CHƯƠNG 3. HÌNH TƯỢNG VUA LÊ VÀ VUA TÂY SƠN TRONG TÁC PHẨM HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ VỀ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
3.2. Nghệ thuật xây dựng tình huống giàu kịch tính
3.2.2. Mối quan hệ giữa nhân vật với nhân vật
Mối quan hệ của nhân vật với nhân vật khác cũng là một phương diện quan trọng giúp nhân vật bộc lộ tính cách bởi con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội.
Đặt nhân vật trong hệ thống để phân tích, ta vừa có thể hiểu sâu sắc nhân vật, vừa hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm một cách toàn diện lại có thể nắm được xác thực bức thông điệp tư tưởng và thẫm mỹ của tác giả. Khi tìm hiểu nhân vật, cần đặt nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật cùng tuyến có mối quan hệ tương đồng, bổ sung cho nhau đồng thời đặt nhân vật trong mối quan hệ với những nhân vật trái tuyến, tương phản, để đối chọi nhau để làm nổi bật tính cách, số phận của nhân vật cũng như chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.
Để làm nổi bật nhân vật của mình, nhà văn không đi theo con đường truyền thống với những phép ước lệ sang trọng nhưng sáo rỗng. Mà tác giả gắn liền nhân vật với hành động, hay thi thoảng qua lời nói của các nhân vật khác, với sự liên kết với các mối quan hệ xung quanh. Từ đó, ta sẽ thấy được nhân vật ấy hiện lên ở mọi góc cạnh. Tiêu biểu như nhân vật Nguyễn Huệ được xây dựng bằng ngòi bút tài tình của tác giả, ở nhân vật này có sự kết hợp
giữa cái cao cả và giản dị, giữa cái anh hùng và đời thường. Trong tác phẩm, tác giả đặt nhân vật Nguyễn Huệ xuất hiện ở hai thời điểm nhạy cảm và nóng bỏng nhất. Đó là lần nhân vật ra Bắc với chủ trương “diệt Trịnh phò Lê” và lần ra Bắc Hà để đánh tan hơn 20 vạn quân Thanh xâm lược. Từ hai tình huống này, phẩm chất, tính cách, phong độ anh hùng lẫn đời thường của nhân vật hiện ra rất sinh động.
Trong tình huống thứ nhất, ngôn ngữ và hành động của Nguyễn Huệ rất hợp tình hợp cảnh. Vốn xuất thân từ tầng lớp nông dân lam lũ mà chính nhân vật cũng thú nhận “ở nơi khe núi hẻo lánh xa xôi tới đây...”[10;126]
nên trong Nguyễn Huệ tiềm ẩn sâu xa cái cẩn thận, kính nể, lo lắng của kẻ hèn khi đứng trước cuộc sống văn vật và vương triều nhà Lê. Về điều này, Huệ rất khác Nguyễn Hữu Chỉnh. Cùng trong chuyến đi, nhưng Chỉnh tự tin vì y được về lại quê nhà, còn Huệ là đến, đến một nơi xa lạ, lạ ở nhiều phương diện: ăn nói, ứng xử, phong tục, lễ nghi,... “Bình tự nghĩ rằng mình ở nước ngoài xa xôi mới đến, chưa am hiểu phong tục tập quán của xứ này, cho nên công việc giao thiệp với các quan trong triều, Bình đều nhất nghe theo Chỉnh” [11;122]. Tuy trong tư thế kẻ chiến thắng nhưng khi đến Bắc Hà – nơi vốn có nghìn năm văn hiến, lúc đối diện với Lê Cảnh Hưng, thì “Bình sập xuống đất lạy và dập đầu ba vái” [11;119]. Điều này thể hiện sự tôn kính, thần phục chân thành của Nguyễn Huệ trước vương quyền cao quý hơn là thể hiện chữ lễ của Nho gia. Vậy mà về sau, lúc đã nhận thức được vai trò quan trọng của mình đối với cục diện chính trị, nhân vật dần có được sự tự tin “ung dung ngồi uống chè” với nhà vua. Càng ý thức vai trò cá nhân, lại thấy sự trọng vọng thái quá của nhà Lê, Nguyễn Huệ lại nổi lên tính kiêu hãnh, tự phụ một cách chất phác. Sau ngày cưới công chúa Ngọc Hân, Huệ vốn tính kiêu căng chợt hỏi công chúa rằng con trai con gái nhà vua, đã có mấy người được vẻ vang như công chúa. Ngọc Hân thành thực tâu bày chỉ riêng nàng có duyên, lấy được Nguyễn Huệ, ví như hạt mưa, bụi ngọc bay giữa trời được sa vào chốn lâu đài. “Bình nghe câu ấy, thích thú lắm” [10;tr127]. Hay sau khi
