Giá trị văn hóa của đạo Cao đài được biểu hiện qua các đặc điểm: tính toàn cầu trong tôn giáo, tính triết lý về quan điểm vạn giáo nhất lý, tính triết học trong nhân sinh quan, tính văn minh trong nghi lễ, tính chung thủy trong gia đình, tính dân chủ trong sinh hoạt, tính dân tộc trong lễ nhạc, tính văn hóa vật thể trong kiến trúc, tính truyền thống trong việc nhập thế phụng sự nhân sinh.
Có thể nói, Cao đài là tôn giáo có vai trò nhất định trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam và có tác động tích cực đến văn hoá của cư dân Việt Nam nói chung và người dân Nam Bộ nói riêng.
Đạo Cao đài góp phần rèn luyện tín đồ từ bỏ những vui thú của đời thường, từ đó tu dưỡng bản thân, tu luyện đức tính để họ trở thành tấm gương tiêu biểu về đạo đức, lối sống cá nhân, gia đình, xã hội. Đạo Cao đài có tinh thần gắn kết cộng đồng, giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Đây là yêu cầu bắt buộc, là trách nhiệm của mỗi tín đồ với vai trò là thành viên trong cộng đồng. Tín đồ đạo Cao đài cởi mở trong giao tiếp, dung hòa các mối quan hệ, không phân biệt đẳng cấp. Chức sắc, tín đồ đạo Cao đài giàu tinh thần yêu nước. Trong cuộc kháng chiến cứu nước, các phái Cao đài có hơn 4.000 liệt sỹ, 10.000 thương binh, 400
bà Mẹ Việt Nam Anh hùng và nhiều gia đình có công với cách mạng, nhiều huân, huy chương được Nhà nước trao tặng…
Đạo Cao đài luôn phát huy truyền thống, tích cực vận động tín đồ tham gia các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội, từ thiện, nhân đạo… và đóng vai trò quan trọng trong việc đoàn kết tôn giáo ở Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng. Thẩm mỹ, kiến trúc nghệ thuật thờ tự, trang phục, ẩm thực, lễ nhạc, lễ hội, kinh điển, báo chí… của đạo Cao đài mang đặc trưng riêng, góp phần làm phong phú giá trị văn hóa của cư dân Nam Bộ.
Trong thế giới biểu tượng của đạo Cao đài, Thiên Nhãn được coi là biểu tượng toàn năng của các giá trị chân - thiện - mỹ. Thiên Nhãn biểu tượng cho Đức Chí Tôn, Ngọc Hoàng Thượng Đế được gọi là Tiên Ông. Thiên Nhãn là hướng tới một thế giới mà nhân loại bình đẳng, hạnh phúc không phân biệt tôn giáo, dân tộc; lấy nhân bản làm nền tảng, nhân quyền được tôn trọng, nhân tính được phát huy; khắc phục các khác biệt về hình thức, hóa giải kỳ thị tôn giáo, sắc tộc để cùng nhau xây dựng thế giới đại đồng.
Đạo Cao đài có ban lễ nhạc với các dụng cụ âm nhạc truyền thống, như:
đàn cò, đàn kìm, phách, sáo, nhị. Nhờ đó, góp phần kế thừa, bảo tồn và phát huy âm nhạc dân gian Nam Bộ. Kinh điển, thơ văn của đạo Cao đài đậm đà bản sắc văn hóa truyền thống, giữ gìn ngôn ngữ, giai điệu trong sáng của dân tộc. Báo chí của đạo Cao đài ra đời rất sớm (1928) và cũng đem lại nhiều đóng góp vào hoạt động phổ biến chữ Quốc ngữ, giữ gìn tiếng Việt. Kiến trúc thờ tự của đạo Cao đài là sự sáng tạo độc đáo của cư dân Nam Bộ, biểu hiện của sự dung hòa nghệ thuật Đông - Tây, tạo ra sự hài hòa vừa có nét của nhà thờ Công giáo, vừa có nét của chùa Phật giáo. Trang phục màu trắng của đạo Cao đài mang tính triết lý sâu sắc. Người mặc trang phục màu trắng phải cẩn thận giữ gìn kẻo bị vấy bẩn; như nhắc nhở mình hành động, cử chỉ phải cẩn trọng, giữ gìn sự trong sáng tâm hồn.
