3.1.1. Đặc điểm thông tin chung của ĐTNC
Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy, đa số người bệnh là nam chiếm 63,1%; nữ giới chiếm 36,8%. Kết quả này tương đồng với kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thanh Liêm, Tô Hồng Ánh (2013) với tỷ lệ nam giới chiếm 58,9%, nữ giới chiếm 40,2% [7]. Theo thống kê của Bộ Y tế, tỉ lệ mắc bệnh là nam 60%, nữ là 40%, sở dĩ nam giới bị nhiều hơn chủ yếu là do sử dụng rượu, bia, thuốc lá và ăn uống không điều độ.
Qua khảo sát chúng tôi ghi nhận, người bệnh trong độ tuổi từ 40 -59 và ≥ 60 chiếm tỷ lệ cao nhất lần lượt là 36,8% và 44,7%, thấp nhất là nhóm < 20 tuổi chiếm 5,3%. Kết quả trong nghiên cứu của chúng tôi tương đồng với kết quả trong nghiên cứu của tác giả Trần Thị Phương Uyên (2020) với tỷ lệ tương ứng là 36,07% và 44,26% [15].
Bảng 2.3 cho thấy: tỷ lệ người bệnh bị chảy máu tiêu hóa lần 1 chiếm rất cao 71,1%; lần 2 chiếm 18,4% và trên 2 lần chiếm 10,5%. Kết quả này tương đồng với kết quả nghiên cứu của tác giả Đào Nguyên Khải, Vũ Văn Khiên, Phạm Thị Thu Hồ (2018) cho tỷ lệ về tiền sử chảy máu tiêu hóa lần 1, lần 2 và trên 2 lần tương ứng là 71,3%; 19,3% và 9,3% [10]. Kết quả này cho thấy, người điều dưỡng cần đặc biệt quan tâm hơn nữa đến công tác giáo dục sức khoẻ cho người bệnh để hạn chế tình trạng tái phát bệnh.
3.1.2. Thực trạng kiến thức về phòng tái phát xuất huyết tiêu hóa do loét dạ dày- tá tràng của ĐTNC
Nhận thức chung về XHTH của người bệnh là một trong những yếu tố quan trọng góp phần giúp họ phòng tái phát bệnh có hiệu quả và giúp việc điều trị của họ đạt kết quả tốt nhất. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về nguyên nhân chủ yếu gây bệnh chiếm 39,5%. Trong nghiên cứu của Holster, bệnh
nhân XHTH do loét DD-TT có tỷ lệ nhiễm H. pylori là 43-56% [21]. Kết quả của Holster cho thấy, người bệnh XHTH do loét DD-TT có tỷ lệ nhiễm H. pylori khá cao. Do đó, người bệnh XHTH do loét DD-TT cần biết được nguyên nhân chủ yếu gây bệnh để có biện phòng bệnh hợp lý, điều này có ý nghĩa đặc biệt đến chế độ ăn uống. H. pylori là vi khuẩn thường lây qua đường ăn uống nên chúng ta cần có thói quen ăn uống hợp vệ sinh để giảm tỷ lệ lây nhiễm H. Pylori.
Với kiến thức về triệu chứng của bệnh và xử trí khi xuất hiện biểu hiện của XHTH , tỷ lệ người bệnh trả lời đúng khá cao, lần lượt là 68,4% và 71,1%. Tuy nhiên, khi hỏi về dấu hiệu nhận biết một số biểu hiện sớm của XHTH thì chỉ có 28,9% người bệnh trả lời đúng. Khi phỏng vấn người bệnh, nhóm nghiên cứu nhận thấy: phần lớn người bệnh chưa nhận biết được một số biểu hiện sớm của XHTH, người bệnh hay nhầm với triệu chứng điển hình của bệnh. Do đó nhân viên y tế đặc biệt là các điều dưỡng viên cần hướng dẫn người bệnh nhận biết một số biểu hiện sớm của xuất huyết tiêu hóa như: xuất hiện mệt, cảm giác choáng váng nhẹ, tự đếm mạch ở cổ tay (động mạch quay) thấy nhanh hơn so với bình thường, cần đến cơ sở y tế khám lại ngay để được khẳng định bệnh và điều trị kịp thời [5].
Để giảm tình trạng nhập viện, giảm các biến chứng của XHTH thì chính người bệnh có vai trò rất quan trọng trong công tác phòng tái phát bệnh khi họ nhận thức đúng và đầy đủ về các biện pháp phòng tái phát bệnh. Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về vai trò của người bệnh trong phòng bệnh tái phát chiếm 31,6%. Qua khảo sát, chúng tôi thấy người bệnh chưa nhận thức được vai trò của mình trong việc phòng tái phát bệnh, đa số người bệnh cho rằng để phòng tái phát bệnh XHTH do loét DD-TT thì vai trò quan trọng nhất là của nhân viên y tế.
