Chương 3. VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA - MỘT HƯỚNG CÁCH TÂN THI PHÁP THỂ LOẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT
3.2. Phương thức huyền thoại hóa và trò chơi liên văn bản
3.2.2. Sự thiết lập những tuyến truyện độc lập
Thế giới tiểu thuyết là thế giới đa chiều với những nhân vật đều có mảnh đời không hề đơn giản, những cuộc đời bị cắt xẻ... chứa trong đó hơi thở bề bộn của hiện thực cuộc sống. Kết cấu liên văn bản tỏ ra là hình thức phù hợp giúp nhà văn chuyển tải bức tranh hiện thực vào tác phẩm. Trong đó, việc thiết lập những tuyến truyện độc lập mang lại hiệu quả nhất định trong việc cùng lúc chuyển tải nhiều thông tin khác nhau. Những tình huống, cảnh ngộ, biến cố như không quan hệ, liên đới được xích lại gần nhau. Điều đó khiến cho tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn bởi nó tránh được sự đơn điệu và lặp lại.
Tiểu thuyết Giã biệt bóng tối của Tạ Duy Anh được xây dựng bằng hai tuyến truyện chính đan xen. Một truyện chất chồng của những sự kiện trong khi truyện kia lại là sự tiệm tiến duy nhất của một hành động. Mạch truyện thứ nhất kể về cái chết kỳ lạ chưa rõ nguyên nhân về người làng Thổ Ô. Mạch truyện thứ hai là câu chuyện về thằng bé lang thang tên Thượng trên bước đường lưu lạc từ thành thị đến làng Thổ Ô và rơi vào âm mưu của “kẻ ẩn mình trong bóng tối” - nhân vật xưng “tao”, cậu đã vô tình trở thành kẻ gieo rắc tai hoạ cho người dân trong làng. Ở mạch truyện thứ hai này lại thiết lập những câu chuyện nhỏ khác như câu chuyện của chị gái điếm, anh Bính, nhà thiết kế... Ở mỗi câu chuyện, thế giới nghệ thuật luôn được tách thành hai mảng thực - ảo và các nhân vật luôn vào - ra giữa hai mảng ấy. Xây dựng những tuyến truyện độc lập cùng tồn tại trong một tác phẩm cũng là một ý tưởng sáng tạo lý thú của Tạ Duy Anh.
Nguyễn Bình Phương là nhà văn luôn tìm tòi những hướng cách tân mới. Đọc tác phẩm của ông, người đọc như lạc vào mê cung bởi khó mà tóm tắt được tác phẩm. Sự đan cài những mạch truyện khéo léo nhưng vẫn đảm bảo tính thống nhất
của tác phẩm chính là nét độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Ở Những đứa trẻ chết già, tự sự được phân biệt một cách tuyệt đối giữa hai mạch Chương và Vô thanh. Rất khó để khẳng định thế giới Vô thanh là tiền kiếp hay hậu kiếp của cuộc sống trong các Chương, tuy nhiên rõ ràng hai mạch truyện tồn tại ở hai chiều kích thời gian hoàn toàn khác nhau - một cõi âm, một cõi trần. Chính vì thế, mỗi lần tự sự chuyển mạch là mỗi lần sự sai trật tự tuyến tính diễn ra (có thể là đảo thuật nếu Vô thanh là tiền kiếp, có thể là dự thuật nếu Vô thanh là hậu kiếp). Tiểu thuyết gồm 10 Chương và 9 Vô thanh nối tiếp luân phiên tương ứng với tự sự có 9 lần diễn ra sự sai trật về niên biểu.
