Chương 2. VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA ĐỂ NÂNG
2.3. Phương thức huyền thoại hóa với việc khám phá những tầng vỉa mới của hiện thực
2.3.2. Cơ hội đánh giá hiện thực ở tầm phổ quát
Hiện thực cuộc sống là đối tượng phản ánh của văn học và luôn là mảnh đất màu mỡ để văn học khai phá. Thông qua tác phẩm, quan niệm về hiện thực của nhà văn sẽ được thể hiện. Quan niệm hiện thực là một vấn đề liên quan trực tiếp đến nhận thức về bản chất, chức năng của nghệ thuật. Song, mỗi nhà văn lại có một quan niệm rất riêng về hiện thực. Trước 1986, các nhà văn thường mới đánh giá hiện thực theo một quan điểm chính trị - tư tưởng nhất định. Nghĩa là nhà văn phải là “người thư ký trung thành của thời đại”, phải phán ánh hiện thực đúng như những gì nó vốn có. Trong khi đó, cuộc sống phong phú hơn, luôn có sự xem xét lại của thời kỳ sau đối với những gì đã xảy ra với thời kỳ trước, để tránh sự hạn hẹp đó của cái nhìn, các nhà văn không ngần ngại vận dụng phương thức huyền thoại hoá để cho người đọc thấy thêm chiều kích mới của sự vật. Ở đây không có sự áp đặt mà chỉ có sự gợi mở để độc giả có cái nhìn nhiều chiều hơn về hiện thực, về các sự kiện, nhân vật, sự việc đã xảy ra, vì thế giới bao la, đâu phải việc gì con người cũng có thể giải thích được. Hơn nữa, không nên xem việc giải thích của nhà văn với phương thức huyền thoại hoá là một đáp án cố định, đó mới chỉ là sự gợi ý mà thôi. Hay nói cách khác, với phương thức huyền thoại hoá, các nhà văn muốn gợi ý thêm tiêu chí khác để đánh giá hiện thực. Để rồi từ đó, họ có cái nhìn bao quát hơn về hiện thực, nâng lên thành những triết lý sâu xa, mang tầm phổ quát. Cho nên, đây có thể xem là cơ hội để các nhà văn khám phá những vỉa tầng mới của hiện thực cuộc sống đầy những bất an này.
Tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái mang chiều sâu triết lý nhân quả. Con người gây ra tội lỗi thì tất yếu phải hứng chịu sự trừng phạt.
Tuy nhiên, tác giả không phát biểu một cách khô khan, mà bằng thủ pháp huyền ảo, nhà văn đã thể hiện được phần sâu thẳm của con người. Ba cái chết bí ẩn của Cốc,
Bóp, Phũ chính là sự trừng phạt, nghiệp báo cho những tội ác mà chúng gây ra cho biết bao người. Cốc chết đột tử ngay trên bãi biển khi đang có hành động xằng bậy với Mai Trừng. Bóp có ý định giết Mai Trừng bằng hình thức treo cổ thì chính hắn đã tự treo cổ mà chết: “Thằng Bóp đang đung đưa như một hình nộm giữa phòng tắm khá rộng. Một sợi dây thừng siết quanh cổ nó, treo vào cái móc ở trên trần. Mặt nó bầm tụ máu, mắt nó trợn tròn, lưỡi nó thè lè” [145, tr.54]. Còn Phũ định sát hại Mai Trừng bằng cách tông xe vào cô thì chính hắn phải nhận một cái chết thảm khốc như ý định của hắn. Nguồn sức mạnh siêu nhiên, vô hình ở Mai Trừng còn là sự trừng phạt, nghiệp báo cho những kẻ háo dục, có hành vi sàm sỡ cô. Sự trừng phạt của cô là vô thức nhưng kẻ làm hại cô phải trả giá cho chính hành động của mình. Đó là Quốc Đài, vị giám đốc công ty nơi cô làm việc: “Chẳng nói chẳng rằng, hắn ôm ghì lấy Mai Trừng và cả hai đổ xuống giường. Thình lình hắn thấy lạnh buốt ở chỗ ấy, như thể công cụ của hắn bỗng biến thành một khối đá lạnh. Chỉ trong một thoáng chốc tê dại, dục vọng thoát ra bay biến khỏi người hắn” [145, tr.144].
Như vậy, trong quan niệm của Hồ Anh Thái, “kẻ làm ác ở đây bị tiêu diệt bằng chính điều ác mà chúng định gây ra cho người lương thiện, một thứ hình phạt tự thân” [145, tr.347]. Hay nói cách khác, khi muốn tước đoạt sự sống của người khác thì phải trả giá rất đắt, bằng chính sự sống của mình.
Không chỉ thế, tác phẩm còn là sự hoá giải cái ác. Nhân vật Đông đồng loã với cái ác, tham gia nhiều phi vụ ăn chơi của lũ cháu và quyết tâm dùng thuốc độc để giết Mai Trừng. Nhưng nhờ câu chuyện của cô Miên, Đông đã tỉnh hẳn và quyết tâm giũ sạch cái ác để mong cứu lấy tính mạng và tâm hồn mình. Hành trình tìm kiếm Mai Trừng của Đông cũng chính là hành trình sám hối và lương thiện. Cái ác sẽ được hoá giải nếu con người biết tự thức tỉnh, biết ăn năn, hối lỗi. Sự chiến thắng của cái Thiện lên đến đỉnh điểm khi anh cùng với Mai Trừng trèo đèo, lội suối, vượt qua biết bao gian khổ để tìm và đưa hài cốt của cha mẹ cô về. Nhân vật Đông xưng “Tôi” ở trong tác phẩm đã gieo nhân lành nên nhất định sẽ gặt hái được quả ngọt. Đó chính là quy luật nhân quả của cuộc đời.
