Chương 4. SỰ ĐA DẠNG CỦA CÁC HÌNH THỨC VẬN DỤNG PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HOÁ TRONG SÁNG TÁC CỦA MỘT SỐ CÂY BÚT TIỂU THUYẾT TIÊU BIỂU
4.3. Huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái
4.3.1. Quan tâm thể hiện thế giới tâm linh
Văn học hiện đại phương Tây thế kỉ XX đã khai thông cánh cửa vào đời sống nội tâm, tâm linh bằng kỹ thuật “dòng ý thức” (stream of consciousness) qua bộ tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất của nhà văn Pháp M.Proust. Cùng với thuyết trực giác của Bergson, phân tâm học của Preud, một số nhà văn phương Tây đã có thể soi sáng những bí mật của thế giới bên trong tâm thức con người và xem đó mới là cái chân thực của đời sống con người. Từ đây, một hướng đi mới cho tiểu thuyết phương Tây hiện đại đã được mở ra, ghi dấu ấn trong sáng tác của J.Joyce, W.Faulkner, M.Butor... Nhiều nhà văn Việt Nam thời kỳ đổi mới cũng đã tiếp thu những kỹ thuật thăm dò mạch ngầm tâm linh được khám phá trong các tác phẩm của Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài...Đề cập đến địa hạt này, không thể không nhắc đến cái tên Hồ Anh Thái.
Nhà văn đã từng quan niệm: “hiện thực là những gì ta thấy, ta nghe, ta trải nghiệm là chưa đủ. Hiện thực còn là cái ta cảm nữa... Cả một đời sống tâm linh cũng là hiện thực” [145; tr.252]. Vì thế, trong nhiều năm cầm bút, ông không ngừng khai mở những mê lộ, những bí ẩn thẳm sâu của đời sống tâm linh mà không phải nhà văn nào cũng vươn chạm đến được.
Cho đến nay chưa có một định nghĩa nào đầy đủ và sáng rõ về tâm linh.
Người ta dùng thuật ngữ tâm linh để chỉ cái vô hình thuộc về đời sống tinh thần đầy bí ẩn trong cuộc sống (đối lập với ý thức kiểu lý tính thuần túy) mà con người không nhìn thấy nhưng phải thừa nhận sự tồn tại của nó như một phần không thể tách rời. Đó là cái phi lý tính, cái năng lực tâm linh và cái vô thức, tiềm thức, giấc mơ phức điệu, huyền bí nhất trong tâm hồn con người. Phản ánh những yếu tố nằm trong phần khuất lấp, bí ẩn vượt ra ngoài ý thức, rất khó nắm bắt, lí giải của tâm hồn con người chính là hiện thực tâm linh.
Không chỉ nhìn cuộc sống như những mảnh vỡ, Hồ Anh Thái còn “lặn sâu” vào những tầng vỉa bí ẩn bên trong đời sống tinh thần để lắng nghe những tiếng lòng trắc ẩn, những trăn trở uẩn khúc đang diễn ra quyết liệt trong tâm hồn con người. Đó là những âm vang của cõi vô thức, được biểu hiện trong những giấc mơ. Nhân vật Toàn trong Người và xe chạy dưới ánh trăng thường xuyên sống chìm ngập trong những giấc mơ, ở đó hầu hết đều là những dấu vết buốt đau từ kí ức. Ám ảnh về tội lỗi giết người, về những mất mát, đau thương trong chiến tranh khiến Toàn thu mình trong hiện tại, tự đối thoại nội tâm, nương hồn vào cõi tâm linh, sống với tiếng gọi của quá khứ. Trong Toàn tuy chiến tranh đã đi qua nhưng sự tàn khốc của nó cùng với những linh hồn chết thảm
vẫn hiện về khắc khoải, mờ ảo trong mơ khiến anh nhức nhối: “Toàn bất chợt cảm thấy những người chết mất xác đang lang thang ngoài cửa sổ máy bay. Họ lướt bên ngoài kia, trên những đệm mây trắng bạc. Đâu là bố Toàn, đâu là mẹ của Trang trong những linh hồn vất vưởng giữa trời đất?” [148; tr.20]. Bị hút sâu vào giấc mơ, tiếng gõ cửa của thằng bé gọi Toàn đi họp mà anh cứ ngỡ là “tiếng gõ từ một ngàn năm trước” và hoàn toàn rơi vào trạng thái mê loạn “Toàn tháo cái dây an toàn thắt quanh bụng, đứng vụt dậy, đâm bổ đến bên cửa máy bay. Những hồn vất vưởng giữa trời lạnh đang muốn vào trong khoang ấm. Toàn cuống cuồng tìm cách mở cửa” [148; tr.20]. Riêng Trang, người con gái anh thầm yêu đã không thuộc về anh nhưng chẳng bao giờ anh nguôi nhớ về cô.