Mạch truyện Vô thanh được kể bắt đầu từ thời điểm nhân vật Ông ngồi trên chuyến xe trâu trở về làng. Tuy vậy, câu chuyện hiện tại giữa Ông, gã đánh xe trâu và hai người thanh niên đi cùng hầu như không có sự phát triển các sự kiện, tình tiết mà toàn bộ mạch truyện hầu như là câu chuyện quá khứ, hồi ức của Ông trong nhiều chặng cuộc đời. Đó là những kí ức từ thủa bé thơ gắn liền những câu chuyện của mẹ về ông ngoại [137; tr.117]; kí ức về cuộc đời chị Cải [137; tr.111-113]; về bà giáo đẻ ngược ở làng [137; tr.47]; về mối tình với Xoan khi học hết cấp, về những ngày tháng nhập ngũ tham gia trung đội trinh sát, rồi cuộc sống gia đình với người vợ thứ nhất cùng đứa con tên Tĩnh, với người vợ thứ hai... Trình tự xuất hiện của các sự kiện trong cuộc đời ông khi được tái hiện qua dòng tâm tưởng hoàn toàn bị thay đổi: quá khứ xa nhất là những ngày bé với kí ức về ông ngoại qua lời kể của mẹ, câu chuyện về cái chết xót xa và kì lạ của chị Cải... lại được kể sau những kí ức giai đoạn sống bên cạnh người vợ thứ nhất, thứ hai (khi đã trưởng thành và về già). Điều kì lạ là những câu chuyện của Ông thường được gợi nhắc bởi một câu nói nào đó của hai người thanh niên và gã đánh xe trâu, kí ức ở đâu đấy trong tiềm thức Ông được đánh thức cứ ùa về bất chợt, với những ý nghĩ nhảy cóc đột ngột, sự chuyển tiếp giữa hiện tại và quá khứ đôi khi không còn ranh giới (câu nói của gã đánh xe nhắc ông ông nhớ đến chuyến xe năm xưa với bố và em gái; đoạn người thanh niên nhắc đến bà giáo đẻ ngược ở làng mình cũng khiến ông liên tưởng câu chuyện kì lạ đấy ở làng ông; cũng câu nói của người đồng hành kéo ông trở về kí ức cây si của làng…). Mặt khác, với kỹ thuật phân mảnh, dòng tâm tưởng của Ông trở nên vỡ vụn thành vô số mảnh kí ức, có những mảnh ám ảnh tái hồi liên tục như những vết chà xát trong nội tâm của Ông. Có thể đấy là quãng thời gian mà mỗi biến cố xảy ra đẩy Ông vào trạng thái cô độc, lạc lõng, vô nghĩa nhất và những cảm giác ấy vẫn đeo đẳng Ông đến tận cùng lúc Ông đang ngồi trên chuyến xe đi vô định này: “Cho đến giờ phút phút này ông không ân hận chút nào về sự bất lực ấy. Vì ông nghĩ mình không xứng đáng, đúng ra là không đủ can đảm, lương tâm để nắm giữ cái bí mật quý giá của người con gái đẹp nhất làng mình. Chẳng biết kẻ nào đã diễm phúc chiếm đoạt điều ấy? Đấy là hạnh phúc hay bất hạnh? Ông không lí giải nổi” [137; tr.171]. Việc kể quá khứ
với sự chất chồng của cảm xúc và bằng sự soi chiếu của những cảm giác của người kể chuyện hiện tại làm sống dậy cả câu chuyện của quá khứ. Toàn bộ mạch truyện diễn tả bằng tâm lí tạo ra một đối xứng sự kiện ở mạch Chương, tác giả tô đậm được sự đối lập giữa cõi âm và cõi trần.
