luật hình sự Việt nam đã có quy định hình phạt khá
rộng. 9 tháng đầu năm 2001, Toà án nhân dân đã thụ lý 102 vụ với 206 bị can; xét xử 94 vụ với 184 bị cáo trong đó: miễn trách nhiệm hính sự 1 bị cáo, cải tạo không giam giữ 1 bị cáo, án treo 77 bị cáo, từ 7 năm tù trở xuống 99 bị cáo, từ 15 năm đến 20 năm tù 1 bị cáo và các hình phạt bổ sung.
Điều này thể hiện chính sách hình sự mới của nớc ta trong việc chống hàng giả, hàng nhái. Điều đó cũng cho thấy thái độ nghiêm khắc của Nhà nớc ta đối với nạn buôn bán và sản xuất hàng giả, hàng nhái.
Ngoài ba hình thức chống hàng giả, hàng nhái qua thủ tục và chế tài dân sự, thủ tục và chế tài hành chính, thủ tục và chế tài hình sự trên còn có một hình thức nữa đó là xử lý thông qua đàm phán. Ưu
điểm của hình thức xử lý này là tiết kiệm thời gian và chi phí. Chủ thể vi phạm chấm dứt vi phạm cơ bản và lâu dài trên cơ sở tự nguyện.
Tránh đợc những vi phạm khác và vẫn có thể giải quyết bằng các hình thức khác khi không đạt đợc thoả thuận.
Xét về nhiều phơng diện, việc xử lý các hàng hoá có dấu hiệu giả hay nhái sẽ thu đợc hiệu quả hơn khi đợc tiến hành ngay từ khi hàng hoá cha đợc phân phối vào mạng lới lu thông. Chỉ có cơ quan Hải quan mới có thể đủ thẩm quyền cũng nh các nghiệp vụ cần thiết
để tiến hành việc này. Hiệp định TRIPS cũng nhấn mạnh vào các cơ
chế thực thi nội địa mà nếu cơ chế đó có hiệu quả sẽ giúp chấm dứt các hành vi xâm phạm ngay từ nguồn, đó là nơi sản xuất. Nên việc trao thẩm quyền cho cơ quan hải quan ngăn chặn việc nhập khẩu hàng giả đã trở nên cấp thiết. Vì vậy ta cũng không thể không nhắc đến biện pháp kiểm soát biên giới cùng những chức năng của Hải quan trong
quá trình chống hàng giả, hàng nhái. Hải quan là một cơ quan hành chính và hiện nay vẫn áp dụng Nghị định 12/CP/1996 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Ngoài ra Bộ KHCN và MT cùng Tổng cục Hải quan đã phối hợp soạn thảo Thông t liên tịch quy định “ Các biện pháp biên giới về sở hữu công nghiệp
đối với hàng hóa xuất khẩu, hàng hoá nhập khẩu” nhằm giúp các cơ
quan Hải quan có cơ sở pháp lý thống nhất để tiến hành thực hiện các nghiệp vụ cụ thể.
Thực trạng pháp luật chống hàng giả, hàng nhái hiện nay ở nớc ta thông qua những hình thức giải quyết trên bớc đầu ít nhiều cũng đạt
đợc những hiệu quả nhất định. Ta có thể tham khảo một vài con số sau:
Tại thành phố Hà nội:
01/2000
Các lực lợng có chức năng kiểm tra thị trờng đã phát hiện, kiểm tra đợc 1.102 vụ hàng giả, hàng nhái; xử lý 804 vụ, trong đó:
- Xử lý hình sự 45 vụ - Xử lý đối tợng sản xuất 253 vụ - Xử lý trong khâu lu thông 442 vụ -Xử lý trong buôn bán qua biên giới 64 vụ Xử phạt hành chính: 845.970.000,00 đồng Trị giá hàng tịch thu: 1.712.987.000,00 đồng Trị giá hàng buộc tái chế: 250.000.000,00 đồng
Trong kết quả đấu tranh chồng sản xuất và buôn bán hàng giả
toàn thành phố, Chi cục Quản lý thị trờng Hà nội đã kiểm tra 129 vụ, xử lý 116 vụ. Trong đó xử lý trong khâu sản xuất: 67 vụ; lu thông: 42 vụ; buôn bán qua biên giới: 7 vụ. Các hình thức xử lý vi phạm: chuyển xử lý hình sự 2 vụ; phạt hành chính 114 vụ. Số tiền phạt
Châu Diệu Linh 31
197.700.000,00 đồng. Trị giá hàng tịch thu ớc 410.000.000,00 đồng;
trị giá hàng buộc tái chế ớc: 70.000.000,00 đồng.
Tại thành phố Hồ Chí Minh Năm 1998 và quý 1 năm 1999
Chi cục Quản lý thị trờng Thành phố Hồ Chí Minh đã kiểm tra tổng số 386 vụ. Trong đó hàng giả 53 vụ còn lại là hàng không đăng ký chất lợng, hàng sai quy chế về nhãn, đồ hộp thực phẩm quá hạn, thuèc t©y...
Tại Lạng Sơn
Năm 2000 và quý 1 năm 2001
Lực lợng Quản lý thị trờng phát hiện, kiểm tra xử lý 291 vụ;
xử phạt vi phạm hành chính 516.000.000,00 đồng. Trị giá hàng hoá
thu đợc và thiêu huỷ gần 500 triệu đồng
Các lực lợng cảnh sát kinh tế luôn coi công tác phòng ngừa
đấu tranh chống tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả là nhiệm vụ th- ờng xuyên quan trọng. Những con số trên cho ta thấy công tác đấu tranh phối hợp giữa lực lợng cảnh sát và các ngành, các cấp hữu quan chống tội phạm sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng nhái đã có nhiều chuyÓn biÕn tÝch cùc.