MỤC TIÊU
Sau khi học xong bài này, SV phải:
- Mô tả được hình thái bên ngoài của ếch đồng đại diện cho lớp lưỡng cư.
- Giải phẫu đúng kỹ thuật mẫu vật là ếch đồng để quan sát nội quan bên trong.
- Nhận biết được các cơ quan thuộc các hệ cơ quan trong cơ thể của ếch đồng (hệ tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, sinh dục, bài tiết,…)
- Nêu được đặc điểm tiến hóa của lớp lưỡng cư so với các lớp đã giải phẫu I. CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1. Hình thái ngoài
Cơ thể của ếch chia thành phần đầu, thân và đuôi.
a) Đầu
Đầu ếch hình tam giác, hơi gập về phía trước, giớihạn của đầu là phía sau màng nhĩ một chút. Hai mắt lồi, mí mắt trên trùm lên một phần nhãn cầu, mí mắt dưới không cử động, ngoài ra còn có màng nháy có thể coi là mí mắt thứ ba. Sau mắt là màng nhĩ là vòng da mỏng. Gần mõm có đôi lỗ mũi thông với vòm miệng, bên trong có van đóng mở theo nhịp nâng và hạ thềm miệng khi ếch hô hấp.
Miệng ếch rộng, hai bên góc miệng đực có thể màng kêu màu đen sẽ căng lên để cộng hưởng âm thanh khi ếch kêu (nhiều loài ếch nhái màng kêu ẩn dưới da hoặc không có).
Răng nhỏ nằm ở hàm trên có tác dụng giữ mồi. Lưỡi là khối cơ dẻo, có đầu lưỡi xẻ rãnh gập vào phía trong, có thể phóng ra để bắt mồi. Góc trong vòm miệng có đôi lỗ ống Eustatchi thông xoang miệng với tai giữa, đặc trưng cho cấu tạo tai trong của động vật có xương sống ở cạn nhằm điều hòa áp lực trong và ngoài màng nhĩ. Phía trong miệng, ngay đầu lưỡi là khe thanh quản, phía sau khe thanh quản là thực quản.
b) Thân
Có da xù xì, lưng hơi “gù” do khớp động giữa đốt sống chậu và xương trâm đôi.
Chi trước của ếch ngắn, phân ra cánh tay, ống tay, bàn tay và ngón tay. Chi trước có bốn ngón I, II, III, IV. Ngón I tiêu giảm, gốc có chai tay để bám chặt vào con cái khi chúng đẻ trứng và thụ tinh.
Chi sau dài và lớn hơn hẳn chi trước, gồm đùi, ống chân, cổ bàn chân, ngón chân.
Chi sau có năm ngón, giữa các ngón có màng bơi. Mặt dưới các đốt ngón có u khớp trong và gốc ngón V có u khớp ngoài. Giữa gốc hai chi sau có khe huyệt.
26
2. Cấu tạo giải phẫu bên trong
a. Cơ quan hô hấp
Cơ quan hô hấp gồm lỗ mũi ngoài, lỗ mũi trong, thanh quản, phổi (không có khí quản) Đường hô hấp bắt đầu từ đôi lỗ mũi ngoài dẫn vào đôi lỗ mũi trong mở ra ở phía trước vòm miệng. Phía sau đáy thềm miệng là khe thanh quản. Phổi ếch màu hồng, cấu tạo bởi những phếnang là những túi xốp. Ếch hô hấp theo kiểu nuốt khí.
b. Cơ quan tiêu hóa
Ống tiêu hóa bắt đầu từ miệng, thực quản, dạ dày, ruột non, ruột thẳng, huyệt.
Miệng ếch rộng, xoang miệng thông với thực quản ngắn và dẫn vào dạ dày. Dạ dày hơi uốn cong. Sau dạ dày là ruột non uốn khúc nhiều lần được treo bởi mạc treo ruột. Sau ruột non là ruột già với phần cuối là đoạn ruột thẳng lớn và ngắn đổ ra ngoài qua lỗ huyệt.
Bên phải dạ dày là gan lớn chia làm 3 thùy, thùy giữa nhỏ chứa túi mật. Mật theo ống dẫn mật đổ vào phần đầu ruột non. Phía dưới ruột no có tuyến tụy màu vàng đỏ
c. Cơ quan niệu sinh dục
+ Thận là trung thận hình lá màu đỏ đậm nằm hai bên cột sống ở phần sau xoang cơ thể phía lưng. Ống dẫn niệu là ống Wolff đi ra từ 1/3 sau bờ ngoài mỗi thận đổ vào lỗ huyệt.