Tương tự thế, ở Người đi vắng, ngoài mạch truyện về hồn ma và không ít những phiến đoạn ngoại đề, thì hai mạch truyện còn lại đều đi sâu vào kí ức, quá khứ của mỗi nhân vật. Ở mạch cuộc sống đương đại, có thể hình dung diễn biến cốt truyện bắt đầu từ ngày gia đình Thắng làm giỗ mẹ đến ngày Hoàn - vợ Thắng bị tai nạn rơi vào trạng thái vô thức và kết thúc ở thời điểm Sơn - em trai Thắng chết cùng những câu chuyện khác diễn ra xung quanh các biến cố lớn nói trên. Tuy vậy, trong tiểu thuyết, cốt truyện trên hoàn toàn bị phá vỡ bởi sự xen lẫn của rất nhiều kí ức, ám ảnh, giấc mơ của nhân vật. Trong mạch diễn tiến của hiện tại, câu chuyện thường xuyên bị đứt gãy bởi những suy ngẫm, hoài niệm: đó là lúc Thắng nhớ lại tuổi thơ của mình hay kí ức về người đàn ông bị anh bắn trong chiến tranh luôn trở về ám ảnh; đó là hồi ức của lão Bính từ những ngày thơ bé đến lúc trưởng thành gắn liền với người bạn vong niên là ông Điền;
là những hồi ức của Cương thủa bé gắn với nỗi ám ảnh Cậm Cam cùng sự đeo đẳng những kí ức về mối tình cùng Hoàn vừa xót xa vừa tội lỗi sau khi cô bị tai nạn; hay kí ức của Sơn ở thời điểm nhân vật sắp sửa tìm đến cái chết; đặc biệt là sự xuất hiện dày đặc những giấc mơ vô thức, “vừa là quá khứ, vừa là những suy tưởng của Hoàn” [135;
tr.152 - 383]. Tất cả đều được đan xen, trộn lẫn khiến người đọc tham gia vào rất nhiều những khoảng khác nhau của cuộc đời con người. Từ đó có cái nhìn toàn diện hơn về số phận của từng nhân vật trong tác phẩm.
Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là cuốn tiểu thuyết được trình bày với một cốt truyện lồng ghép của hai câu chuyện với nhau: Câu chuyện thứ nhất (cốt truyện của hiện tại), kể về quá trình sáng tạo của một nhà văn muốn cho ra đời một cuốn tiểu thuyết song tất cả lại còn dang dở. Câu chuyện thứ hai (cốt truyện của quá khứ), kể về cuộc đời một người lính tên Kiên. Nhờ sự lồng ghép khá "ấn tượng"
này, tác giả đã tái hiện được cả hai lớp hiện thực và quá khứ trong mối liên hệ mật thiết mà nhìn thoáng qua tưởng chừng chúng tồn tại một cách độc lập.
Tác giả của Mảnh đất lắm người nhiều ma cũng đã triển khai những tuyến truyện độc lập. Một câu chuyện lớn bao trùm, làm nền cho tác phẩm là câu chuyện mâu thuẫn không thể điều hoà được giữa hai dòng họ Vũ Đình - Trịnh Bá tại cái làng Giếng Chùa nhỏ bé. Đồng thời nhiều khi cốt truyện trên bị dựng lại, đứt gãy bởi thủ thuật xen ngang, đan cài những câu chuyện khác về số phận của Quềnh; Chị Bé; Chuyện tình của Tùng - Đào; của cô Son - ông giáo Phúc; Chuyện về lối sống,
được dụng ý nghệ thuật của mình: Phơi bày toàn bộ hiện trạng nông thôn Việt Nam sau Đổi mới qua một cái nhìn khá mới mẻ.
Như vậy, với sự thiết lập những tuyến truyện độc lập các nhà văn đã mang lại hiệu quả nhất định cho tác phẩm. Điều này đòi hỏi người nghệ sĩ phải biết xâu chuỗi các câu chuyện cho thống nhất trong một chỉnh thể chứ không phải tổ chức câu chuyện gắn với nhau theo lối cơ học giản đơn, hết chuyện này đến chuyện khác.
Qua những câu chuyện kể, nhà văn có cơ hội tạo ra những tiếng nói khác nhau trong tác phẩm. Đồng thời, chuyển tải được trọn vẹn ý đồ nghệ thuật và dung chứa nhiều vấn đề nhức nhối của nhân sinh.