Chương 1. Cơ sở lý luận về stress và stress trong học tập
3. Các nguyên nhân gây ra stress trong h ọc tập
Hiệnnay các nhà tâm lý học sử dụng nhiều thuật ngữ khác nhau để nói về nguyên nhân gây ra stress như: y ếu tố, nhân tố, tác nhân, tác đ ộng, kích thích, nguồn lực. Trong nghiên cứu này, thuật ngữ nguyên nhân được sử dụng để chỉ các yếu tố (bên trong hoặc bên ngoài) gây ra stress trong học tập của và khả năng ứng phó với stress của sinh viên. Sinh viên là những nhân cách, chủ thể tích cực, sáng tạo của xã hội và là chủ nhân tương lai của đất nước. Trong quá trình học tập trong nhà trường có rất nhiều các yếu tố tác động tới sinh viên và không ít các yếu tố tác động đó là nguyên nhân gây ra stress trong học tập. Để có thể đi sâu vào phân tích các nguyên nhân gây ra stress trước hết cần phải phân loạinguyên nhân.
Dựa trên tiêu chí nguồn gốc của nguyên nhân (tác động, kích thích) gây ra stress có thể phân chia nguyên nhân làm hai loại sau: (1) nguyên nhân bên ngoài và (2) nguyên nhân bên trong. Tuy nhiên cần hiểu rằng các nguyên nhân này không tác động một cách đơn lẻ mà thường phối hợp, thống nhất, qui định lẫn nhau gây ra stress trong học tập của sinh viên.
3.1. Các nguyên nhân bên ngoài
3.1.1. Nhóm nguyên nhân (tác động) từ môi trường xã hội. Các yếu tố từ môi trường xã hội như: tình trạng suy thoái kinh tế, việc làm, ùn tắc giao thông, giá cả leo thang, vấn đề thế chấp tài sản hoặc vay vốn ngân hàng và các tình huống bất thường (bão lụt, động đất, dịch bệnh, mất ng ười thân) là
những nguyên nhân quan trọng gây ra stress học tập ở sinh viên. Các nguyên nhân này ảnh hưởngửtực tiếp tới nhận thức, tình cảm và hành vi của sinh viên, làm cho họ căng thẳng, lo lắng, mất ngủ không thể tập trung vào học tập và hậu quả là gây ra stress trong học tập.
3.1.2. Nhóm nguyên nhân từ môi trường gia đình. Gia đình là tế bào của xã hội là nền tảng tinh thần và vật chất quan trọng để hình thành nên nhân cách của con người. Các quan hệ gia đình (cha mẹ, anh chị em...) là một trong những yếu tố quan trọng ảnh h ưởng trực tiếp tới tình cảm, lối sống và quan niệm của sinh viên đối với các sự kiện trong xã hội. Gia đình còn là một trong những yếu tố thoả mãn nhu cầu an toàn cho mỗi cá nhân trong xã hội.
Trong quá trình học tập và rèn luyện tại trường, các yếu tố gia đình như: sức ép từ gia đình về học tập, sự trợ cấp của gia đình, mâu thuẫn với cha mẹ, cha mẹ ly thân, ly hôn, gia đình có người ốm nặng hoặc qua đời, là những nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra hoặc tăng cường stress trong học tập của sinh viên.
3.1.3. Nhóm nguyên nhân từ môi trường học tập. Theo chúng tôi đây là những nguyên nhân chủ đạo, ảnh hưởng trực tiếp tới stress học tập của sinh viên hiện nay. Nhóm nguyên nhân này bao gồm các nguyên nhân sau: lịch trình học tập quá căng, sự chuyển đổi ch ương trình đào tạo từ niên chế sang tín chỉ, bài tập ngày càng gia tăng, phương pháp giảng dạy của thày, sức ép kỳ thi, câu hỏi thi qua nhiều mà thời gian ôn thi quá ít, thiếu giáo trình, tài liệu, sách chuyên ngành, thày cô cho điểm không công bằng, nợ thi nhiều môn, lưu ban, vi phạm kỷ luật học tập, căng thẳng trong quan hệ với thày cô và các bạn cùng lớp, lớp học quá đông, không gian h ọc tập không yên tĩnh, kết quả học tập kém, thiếusự giúp đỡ của bạn bè, thày cô. Các nguyên nhân
thẳng, lo âu này đã làm thay đổi các quá trình sinh lý trong cơ thể và tỉ lệ hoócmôn trong máu, từ đó làm giảm khả năng ứng phó của cơ thể đối với các tác nhân gây ra stress trong học tập.
3.2. Nguyên nhân bên trong
Bên cạnh các nguyên nhân bên ngoài, thì các nguyên nhân bên trong cũng đóng vai trò hết sức quan trọng gây ra stress trong học tập của sinh viên. Có rất nhiều các nguyên nhân bên trong gây ra stress trong học tập của sinh viên nhưng có thể phân ra làm ba nhóm cơ bản sau: (1) nguyên nhân cá nhân; (2) nguyên nhân tâm lý và (3) khả năngứng phóđối với các tác nhân gây stress.