Thận có thể vàng (thể mỡ) hình dải dài, là mô mỡ dự trữ của tuyến sinh dục. Dọc theo mặt bụng, giữa mỗi thận có dải nhỏ màu vàng là tuyến trên thận.
+ Cơ quan sinh dục đực gồm một đôi dịch hoàn hình bầu dục, màu trắng đục nằm trước thận. Đôi khi dịch hoàn bị sắc tố hóa trở thành màu sẫm nhiều hay ít. Kéo dịch hoàn ra, căng mạc treo ruột sẽ thấy ống dẫn tinh nhỏ đi vào phần đầu ống Wolff. Như vậy ống Wolff của ếch đực vừa dẫn tinh vừa dẫn niệu.
+ Cơ quan sinh dục cái là một đôi buồng trứng chia làm nhiều túi. Ếch cái trưởng thành đến mùa sinh dục chứa đầy trứng ở dạng hạt có màu nâu sẫm và màu đen. Giai đoạn này trứng chiếm đầy xoang cơ thể. Đường dẫn trứng là ống Mulle hay noãn quản. Đầu noãn quản có phễu nhỏ mở vào xoang bụng ở đỉnh phổi. Noãn quản uốn khúc nhiều lần dẫn đến tử cung phình rộng ở gốc noãn quản rồi đổ ra huyệt. Trứng chín rụng vào thể xoang và được phễu hút vào noãn quản. Nhờ nhu động của noãn quản, trứng được chuyển đến tử cung, tập trung thành khối và chuẩn bị đẻ ra ngoài. Trên dọc đường đi, trứng được bao bọc bởi màng keo do tế bào tuyến tiết ra. Phễu của ống Mulle (loa kèn) thường được gắn vào xoang bao tim. Khi tim đập làm cử động loa kèn và nhờ đó tăng khả năng hút trứng vào ống, thích ứng cho sức sinh sản rất lớn ở ếch nhái.
Thể mỡ là một dạng hormone nuôi dưỡng tuyến sinh dục, nên phát triển ở cả ếch đực và ếch cái. Mức độ phát triển của nó ngược chiều với phát triển của tuyến sinh dục, ếch non thể mỡrất phát triển, phân nhiều thùy.
d. Hệ tuần hoàn
27
Tim nằm trong xoang bao tim giữa hai lá phổi. Dùng kẹp nhỏ nâng xoang bao tim lên, tim sẽ lộ ra. Tim ếch gồm 1 tâm thất hình nón, màu hồng và 2 tâm nhĩ.
Thành cơ tâm thất dày hơn rất nhiều so với thành cơ tâm nhĩ, ranh giới bên ngoài thể hiện không rõ ràng. Từ tâm thất phát ra côn chủ động mạch để từ đây phát ra ba đôi cung chủ động mạch mang máu đi đến các phần của cơ thể.
e. Hệ thần kinh
Não ếch chia làm 5 phần điển hình:
+ Não trước: Có hình dạng hai bán cầu hình bầu dục cách nhau bởi một khe dọc, phía trước hẹp. Trước bán cầu não là đôi thùy khứu giác chưa tách đôi rõ rệt.
+ Não trung gian: Mặt trên lộ ra hình quả trám nằm xen giữa hai bán cầu não và hai thùy thị giác. Nóc não trung gian có mấu não trên dễ bị mất khi giải phẫu.
+ Não giữa là đôi thùy thị giác hình khối bầu dục chụm lại ở phía sau.
+ Tiểu não là tấm nằm ngang sau thùy thị giác, kém phát triển.
+ Hành tủy là phần cuối cùng của não bộ.
+ Sau hành tủy là tủy sống.
Hình 11: Não ếch
Dùng dao sắc cắt ngang phía sau hành tủy và lật ngược lên để quan sát mặt dưới của não.
Đáy não trung gian có bắt chéo của đôi dây thần kinh thị giác gọi là giao thoa thị giác. Sau giao thoa thị giác là phễu não, ở đáy có mấu não dưới hình bầu dục nằm ngang. Mấu này cũng dễ bị mất khi ta lật ngược não.