Thuốc được xem là lựa chọn hàng đầu trong điều trị XHTH do loét DD-TT và chế độ ăn cũng giữ vai trò hỗ trợ nhưng không kém phần quan trọng. Người bệnh XHTH cần phải lưu ý đặc biệt đến chế độ ăn uống. Theo đó, một chế độ ăn uống khoa học, lành mạnh sẽ giúp người bệnh nhanh chóng hồi phục và phòng ngừa bệnh tái phát. Theo Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo, người bệnh loét dạ dày - tá tràng nên có chế độ ăn giàu chất xơ khoảng 20-30g/ngày, vì nó hoạt động như bộ đệm, làm giảm nồng độ của các axit mật trong dạ dày và giảm thời gian tiêu hóa. Chế độ ăn giàu chất xơ có thể làm giảm nguy cơ phát triển vết loét mới và tăng tốc độ chữa
lành các vết loét đang tồn tại [28]. Trong nghiên cứu này có 39,5% người bệnh trả lời đúng về chế độ ăn giàu chất xơ. Chất xơ được cung cấp chủ yếu qua rau xanh và hoa quả tươi. Giá trị của rau và hoa quả là cung cấp cho cơ thể các chất dinh dưỡng có hoạt tính sinh học cao, đặc biệt là vitamin C, chất khoáng và vi khoáng có tác dụng nâng cao sức khỏe và phòng chống các bệnh mạn tính không lây. Ăn ít rau và hoa quả được xem là nguyên nhân của 1,7 triệu trường hợp tử vong, chiếm 2,8%
tổng số ca tử vong trên thế giới, là nguyên nhân của 19% số ung thư dạ dày ruột, 31% các bệnh thiếu máu cục bộ, 11% số trường hợp đột quỵ [16]. Cũng theo khuyến cáo của Bộ Y tế, người bệnh nên tránh các loại thức ăn gây cọ xát làm tổn thương niêm mạc dạ dày như rau già nhiều xơ (mướp, rau bí đỏ, măng khô...).
Hiện nay việc áp dụng các kỹ thuật khác nhau để chế biến thực phẩm như chiên rán, quay, nướng, hun khói…có thể nâng cao tính thẩm mỹ của thực phẩm, tăng mùi vị của thực phẩm. Nhưng các quá trình chế biến này cũng gây ra những thay đổi về thành phần thực phẩm, như quá trình chiên, rán, quay, nướng, hun khói thông thường có thể làm cho axit amin trong thực phẩm, protein, đường, hyrat cacbon, xenluloza, lipit bị giảm thiểu đáng kể, thậm chí còn tạo ra những chất độc hại có thể gây ung thư như chất PAHs, các amin dị vòng và N-nitrosamin.
Trong nghiên cứu có 60,5% người bệnh trả lời đúng về dạng chế biến thức ăn dưới dạng luộc, hấp. Có 63,2% người bệnh trả lời đúng về chế độ ăn cần ăn ít một và chia nhiều bữa nhỏ. Theo khuyến cáo của Bệnh viện Trung ương quân đội 108, người bệnh xuất huyết tiêu hoá nên ăn đúng giờ, đủ bữa, thay vì ăn 3 bữa chính thì có thể chia nhỏ ra 5 - 6 bữa để giảm áp lực cho cơ quan tiêu hóa. Người bệnh cần hạn chế tối đa việc sử dụng các gia vị chua, cay, nóng. Nhiệt độ thức ăn cũng ảnh hưởng đến kích thích dạ dày, ví dụ như thức ăn lạnh quá làm co bóp mạnh cơ dạ dày, thức ăn nóng quá lại làm cho niêm mạc xung huyết và co bóp mạnh hơn. Do vậy nhiệt độ thích hợp để thức ăn dễ tiêu hóa và hấp thu là 40-500C. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 52,6% người bệnh trả lời đúng về nhiệt độ thích hợp để thức ăn dễ tiêu hóa và hấp thu. Khi khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận thấy, trong quá trình chế biến thức ăn, người bệnh để nhiệt độ nấu thường theo thói quen. Do đó, khi truyền thông-giáo dục sức khỏe, NVYT cần tập trung cụ thể vào nội dung này.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, thói quen uống nước lọc hoặc nước hoa quả trong bữa ăn là thói quen cực kì có hại bởi vì khi có quá nhiều chất lỏng và thức ăn
trong dạ dày sẽ làm tăng kích thích của dạ dày khiến quá trình tiêu hóa chậm lại.
Tương tự như vậy, thói quen ăn nhiều canh trong bữa cơm sẽ khiến chúng ta lười nhai hơn, nuốt nhanh hơn, thức ăn vào dạ dày vẫn còn ở dạng cứng, dạ dày phải làm việc nhiều hơn để tiêu hóa thức ăn. Nếu ăn quá nhanh sẽ khiến thức ăn không được tiêu hóa kỹ ở khoang miệng, trực tiếp chuyển đến dạ dày khi vẫn ở dạng thô để tiêu hóa tiếp. Điều này sẽ trực tiếp làm hại niêm mạc dạ dày, tăng gánh nặng và thời gian làm việc cho dạ dày và giảm nhu động dạ dày [17]. Tuy nhiên trong nghiên cứu này vẫn còn 52,6% người bệnh trả lời sai về thói quen uống nước.