Các giá trị văn hóa của đạo Cao đài đã được tín đồ phát huy trong quá trình tồn tại và trở thành những chuẩn mực đạo đức, lối sống, góp phần hình thành nhân cách con người, tạo dựng giá trị nhân sinh trong đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Với tinh thần nhập thế, chức sắc, tín đồ đạo Cao đài tích cực tham gia các hoạt động thế tục, đoàn kết cộng đồng, xây dựng xã hội đạo đức, văn minh, làm giàu cho bản thân và xã hội. Tuy vậy, trước những tác động của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay, đạo Cao đài có những biến đổi về cơ cấu thiết chế tổ chức và một số giá trị văn hóa để thích nghi với sự thay đổi của môi trường xã hội.
Chính vì vậy mà để phát huy các giá trị văn hóa của đạo Cao đài trong đời sống cư dân Nam Bộ hiện nay thì cần phải nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa của đạo Cao Đài, bảo đảm sự thống nhất giữa kế thừa và đổi mới, truyền thống và hiện đại, từ đó góp phần xây dựng truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam ngày càng giàu bản sắc và bền vững.
C. KẾT LUẬN
Với những ý nghĩa tích cực mà đạo Cao Đài đem lại cho đời sống tinh thần của người Nam Bộ thì hiện nay cũng đã xuất hiện một số nhân định tiêu cực của một số độc giả rằng đạo Cao Đài là một tôn giáo hỗn hợp, chỉ là phép cộng đơn thuần những cái đã có sẵn trong các tôn giáo. Tuy nhiên, phải nói rằng, đạo Cao Đài thật sự rất gần gũi và phù hợp với trình độ nhận thức của số đông nông dân Nam Bộ trong những hoàn cảnh kinh tế xã hội nhất định. Qua bài tiểu luận cũng có thể thấy, về niềm tin tôn giáo của những người theo đạo Cao Đài thì họ tin có Ngọc Hoàng Thượng Đế, tin vào chức sắc lãnh đạo giáo hội, tin rằng con người có phần hồn, phần xác và họ cũng tin là có kiếp sau, có thế giới bên kia. Về các hành vi tôn giáo đặc trưng của đạo Cao Đài thì bài tiểu luận đã làm rõ một số hành vi tôn giáo đặc trưng như: tuân theo Tứ đại điều quy, không làm những điều mà Ngũ giới cấm, khi lễ bái, cầu nguyện, cúng kính, sinh hoạt đạo thì niệm hồng danh của Đức Thượng Đế.
Đạo Cao Đài là sản phẩm của người Việt, được hình thành trong bối cảnh xã hội Nam Bộ đang bị người Pháp độ hộ, nên nó trở thành một trong những cứu cách về mặt tâm linh của người Việt lúc bấy giờ. Hiện nay, đạo Cao đài vẫn đang hoạt động và trở thành một trong những tổ chức tôn giáo bản địa độc đáo của cư dân Nam Bộ nói riêng và của người Việt nói chung. Nó góp thêm một mảng màu và làm cho bức tranh tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ thêm phần đặc sắc.
Các giá trị văn hóa của đạo Cao Đài đã trở thành những chuẩn mực đạo đức, lối sống, góp phần hình thành nhân cách con người, tạo dựng giá trị nhân sinh.
Tóm lại, có thể thấy, tôn giáo nói chung và đạo Cao Đài nói riêng đã góp phần phục hồi các giá trị đạo đức và hoàn thiện hóa con người. Từ đó góp phần cải thiện xã hội, hướng đến xây dựng một xã hội an bình hạnh phúc và văn minh tiến bộ cho con người tại thế gian. Nếu mọi thành viên trong xã hội đều là những con người đạo đức biết thương yêu nhau thì quốc gia xã hội đâu còn cần đến khám đường để giam hãm kẻ tội lỗi, thế giới này đâu còn chiến tranh chết chóc và những cảnh bất công người áp bức người. Và bài tiểu luận trên đã dựa trên cơ sở phân tích những vấn đề lý luận về tôn giáo, đạo Cao Đài, niềm tin cơ bản và các hành vi tôn giáo đặc trưng của đạo Cao Đài, từ đó đánh giá được ý nghĩa của việc thực hiện hành vi tôn giáo đối với đời sống tinh thần của người theo đạo Cao Đài. Trong quá trình nghiên cứu, bài tiểu luận của em không thể tránh khỏi những thiếu sót. Em rất mong nhận được những lời nhận xét, góp ý của giảng viên giảng dạy bộ môn tâm lý học tôn giáo để bài tiểu luận của em được hoàn chỉnh hơn. Em xin chân thành cảm ơn!