Những giấc mơ về Trang lúc nào cũng ngọt ngào, êm dịu nhưng không giấu nổi xót xa, tiếc nuối về một niềm khát khao không thành hiện thực. Hồ Anh Thái đã sử dụng yếu tố tâm linh kì ảo để đưa Toàn lạc vào cõi mơ lãng mạn, huy hoàng nhuộm hồng sắc màu cổ tích mà chính Toàn là Chử Đồng Tử và Trang là công chúa Tiên Dung: “Toàn nằm ngửa trên bãi cát, bên mép nước sóng vỗ tí tách... Sao Toàn lạc đến bãi sông này, nằm bên mép nước này, trên người không manh quần áo, có khác gì Chử Đồng Tử ngày xưa?...
Bóng lâu thuyền với mấy chục tay chèo, cờ xí sặc sỡ rờm rợp mặt sông. Đã thấp thoáng gương mặt nàng Tiên Dung, nhưng quen quá đỗi, như thể thấy lại một cố nhân” [148;
tr.47- 48]. Cứ thế giấc mơ bồng bềnh đưa Toàn đến cuộc gặp gỡ kì diệu, tuyệt vời với Trang trong một không gian cổ tích bàng bạc hư ảo.
Nhân vật Mai Trừng trong Cõi người rung chuông tận thế lại có những giấc mơ rất kì lạ, những gì xảy ra trong giấc mơ đều trùng khít một cách linh diệu với thực tế đi tìm mộ cha mẹ cô. Dường như giữa cô và người cha đã mất trong chiến tranh có một sợi dây gắn kết vô hình nào đó. Có lẽ thấu hiểu nỗi đau khổ của con nên người cha từ cõi chết hiện về trong giấc mơ, mách bảo đường đi để cô có thể hóa giải lời nguyền, trở về làm người bình thường chăng? Đã bốn lần “Mai Trừng mơ thấy có một bóng người đến dẫn cô đi. Đi qua một con đường lớn và dài. Rồi rẽ ngoặt vào một lối đi nhỏ trong rừng. Lướt qua những bụi cây, cành cây gai góc bùng nhùng. Bay trên một cánh đồng đã dày rậm xanh lá, dù thảng hoặc vẫn chen lẫn những thân cây bị cháy thiêu trơ trụi. Đến bên một con suối cạn thì bóng người dẫn đường biến mất” [145; tr.214]. Đến lần thứ tư cô thấy mình “đã leo lên những tảng đá to bị bào trơn tròn trĩnh như những trái cây khổng lồ giữa lòng côn suối cạn”. Và cuối cùng Mai Trừng mơ thấy “cô đã trèo lên ba hòn đá như ba quả xoài.
Sau đó cô đi men theo bên tả của con suối cạn, ngược lên phía thượng nguồn. Đến một gốc cây rêu phủ xanh rì thì rẽ trái đi về phía vách đá. Tới đây thì gặp một lán tranh đổ nát. Văng vẳng tiếng nói của người dẫn lối, một giọng nam trầm ầm. Con
đã tìm ra đường rồi đó, lên đường đi con” [145; tr.21].
Khác với Mai Trừng, nhân vật Tân trong Trong sương hồng hiện ra lại chu du trong một giấc mơ xuyên thời gian hai mươi năm, từ năm 1987 trở về 1967 khi Tân bị điên giật bất tỉnh. Khi tỉnh dậy, Tân thấy mình đang sống trong chiến tranh với những con người mà Tân vẫn thường nghe kể. Tại đây, anh trở thành một thành viên, một phần của cuộc sống đó và đã chứng kiến cuộc sống thủ đô dưới những trận bom Mĩ ác liệt, tham gia vào cuộc hẹn hò của chính cha mẹ mình. Từ đó, Tân phát hiện ra những hạn chế, thiếu sót lẫn sức mạnh, lòng dũng cẩm, gan dạ của thế hệ chiến tranh anh hùng. Từ một tai nạn bất ngờ đã đem đến cho Tân cơ hội được vén tấm màn quá khứ đầy quyền uy và huyền thoại của thế hệ cha ông, không phải nhằm bóc trần mà xem xét cội nguồn của họ một cách rõ ràng để thế hệ trẻ như Tân xác định đúng tâm thế của mình trong dòng chảy vẫn đang tiếp tục hướng về tương lai của lịch sử dân tộc Việt Nam.