Việc uống nhiều bia rượu thường xuyên trong 1 thời gian dài sẽ dẫn đến tích tụ gây tổn thương nhiều cơ quan trong cơ thể. Xuất huyết tiêu hóa chính là 1 trong những hậu quả từ việc sử dụng quá nhiều rượu bia và chất kích thích. Rượu, bia có thể gây loét và giãn tĩnh mạch thực quản khiến cho các mạch máu trong thực quản bị sưng lên. Theo thời gian, các mạch máu trở nên yếu dần và dễ xảy ra hiện tượng chảy máu. Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy: Tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về chất kích thích gây hại cho dạ dày chiếm 36,8%. Theo tác giả Maurice AC, uống 50 gram rượu mỗi ngày làm tăng nguy cơ XHTH [27].
Kết quả nghiên cứu cho thấy: Tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về ăn uống đảm bảo vệ sinh chiếm 73,7%. Người bệnh XHTH do loét DD-TT nhiễm H. Pylori cần có thói quen ăn uống hợp vệ sinh để giảm tỷ lệ lây nhiễm H. Pylori vì H. pylori là vi khuẩn thường lây qua đường ăn uống [2].
Corticoide và NSAID là những tác nhân gây tổn thương DD-TT và là yếu tố nguy cơ gây XHTH, đặc biệt ở những bệnh nhân có tiền sử viêm-loét DD-TT [27].
Do đó, đối với những người bệnh XHTH phải sử dụng aspirin hay các thuốc kháng viêm giảm đau, cần sử dụng thêm các thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày để tránh loét dạ dày-tá tràng [2]. NSAID là thuốc giảm đau chống viêm không steroid được sử dụng trong điều trị các bệnh về xương khớp, các chứng đau, viêm cấp hoặc mạn tính. Tuy nhiên các NSAID đều có đặc tính chung là các dẫn chất acid có độ tan kém. Các dẫn chất này khi ở trong môi trường acid của dạ dày lại rất khó tan, sẽ kết tụ lại từng đám trong dạ dày, tinh thể acid trong dạ dày sẽ kích thích trực tiếp gây loét. Do đó bệnh nhân loét DDTT sử dụng NSAID có nguy cơ làm ổ loét lâu lành hoặc ổ loét sẽ bị tái đi tái lại nhiều lần hoặc xuất hiện ổ loét mới và thậm chí gây xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày [22].
Để NSAID phát huy tác dụng tối đa ngoài việc uống theo chỉ định của bác sỹ thì phải biết uống thuốc đúng cách. Với một số thuốc NSAID đã được bào chế đặc biệt bằng cách tạo màng bao tan ở ruột để ngăn không cho hoạt chất kích ứng dạ dày ví dụ như viên aspirin pH8 cần phải uống nguyên viên thuốc. Tuyệt đối không được nhai, bẻ cắt đôi viên thuốc vì nếu làm như thế sẽ phá vỡ cấu trúc vỏ thuốc, làm mất tác dụng bảo vệ dạ dày của thuốc. Đối với các NSAID có dạng bào chế là viên nén trần (tức là không có màng bao đặc biệt) phải uống thuốc vào bữa ăn hoặc sau khi ăn (lúc no) để giảm kích ứng dạ dày và phải uống với nhiều nước, ít nhất là 200ml.
Đối với loại thuốc này, cần nhai nát viên thuốc hoặc cho viên thuốc vào một ly nước, chờ viên thuốc rã hết rồi uống, để giúp chúng chóng hòa tan và trôi nhanh xuống ruột. Trong mọi trường hợp khác cần lưu ý là uống thuốc nhóm NSAID với càng nhiều nước càng tốt. Lượng nước uống kèm viên thuốc từ 200-250ml, tức là phải uống với một cốc nước to. Tuyệt đối không được uống rượu trong quá trình dùng thuốc vì các NSAID sử dụng cùng với rượu gây nguy cơ chảy máu dạ dày [31].
Kết quả nghiên cứu của chúng tôi ghi nhận: Tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về cách uống một số thuốc NSAID có màng bao tan chiếm 39,5%. Tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về cách uống một số thuốc NSAID có dạng bào chế là viên nén trần chiếm 42,1%. Tỷ lệ người bệnh trả lời đúng về số lượng nước khi uống thuốc nhóm NSAID chiếm 36,8%. Khi khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận thấy, nhóm người bệnh cao tuổi trả lời sai về sử dụng thuốc khá cao. Khi tư vấn giáo dục sức khoẻ cho người bệnh cao tuổi đặc biệt là các trường hợp không có người thân bên cạnh, NVYT mất rất nhiều thời gian để giải thích cho người bệnh. Theo kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thanh Liêm, Tô Hồng Ánh (2013) về thực hành sử dụng thuốc kháng viêm không steroid của bệnh nhân xuất huyết tiêu hoá do loét dạ dày, tá tràng tại Bệnh viện đa khoa Trung Ương Cần Thơ cho thấy: thực hành về sử dụng thuốc để phòng tái phát xuất huyết của người bệnh là chưa cao, tỷ lệ người bệnh có uống nhiều nước trong mỗi lần uống thuốc (≥ 200ml) là 47,4% [7].