Nhưng liệu trong cõi đời này có mấy ai sáng suốt nhận ra được tội lỗi của mình, sớm thức tỉnh, sám hối và hướng thiện được như Đông? Câu hỏi nhức nhối đó cứ gieo vào lòng người vang vọng, day dứt mãi. Dường như mỗi tác phẩm ra đời là Hồ Anh Thái lại nuôi thêm một hi vọng về sự thanh lọc tâm hồn: “Kẻ làm ác vẫn còn cơ hội được giác ngộ, được đón nhận trở lại cõi người, chứ không phải bao giờ cũng bị trừng phạt” [145, tr.335]. Để hoá giải, diệt trừ được tận gốc sự hoành hành của cái ác thì chỉ có lòng bao dung, sự tha thứ và niềm tin mãnh liệt vào con người. Đó chính là thông điệp mà nhà văn muốn gửi đến cõi người hôm nay và mai sau.
Tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương lại đặt ra những vấn đề
nhức nhối khác của hiện thực. Tác phẩm nhắc rất nhiều đến các sự kiện khốc liệt giữa cuộc chiến tranh của Việt Nam và Trung Quốc. Đó là cuộc chiến đấu dũng cảm của vợ chồng bắt trăn khi một mình bà vợ chặt đứt mười bốn cái đầu của quân thù vứt trong hang núi. Hay như câu chuyện của Thuận cùng đồng đội bị giặc bắt giam giữ nhưng không bị giết chết, chúng cho ăn uống đầy đủ, người nào khoẻ thì bị bắt đi mổ lấy nội tạng rất ghê sợ. Hình ảnh về chín cô gái bị chôn sống nhưng mồm vẫn đầy lá truyền đơn và cả những bí ẩn đằng sau cái tên “thung lũng oan khuất”. Đặc biệt là những ám ảnh của con người khi rơi vào bi kịch của người hậu chiến. Khi trở về nhà, nhân vật Thuận điên dại đến mức đập tất cả những gì liên quan đến người Tàu, trở thành người điên lúc tỉnh lúc mơ. Trong bữa ăn, bát cơm rơi khỏi tay mà Thuận vẫn dùng đũa vét vào lòng bàn tay mình. Đôi mắt của Thuận khi thì đỏ rực, khi thì trắng hớn, khi thì xám ngắt. Rõ ràng những con người bước ra từ bất cứ cuộc chiến nào, khi trở về thời bình họ không thể sống như một người bình thường. Hay nhân vật Hiếu luôn sống trong trạng thái tinh thần mơ hồ với nỗi tổn thương đau đớn nào đó từ kí ức chắp nhặt trong cuốn nhật ký của anh trai và những trải nghiệm trong cuộc đời của mình. Đứng giữa lằn ranh bên trong – bên ngoài, giữa mơ - thực, Hiếu luôn truy vấn câu hỏi về sự tồn tại và những bí ẩn nơi bản thể mỗi người, mỗi hiện tượng. Những ký ức chiến trận mặc dù chiếm dung lượng không nhiều, được khúc xạ qua lời kể của người ngoài cuộc nhưng đầy dữ dội và ám ảnh đã cho thấy rõ hơn gương mặt khác của chiến tranh từ một góc nhìn khác. Đó chính là sự thức nhận chiến tranh từ thời điểm hiện tại với một độ lùi thời gian cần thiết cho những lý giải và chiêm nghiệm. Tiểu thuyết Mình và họ đã vượt qua kiểu phản ánh hiện thực chiến tranh, để xuyên sâu hơn vào tầng ngầm văn hoá, lịch sử, tâm lý con người. Tác phẩm của anh nhìn chiến tranh từ số phận cá nhân, bởi vậy, chất vấn lại chiến tranh một cách toàn diện, với những vấn đề mang tầm phổ quát, nhân loại: chiến tranh không chỉ là chết chóc, huỷ diệt, đó là nơi khiến con người trở thành thù địch, đối kháng, lạc lối văn minh quay về bản năng hoang dã. Nhìn lại chiến tranh là cách đối diện với quá khứ, luôn tự nhận thức và không ngủ quên trong hiện tại, đó là cách tái tạo đời sống từ sự đổ nát, lụi tàn, huỷ diệt của quá khứ và khiến con người phải suy nghĩ tới vấn đề không chỉ của một dân tộc, một quốc gia mà của cả nhân loại. Như vậy, hiện thực phản ánh trong tác phẩm chỉ là cái vỏ, nhà văn mượn nó để phát biểu những vấn đề triết lý khác trong cuộc sống.
Có thể nhận thấy, các nhà văn sau 1986 luôn nhìn hiên thực từ nhiều góc độ.
Bằng ngòi bút sắc sảo, họ đã vén lên bức màn lạnh tình người mà bấy lâu nay người ta biết nhưng né tránh. Tất cả được phơi bày trần trụi, chân thực, đầy nhức nhối. Từ đó, các nhà văn gửi gắm những thông điệp mang tính nhân văn, lan toả niềm tin yêu
cuộc sống đến với bạn đọc hôm nay và mai sau...