CHƯƠNG 3. HÌNH TƯỢNG VUA LÊ VÀ VUA TÂY SƠN TRONG TÁC PHẨM HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ VỀ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
3.3. Nghệ thuật xây dựng kết cấu tác phẩm
Kết cấu được hiểu là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm.
Không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm bao gồm: tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian, không gian nghệ thuật, nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể các thành phần của cốt truyện, nghệ thuật trình bày, bố trí những yếu tốt ngoài cốt truyện,...sao cho toàn bộ tác phẩm thực sự trở thành một chỉnh thể nghệ thuật. Như vậy, kết cấu tác phẩm là toàn bộ quá trình tổ chức tác phẩm để đạt được mục đích phản ánh sáng tạo của mỗi nhà văn. Kết cấu trong tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống, tư tưởng, tình cảm. Kết cấu là một thành tố mang tính tổng hợp. Mặt khác, kết cấu còn là phương tiện khái quát nghệ thuật. Một vấn đề quan trọng ta đã gặp trong nhiều tác phẩm:
nhà văn không chỉ xây dựng các hình tượng nghệ thuật mà thông qua hình tượng để gửi gắm những bức thông điệp với cuộc đời. Nhà văn có thể không được lưu tâm, tên tuổi của anh ta, mờ nhạt dần nhưng hình tượng tiêu biểu, những vấn đề then chốt thì luôn có sức sống và giá trị thẫm mỹ. Chính vì tính khái quát của tác phẩm mà mỗi nhà văn đều đầu tư chăm chút để làm sao vấn đề chính yếu trong bức thông điệp tư tưởng của mình được nổi lên hàng đầu.
cuộc đời. Quá trình này in vào đó sự thao thức, nghĩ suy, tìm tòi và sáng tạo.
Như vậy, thứ tự trước sau của các chi tiết không phải là ngẫu nhiên mà đòi hỏi nhà văn phải tư duy, lựa chọn, sắp xếp. Do vậy, kết cấu phản ánh quá trình tư duy của nhà văn, sự suy nghĩ của nhà văn. Tư tưởng của mỗi tác giả bao giờ cũng được thể hiện trong kết cấu và qua kết cấu.
Hoàng Lê nhất thống chí là một truyện ghi chép người thực việc thực.
Ngoài giá trị sử học, nó còn có ý nghĩa về văn học. Đứng về mặt văn học, Hoàng lê nhất thống chí chưa hẳn đã thành một sáng tác nghệ thuật hoàn chỉnh, tác giả chú ý ghi chép sự kiện nhiều hơn là xây dựng tính cách, điển hình nhân vật. Tuy nhiên nó không phải là một cuốn sách khoa học xã hội trình bày phân tích một số vấn đề lý luận nào, không phải là một cuốn sử ghi chép tỉ mỉ những sự kiện rời rạc, khô khan.
Trước hết ta thấy tác giả có dụng ý muốn cho người đọc xem tập sách của mình như một tác phẩm văn học. Cuốn truyện viết theo thể tài diễn nghĩa, một lối tiểu thuyết xưa của văn học Trung Hoa. Hình thức kết cấu của nó không phải là hình thức kết cấu của một tác phẩm theo phương pháp sử học, mà là theo phương thức văn học. Trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí với đặc trưng của một tiểu thuyết được viết theo lối chương hồi, kết cấu cũng có phần đặc biệt và độc đáo. Chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu vai trò của kết cấu trong việc xâu chuỗi các sự kiện, tạo cốt truyện như thế nào.
Về hình thức kết cấu bề ngoài của Hoàng Lê nhất thống chí, sở dĩ nó được đánh giá là đỉnh cao của nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam chính là vì các tác giả của Ngô gia văn phái đã xây dựng tác phẩm theo lối chương hồi. Mặc dù được hoàn thành bởi một nhóm tác giả nhưng sự tuân thủ mô hình của các hồi là thống nhất.
Khái niệm hồi không chỉ có ý nghĩa chia đoạn tác phẩm, mà nó còn là cách để chứng tỏ đây là hình thức của lối diễn sử của tác phẩm văn chương là hình thức đặc trưng của thể loại tiểu thuyết chương hồi trong văn học Việt Nam trung đại. Tác phẩm được chia thành nhiều hồi, mỗi hồi thường có độ dài xấp xỉ như nhau kể về một câu chuyện tương đối hoàn chỉnh. Mở đầu mỗi
hồi là hai câu đối ngắn có tác dụng khái quát nội dung, vừa làm đầu đề cho hồi. Kết thúc mỗi hồi lại có hia câu đối ngẫy nữa, mỗi câu bảy chữ nhằm để thông báo nội dung của hồi tiếp theo và kích thích sự tò mò của người đọc.