Ngọc Hân về phủ, Huệ “nhơn nhơn ra vẻ tự đắc” về những việc đã làm và bảo: “Người xưa thường bảo: Con gái thường làm rạng rỡ cho nhà cửa, quả đúng thật!”.Và chỉ cần công chúa cảm tạ: “Nhờ công đức của Thượng Công...” tức thì Nguyễn Huệ đã tỏ ra mãn nguyện muôn phần “Bình nghe nói, thích lắm” [tr134]. Trong bối cảnh hoàng triều nhà Lê suy tàn bấy giờ, quả thật Nguyễn Huệ có vai trò rất lớn, vai trò đó không chỉ thể hiện ở phương diện chính trị bảo vệ vương quyền họ Lê, mà còn ở phương diện gia đình dòng tộc với cương vị là chồng của Ngọc Hân, con rể vua Lê. Khi chuẩn bị tổ chức tang lễ cho vua Lê, Bình tháo vát, toan tính sắp xếp chu toàn tất cả một cách thành kính. “Bình mặc đồ tang, đứng ở điện tế, coi xét lễ nghi hết sức chu đáo, lúc dâng lễ có viên tả phiên lại có vẻ hơi cười, Bình sai lôi ra chém ngay. Đại khái đối với việc tang lễ, Bình hết sức kính cẩn như vậy” [10;tr 133]. Với vai trò và công lao như thế, thiết nghĩ việc Nguyễn Huệ có những phút ngông nghênh “nhơn nhơn tự đắc”, “thích thú lắm” khi nghe vợ tán thưởng cũng là chuyện bình thường trong tâm lý của người đàn ông. Cho nên, nói nhân vật này được miêu tả chân thực, giản dị, gần gũi đời thường, diễn biến tâm lý hợp tình hợp lý và sinh động là vậy.
Nhận xét về Nguyễn Huệ, Nguyễn Hữu Chỉnh nói “Bình là một người thông minh, quyết đoán” [10;tr108]. Đúng vậy, ở những tình huống khác nóng bỏng hơn thì tư thế, hào quang của anh hùng Nguyễn Huệ lại có dịp bộc lộ đầy đủ nhất. Để đáp lời thỉnh cầu của Chiêu Thống và phù hợp với âm mưu cướp nước, nhà Thanh đã đưa 20 vạn quân sang nước ta. Cả dân tộc đang đứng trước cơn nguy biến. Trong bối cảnh ấy, Huệ càng bộc lộ vai trò quan trọng. Chế ngự những tình cảm cá nhân, những thiên kiến chính trị hẹp hòi, các nhà văn Ngô gia văn phái đã khắc họa nhân vật này thật đẹo, kì vĩ. Tại núi Tam Điệp, trước ba quân tướng sĩ, lời phủ dụ của Nguyễn Huệ trầm hùng như non nước vẻ vang, như hùng khí thiêng liêng của Hịch tướng sĩ, của Bình Ngô đại cáo thời trước: “...trong khoảng vũ trụ đất nào sao ấy đều đã phân biệt rõ ràng, phương Nam phương Bắc chia nhau mà cai trị. Người phương Bắc không phải nòi giống nước ta, bụng dạ ắt khác. Từ đời Hán đến nay,
chúng đã mấy phen cướp nước chúng ta, giết hại nhân dân, vơ vét của cải, người mình không thể chịu nổi, ai cũng muốn đuổi chúng đi...Nay người Thanh lại sang mưu đồ lấy nước Nam ta đặt làm quận huyện, không biết trông gương mấy đời Tống, Nguyên, Minh ngày trước. Vì vậy, ta phải kéo quân ra đánh đuổi chúng. Các ngươi đều là những kẻ có lương tri lương năng, hãy nên cùng ta đồng tâm hiệp lực để dựng lên công lớn” [10;tr 347].
Lời phủ dụ ấy đã làm tăng thêm khí nhuệ cho quân ta, toàn dân đồng lòng đồng sức theo người chỉ huy tài ba này lập nên những chiến tích vàng son trong lịch sử.