CHƯƠNG 3. HÌNH TƯỢNG VUA LÊ VÀ VUA TÂY SƠN TRONG TÁC PHẨM HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ VỀ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
3.2. Nghệ thuật xây dựng tình huống giàu kịch tính
3.2.1. Mối quan hệ giữa nhân vật và hoàn cảnh
Trong mỗi hồi của Hoàng Lê nhất thống chí, tác giả làm nổi lên một vài sự kiện lớn và thông qua những sự kiện nối tiếp từ hồi này sang hồi khác mà hình thành nên sợi dây phát triển của lịch sử. Nhưng cuốn truyện không dàn trải theo một đường thẳng cứng nhắc, trong khi mô tả sự tiến triển của lịch sử, tác giả trong nhiều đoạn đã kết hợp trình bày những con người hoạt động sự kiện. Giữa con người và hoàn cảnh có quan hệ chặt chẽ với nhau, sự
không che lấp con người trái lại làm nổi con người, tính chất minh xác của sự kiện kết hợp với tính chất sinh động trong miêu tra con người làm cho tác phẩm có sức thuyết phục mạnh mẽ. Một sự kiện lớn trong hồi 1,2 là việc Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con thứ làm chúa, xoay xung quanh sự kiện trung tâm ấy tác giả đã kết hợp nhiều chi tiết: Chẳng hạn chuyện Đặng Thị Huệ hờn dỗi, Đặng Mậu Lân hoành hành giữa chốn kinh thành, chuyện Lân lấy công chúa Ngọc Lan, chuyện Trịnh Cán quanh năm sài đẹn, chuyện các thầy lang cũng được thăng thưởng, kể cả một tên khách buôn cũng được phong tước hầu. Hay ở hồi 4,5 có một loạt sự kiện khác đó là Nguyễn Huệ kéo quân đánh Phú Xuân, Thuận Hóa tiếp đó là một loạt sự kiện đi kèm làm nổi bật lên hình ảnh nhân vật Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ tin dùng Nguyễn Hữu Chỉnh, Huệ đánh quân triều đình, Lý Trần Quán chết, Nguyễn Huệ gặp vua Lê và Nguyễn Huệ được vua Lê gả công chúa Ngọc Hân,...bấy nhiêu sự kiện làm nổi bật lên hình ảnh con người, đồng thời cũng miêu tả được nhiều mặt nhân cách của nhân vật.
Hoàng Lê nhất thống chí miêu tả quá trình suy vi không có gì cưỡng lại được của triều đình nhà Lê – Trịnh trước sự tấn công mạnh mẽ của khởi nghĩa nông dân Tây Sơn và quá trình “trung hưng” của triều Nguyễn, thống nhất đất nước. Cụ thể hơn tác phẩm phản ánh mâu thuẫn vua Lê – chúa Trịnh, mâu thuẫn giữa triều đình Lê – Trịnh và khởi nghĩa nông dân và phản ánh mâu thuẫn dân tộc song hành với quá trình suy vi của đất nước. Tất cả tạo nên một thể thống nhất, vừa tạo ra những dòng mạch trong những chi tiết, những sự kiện, nhân vật đã đi vào một giai đoạn lịch sử phức tạp, hào hứng của dân tộc.
Lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, sức mạnh quật khởi của khởi nghĩa nông dân được miêu tả như một lực lượng có vai trò giải quyết những ung nhọt của xã hội. Nội bộ triều đình thối nát, quan lại chỉ biết toan tính mưu lợi cho bản thânvì, nhà chúa suy yếu vì tranh giành quyền lực trong nội cung, kiêu binh nổi loạn khống chế triều đình, nhiễu sách dân lành. Trong những hoàn cảnh ấy, đã tôn lên những nhân vật của thời đại. Nguyễn Huệ đưa quân ra Bắc lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh” dẹp yên loạn kiêu binh, củng cố
chính quyền nhà Lê rồi trở vào Nam. Quá trình phát triển của nghĩa quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Nguyễn Nhạc, sau là Nguyễn Huệ được miêu tả khá chi tiết trong tác phẩm. Mâu thuẫn giữa triều đình Lê – Trịnh và quần chúng nhân dân được giải quyết một cách triệt để bằng việc Nguyễn Huệ đánh tan 20 vạn quân Thanh xâm lược, lập nên một triều đại mới. Thật đáng tiếc, Nguyễn Huệ mất sớm, Quang Toản lên ngôi không nối được chí cha, nội bộ gia đình lục đục nên không giữ được thành quả mà Nguyễn Huệ biết bao công sức mới giành được.
Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ phản ánh những mâu thuẫn giữ các tập đoàn phong kiến lớn, mẫu thuẫn giữa triều đình phong kiến và khởi nghĩa nông dân mà còn phản ánh mâu thuẫn dân tộc. Việc Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh rước 20 vạn quân ngoại về giày xé đất nước là một điều sỉ nhục đối với dân tộc, với lịch sử, gây nên sự phẫn nộ của nhân dân đương thời cũng như mãi về nhau. Chân dung Lê Chiêu Thống từ đó được gắn với cái tên ông vua “cõng rắn cắn gà nhà”. Tiếp bước Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, Trần Hưng Đạo, Lê Thái Tổ,...Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Lam Sơn đã cho quan quân nhà Thanh một bài học về quyền độc lập tự chủ của dân tộc và khẳng định bản chất chính nghĩa của khởi nghĩa nông dân. Đúng với câu nói “Thời thế tạo anh hùng”. Là một tác phẩm của nhiều tác giả viết dưới những triều đại khác nhau nên việc đánh giá những sự kiện và nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí đôi khi không đồng nhất. Việc làm nổi bật vai trò lịch sử và tài năng xuất chúng của Nguyễn Huệ cùng khí thế hùng mạnh của đoàn quân Tây Sơn là một sự thật lịch sử khiến tác giả không thể bỏ qua. Tuy nhiên, trong bộn bề các sự kiện, chi tiết lịch sử cái tài của các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí là vẫn bố trí và sắp xếp được các sự kiện theo một dòng chảy của lịch sử, con người xuất hiện đúng lúc, đúng thời điểm, tất cả tạo nên sự thống nhất trong toàn bộ tác phẩm.
Trong những loại tiểu thuyết khác, dù hoàn cảnh lịch sử có to lớn quan trong đến đâu cũng chỉ là đường viền mờ nhạt, thậm chí nhà văn cũng không
xây dựng những sự kiện và nhân vật lịch sử trong sự tôn trọng tính chân thực của lịch sử. Chọn sự kiện lịch sử làm đề tài phản ánh nghĩa là phải đảm bảo sự thật lịch sử bởi điều này có sẵn trong tâm thức độc giả. Đó chính là lý do vì sao tên tác phẩm là Hoàng Lê nhất thống chí nhưng cảm hứng ca ngợi lại dành cho người anh hùng Nguyễn Huệ, còn những ông vua cuối cùng của nhà Lê, nhân vật đáng ra phải ca ngợi lại bị phê phán, dù không phải không có những lúc tác giả ngậm ngùi bênh vực.
Sáng tạo của nhà văn là đã biết chọn lựa những sựu kiện tiêu biểu và miêu tả nó một cách sinh động, hấp dẫn, chứ không phải nhằm xây dựng những nhân vật qua đó phản ánh bản chất của lịch sử. Trong Hoàng Lê nhất thống chí từ đầu đến cuối trong những hoàn cảnh cụ thể lại làm nổi bật lên hành động và thái độ của nhân vật.