Hiện thực tâm linh còn được biểu hiện qua không gian hư thực bí hiểm, rờn rợn, ma quái thấm đẫm màu sắc liêu trai trong nhiều tiểu thuyết Hồ Anh Thái. Toàn (Người và xe chạy dưới ánh trăng) sau khi thắp hương cho bố, anh “nhìn ảnh bố hồi lâu rồi ôm đầu ngồi lặng” và trong khói hương bảng lảng hồn người cha hiện về chập chờn ảo ảnh như một bóng ma Toàn không sao nắm bắt được “Người cha đấy. Cái dáng đi khiêm nhường như sợ chiếm thêm lối đi của người khác. Nhưng sao ông lại mặc bộ đồ đen và đi nhẹ nhàng như lướt thế kia? Cũng không sao nhìn rõ mặt ông được... Người cha lướt qua bên cạnh, tấm áo ám khói đen... Ông lảo đảo như sắp khuỵu xuống. Toàn nâng tay đỡ nhưng chỉ đỡ được một đụn khói đen. Anh ôm đụn khói đen vào lòng, liền bị nhấc bổng lên, chới với trong không khí” [148, tr.22-23]. Toàn tiếp tục trôi trong không gian ma quái ấy: “Một cơn gió lạnh lẽo tanh tưởi như thổi tới từ những bãi tha ma, hất tung những mảnh vải rách rưới trên người bóng đen. Không nhìn rõ mặt, nhưng Toàn cảm thấy cặp mắt kinh hoàng chỉ còn tròng trắng của nó hơi quen” [148, tr.23]. Đó là bóng ma con ma hôi đã bị Toàn trừng trị khi nó cướp của và bóp cổ bà Nhớn dưới gầm cầu thang trong cái đêm đổ nát bởi bom Mĩ, giờ hiện về chất vấn, kết tội Toàn trước vong hồn người cha. Rồi bỗng dưng Toàn quay về vùng quá khứ xa xôi của những tháng ngày máy bay Mĩ ném bom dữ dội, vì tự vệ mà Toàn đã giết người, phố phường thì hoang tàn, tang tóc và cả người cha thân yêu cũng bị vùi lấp mất xác. Khả năng xâm nhập vào cõi vô hình đó xuất phát từ trạng thái tâm sinh lí rất đặc biệt của Toàn: “Từ sau cái đêm khủng khiếp chui ra khỏi đống đổ nát, đã gần hai năm rồi, ở Toàn xuất hiện một triệu chứng giống như tâm thần. Lúc bình thường cậu vẫn hòa vào đám bạn bè, học hành, sinh hoạt như mọi người. Nhưng chỉ khi có một mình, trong đầu Toàn lao xao như sân
trường giờ nghỉ. Những người đã chết hoặc những người ở xa, đi lại, nới cười bằng điệu bọ và chất giọng của chính họ, có thể phân biệt rõ mồn một” [148, tr.233]. Nhất là những lúc Toàn chập chờn, nhập nhoạng giữa ranh giới thực hư trong cơn mộng du thì cảm thấy: “mình mở cánh cửa ngăn cách âm – dương, đang trò chuyện với những người chết”
[148, tr.233] và “lọt vào thế giới của những người cười nói than khóc với nhau bằng những câu không thanh âm” [148, tr.304]. Dưới cái nhìn của Toàn hiện thực trở nên siêu hình: hai giới âm - dương, hai loại người - ma, hai vùng ý thức - vô thứ, hai bờ ảo - thực hòa trộn, nhập nhòa, chờn vờn khó có thể phân định rạch ròi.
Cái không khí rợn người ấy một lần nữa xuất hiện trong tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo. Khu rừng bạt ngàn măng mít bao quanh lâm trường Cát Bạc là sự hóa thân bi thương của những gì còn sót lại từ truyền thuyết về nghĩa quân Tần Đắc.