28
II. NỘI DUNG THỰC HÀNH 1. Mẫu vật và dụng cụ
STT Mẫu vật và dụng cụ Đơn vị tính Số lượng
1 Ếch đồng kg 1
2 Bộ đồ mổ Bộ 2-3
3 Khay mổ Cái 2-3
4 Bông thấm Bịch -
5 Nước rửa chén, nước rửa tay Chai - 2. Cách tiến hành
- Dùng tay giữ chặt ếch từ phía lưng hai bên xương sống ở phần bụng.
- Để tiện quan sát có thể cho ếch vào bình có bông tẩm ete hoặc chlorophorm đậy kín 5-10 phút để làm liệt ếch. Nếu không có ete thì có thể hủy tủy sống của ếch như sau: Để xác định vị trí chọc tủy, ta lấy hai điểm mép sau của hai mí mắt trên hai bên nối lại làm thành đáy tam giác đều, đỉnh hướng về phía sau. Đỉnh của tam giác đều là điểm cần chọc tủy. Đó chính là khớp giữa sọ và cột sống.
Hình 12: Cách chọc tủy ếch
Dùng khăn bông sạch cầm ếch để lộ phần đầu. Bẻ gập đầu ếch xuống một chút, dùng kim mũi nhọn chọc vào điểm chọc tủy đã xác định sâu khoảng 3-5 mm, đẩy mũi kim dọc ống tủy xuôi về phía huyệt khoảng 3-4 cm, khi thấy ếch mềm ra, 2 chi sau buông thõng là được. - Cách giải phẫu:
+ Đặt ếch nằm ngửa, ghim chặt 4 bàn chân, một tay dùng kẹp nâng da bụng phần trước lỗ huyệt, tay kia dùng kéo cắt thủng da bụng, luồn một mũi kéo vào khoảng giữa lớp da và lớp cơ, cắt một đường dọc bụng lên tận hàm dưới.
+ Tiếp tục cắt cơ theo đường giữa bụng như cắt da nhưng lệch sang phải hoặc trái vài mm để tránh làm đứt tĩnh mạch bụng. Mũi kéo luôn nằm ngang hoặc hướng lên trên để không làm hỏng các cơ quan bên trong. Sau đó cắt vòng qua hai bên vòng trở lại vị trí ban đầu để lấy lớp cơ ở bụng của ếch.
29
3. Yêu cầu
- Quan sát cấu tạo ngoài: đầu, thân và các chi
- Giải phẫu đúng kỹ thuật đảm bảo khi mổ xong tim ếch vẫn còn đập, các cơ quan bên trong còn nguyên vẹn.
- Quan sát vị trí tự nhiên của các cơ quan bên trong của ếch đồng.
- Tìm và quan sát các cơ quan bên trong của ếch đồng:
+ Túi bạch huyết.
+ Mạng mạch máu ở trong da.
+ Cơ bụng và cơ đùi.
+ Hệ tiêu hoá: xoang miệng, hầu, thực quản, dạ dày, ruột tá, ruột thẳng, huyệt, gan, túi mật, tụy.
+ Hệ hô hấp: khe thanh quản, sụn hạt cau, sụn nhẫn, hai phổi.
+ Hệ tuần hoàn: tim, côn động mạch, đôi động mạch cổ, đôi động mạch chủ, đôi đông mạch da - phổi, động mạch chủ lưng. Đôi tĩnh mạch chủ trước, tĩnh mạch chủ sau, đôi tĩnh mạch phổi, xoang tĩnh mạch. Tỳ (lá lách).
+ Hệ bài tiết: thận, tuyến trên thận, ống dẫn niệu và bóng đái ở ếch cái, ống dẫn niệu sinh dục - và bóng đái ở ếch đực. Thể mỡ (thể vàng).
+ Hệ sinh dục: tinh hoàn và ống dẫn niệu - sinh dục ở ếch đực, buồng trứng và ống dẫn trứng ở ếch cái, thể vàng.
- Vẽ lại hình thái bên ngoài, cách giải phẫu, các cơ quan bên trong của ếch.
30
Hình 13: Giải phẫu ếch
31
Bài thu hoạch số 8: QUAN SÁT VÀ GIẢI PHẪU LỚP LƯỠNG CƯ
1. Quan sát và vẽ hình thái ngoài của Ếch
32
2. Trình bày cách giải phẫu Ếch
33
3. Vẽ các cơ quan thuộc các hệ cơ quan trong cơ thể của Ếch: hệ tiêu hóa, tuần hoàn, hô hấp, sinh dục, bài tiết,…
Nhận xét của GVHD Chữ ký của GVHD Sinh viên
34