3.2.1. Nhóm nguyên nhân cá nhân. Các nguyên nhân thuộc về cá nhân gây ra stress trong học tập là khá nhiều, tuy nhiên có thể kể ra các nguyên nhân chính sau: sức khoẻ, lối sống cá nhân, thói quen làm việc, ăn uống, kinh nghiệm, trải nghiệm cá nhân, đặc điểm sinh lý-thần kinh (nơron, hệ thần kinh, não bộ, các giác quan), hoócmôn, giới tính, lứa tuổi và các sự kiện cá nhân (lấy vợ, sinh con, người yêu phản bội, công việc làm thêm, mắc bệnh mãn tính). Các nguyên nhân trên ảnh hưởng rất lớn tới khả năng ứng phó của sinh viên đối với các tác nhân tác nhân gây stress và có thể trở thành nguyên nhân gây ra stress trong học tập. Kết quảnghiên cứu gần đây của các nhà tâm lý học đã chứng minh rằng; các yếu tố cá nhân ảnh hưởng trực tiếp tới tới khả năng ứng phó của cơ thể đối với các tác nhân gây stress. Khả năng ứng phó của mỗi cá nhân với các tác nhân gây stress là khác nhau, nguyên nhân là do các nguồn lực ứng phó của họ là không giống nhau.
3.2.2. Nhóm nguyên nhân tâm lý. Trong các nguyên nhân bên trong thì các nguyên nhân tâm lý đóng vai trò hết sức quan trọng gây ra stress học tập của sinh viên. Các nguyên nhân tâm lý bao gồm: nhân thức và đánh giá của sinh
nhân nào đó từ bên ngoài (sự kiện, tình huống...) bao giờ chủ thể cũng tìm hiểu, đánh giá (nhận thức) mối đe doạ, sự nguy hiểm để huy động nguồn lực và cách thức đối phó. Chính sự nhận thức, đánh giá và khả năng huy động nguốn lực ứng phó của cá nhân đã quyết định trực tiếp tới mức độ stress của họ. Ví dụ, sức ép của các kỳ thi cuối kỳ là những tác nhân gây stress (căng thẳng, lo âu) đối với nhiều sinh viên, nhưng đối với các sinh viên có khả năng huy động nguồn lực ứng phó tốt (học khá, giỏi) thì đó lại là cơ hội để tự khẳng định, tạo ra niềm tin vào sự thành công (kết quả tốt) của họ. Những trải nghiệm và tri thức của cá nhân về khả năng ứng phó với các tác nhân (bên ngoài hoặc bên trong) là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp tới mức độ stress trong học tập. Stress cũng ảnh hưởng rất lớn tới nhận thức của chủ thể như: thu hẹp chú ý, làm cho tư duy trở nên máy móc khuôn mẫu và trí nhớ giảm sút, hậu quả là ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả học tập của sinh viên.
Trong các nguyên nhân tâm lý còn bao gồm các đặc điểm tâm lý của nhân cách như: bản lĩnh, niềm tin. Nhà tâm lý học Suzanne Kobasa cho rằng: bản lĩnh mang nội hàm đón nhận thay đổi như một thử thách chứ không phải là sự đe doạ. Chính bản lĩnh và niềm tin đã làm cho cho hành vi, hoạt động được kiểm soát một cách có ý thức, vì vậy mà chúng được xem như những yếu tố tham gia vào quá trình điều chỉnh stress của cơ thể.
Nguyên nhân tâm lý thứ ba là xúc cảm, tình cảm: Phần lớn stress trong học tập của sinh viên đều gây ra các trạng thái căng thẳng, khó chịu và những cảm xúc tiêu cực. Khi bị stress cá nhân nỗ lực tự điều chỉnh làm giảm bớt những cảm giác căng thẳng, lo âu hoặc hoảng sợ băng cách điều chỉnh quá trình tiết hoóc môn hoặc hoạt đông của các cơ quan (tuần hoàn, hô hấp).
người yêu phản bội...) đều có thể gây ra trạng thái xúc cảm ức chế-trầm cảm là nguyên nhân gây ra stress trong học tập.
3.2.3. Khả năngứng phó vớicác tác nhân gây stress
Trạng thái tâm lý căng thẳng là hậu quả ứng phó của chủ thể với các tác nhân gây stress (sự kiện, phiền toái, xung đột, nguy hiểm hoặc đe doạ). Khả năng ứng phó là nguyên nhân quan trọng gây stress học tập cho sinh viên.
Cách thức ứng xử của cá nhân đối với các tác nhân bên trong cũng có thể trở thành nguyên nhân tâm lý gây stress học tập của sinh viên. Kết quả các công trình nghiên cứu về ứng phó của cá nhân đối với stress cho thấy: cá nhân có mức độ trải nghiệm, kinh nghiệm khác nhau thì có mức độ stress khác nhau đối với cùng một tác nhân. Nếu tác nhân gây stress không được hoá giải, thì nó vẫn tác động tiếp diễn và được cộng hưởng mạnh dần, hậu quả làm cho cách thức ứng phó không phù hợp như: giận dữ, cáu gắt, kém tập trung và mất tính kiên trì. Khả năngứng phó của chủ thể có thể được học hỏi, tiếp thu trong hoạt động và giao lưu với người khác và được tích tụ dần, trở thành kinh nghiệm hết sức quí báu để đối phó với stress trong học tập của sinh viên.