Từ khu rừng mang nhiều sự tích chết chóc tỏa ra khí tiết u ám, huyền hoặc, rùng rợn, nhất là khi Nhã bị mất tích một cách bí hiểm trong lúc cô băng rừng sang trung đoàn bộ thăm người yêu. Không gian kì quái như thể có ma đưa lối quỷ dẫn đường ấy càng được chứng thực qua chuyến đi của Hiền: “Mới được một giờ đường rừng, đến nơi có lối leo lên ang Cá Hồng, cô gặp một trận gió xao xác những tầng lá trên đầu làm cô xay xẩm mặt mày... Mới đi được một đoạn, cô cảm thấy có người đang dắt mình đi sai lối. Đám cỏ tranh bị đè rạp, mà cô nhầm là lối đi, đã biến mất” [144, tr.17]. Kịp nhận ra ảo giác, cô hoảng hồn chạy ngược trở lại, tìm đúng lối đi, vừa định đi tiếp thì “bất chợt một đàn chim loét toét rất gần. Giữa dàn đồng ca nhộn nhạo đó, nổi bật lên một tiếng trầm đục như tiếng gọi ai oán: Nhã ời! Nhã ời!”. Không gian ma quái của khu rừng tựa sự ứng nghiệm truyền kiếp từ lời nguyền của nghĩa quân Tần Đắc hay chính là sự tàn nhẫn của tạo hóa ngăn cản những người đàn bà trên đảo tội nghiệp đến với tình yêu, hạnh phúc? Tái hiện hiện thực tâm linh đậm chất u huyền, biến ảo, Hồ Anh Thái đã mở ra những tia sáng bất ngờ của không gian hiện thực đa chiều, kì lạ trong tâm thức người đọc.
Hiện thực tâm linh trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái còn là những năng lực tâm linh thiên phú như trực giác, linh giác và những khả năng bí ẩn. Năng lực đó có những quy luật riêng, vượt ra khỏi quy luật tự nhiên của không gian vật lý và không phải xuất hiện ở bất cứ người nào mà chỉ tồn tại ở những người đặc biệt. Nhân vật Toàn trong Người và xe chạy dưới ánh trăng thường có linh cảm trước sự việc hệ trọng nào đó xảy ra hoặc cảm nhận được những điềm báo kì lạ từ đâu đó bên ngoài lí trí của mình. Lúc Toàn đi bốc mộ giúp bà Nhớn, anh như nhận biết được tương lai sau một cái rùng mình “cậu đã linh cảm thấy điều bất hạnh nào đó trong tương lai.
Ngay từ bây giờ Toàn đã lờ mờ thấy sự nghiệt ngã của cái chết” [148; tr.230]. Một
năm sau, điềm báo đó đã thành sự thật, bom Mĩ rải thảm, khắp phố phường bao trùm không khí chết chóc, bố Toàn bị bom đánh mất xác và anh trở thành kẻ sát nhân mà không ai biết. Hay nhân vật Trang, cô không bao giờ quên cảm giác buốt lạnh ghê người khi uống ngụm nước giếng mà “Trang bỗng rùng mình một cái, khắp người sởn gai ốc” trong buổi sáng sớm khi bom Mĩ dội xuống thiêu rụi ngôi làng. Nó dự báo về cái chết của mẹ cô và những người dân vô tội trong làng.
Nhân vật Đông trong Cõi người rung chuông tận thế đã linh cảm được tai họa, nhất là lúc cùng thằng Phũ ngồi trên xe máy truy sát Mai Trừng, anh “cảm thấy đang sa bẫy bởi con mồi đằng trước”, muốn ngăn cản nó nhưng “không sao há miệng ra được”. Ngay sau đó, thằng Phũ bị ngã xe chết thảm. Không những con người có thể cảm thấy những điều chưa xảy ra mà còn có năng lực siêu phàm. Nhân vật Mai Trừng có thể nghe, nhìn thấy và trò chuyện với hồn ma.
Khám phá chiều sâu trong hiện thực đời sống tâm linh, Hồ Anh Thái không nhằm dẫn dụ con người vào mê cung của tiềm thức, vô thức để rồi bị mê muội, lạc bước không tìm thấy lối ra mà cốt để con người tự soi sáng cõi tâm linh trong chính mình, có cơ hội thấu hiểu và đồng cảm với mọi người hơn. Vì thế hiện thực trong thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái vô cùng phức tạp, phong phú, đa dạng mà mỗi biểu hiện của nó là mảnh vỡ hiện thực của con người và cuộc sống hiện đại hôm nay.