Các hồi thường được dừng lại ở những sựu kiện đang phát triển đến cao trào, người đọc muốn “biết sự việc thế nào xem hồi sau sẽ rõ”. Trong mỗi hồi, tác giả làm nổi bật lên một vài sự kiện lớn và thông qua những sự kiện nối tiếp từ hồi này sang hồi khác mà hình thành nên sợi dây phát triển của lịch sử.
Hoàng Lê nhất thống chí được chia làm 17 hồi, tất cả các hồi đều có hâu thất ngôn có tính đối ngẫu đặt ở đầu mỗi hồi, khái quát nội dung và hai câu thơ thất ngôn đặt ở cuối hồi cùng với lời hẹn như: “Chưa biết việc ấy ra sao? Chờ xem hồi sau phân giải” hoặc cũng có những hồi mà phần kết noi rõ nội dung sự kiện chưa được giải quyết của hồi đó như ở hồi 2 “Chưa biết Chỉnh tính liệu như thế nào? Hãy xem hồi sau phân giải, hồi 5 “Chưa biết vua Tây Sơn đến vì việc gì?..., hồi 6 “Chưa biết quận Thạc đến kinh sư làm gì?...Riêng hồi thư 17 là hồi cuối nên thay vì hai câu thơ kết thúc là bài “Tiêu cung tuẫn tiến hành” dài 128 câu. Ngoài ra, hai câu thơ kết ở cuối mỗi hồi trong tác phẩm không chỉ có tác dụng chuyển ý – khép lại hồi trước, mở ra hồi sau, mà còn lồng vào đó thái độ, cảm nhận của tác giả. Chẳng hạn như hồi 7 kể lại sự việc vua Lê do bị Nguyễn Hữu Chỉnh hiếp chế nên mưu tính việc diệt Chỉnh bằng cách cho uống thuốc độc, tác giả viết “Âu quen trên biến chừng không lạ, Thỏ mắc trong vòng hằn khó ra”. Câu trên có nghĩa biểu tượng ám chỉ sự việc những câu dưới rõ ràng hàm ý mong đợi, đồng tình của người viết. Hồi 8, do Nguyễn Hữu Chỉnh lộng quyền khiến triều đình chán ghét, dân chúng oán thán, tác giả viết “Quạ cá tranh nhau, không đáng ngại. Cọp, rồng đánh lộn, mới ghê thay!” thể hiện rất rõ quan điểm của tác giả.
Điều đặc biệt trong Hoàng Lê nhất thống chí chính là thể loại, thể loại tiểu thuyết chương hồi. Việc dùng lối chương hồi để kết cấu tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí không phải là không có lý do. Bởi tác phẩm viết trong một thời gian dài, từ cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX, với một đoạn đường
đại thì không thể kể hết được tất cả nội dung trong một lần. Mỗi hồi dừng lại khi cao trào câu chuyện đang lên cao, tạo ra sự hiếu ky, hứng thú đối với người đọc. Mỗi hồi có một nội dung nhưng chúng vẫn gắn bó mật thiết với các hồi khác trong tác phẩm để tạo thành một mạch nguồn của lịch sử. Trong Hoàng Lê nhất thống chí, mỗi hồi thường chứa một hoặc nhiều sự kiện và nội dung của hồi đó được tóm tắt ở trong hai câu đối đặt ở đầu mỗi hồi. Cũng có khi tác giả quay lại sự kiện này ở một hồi khá nhằm làm rõ nội dung và liên kết các sự kiện lại với nhau, song mục đích cuối cùng là làm nổi bật tính cách của nhân vật trong tác phẩm.
Để tạo nên sự mạch lạc, giúp người đọc dễ tiếp cận tác phẩm, cách mở đầu mỗi chương hồi hoặc khi muốn chuyển các sự việc, tình tiết thì các cụm từ như “lại nói”, “nói về”, “từ lúc này”,...sẽ được sử dụng. Trừ hồi đầu tiên, còn lại tất cả các hồi phía sau hầu như đều sử dụng với tần suất khá nhiều, khi mở đầu các hồi, khi xuất hiện rải rác trong tác phẩm. Phương thức này đơn giản đơn giản nhưng mang lại hiệu quả cao đối với loại tiểu thuyết về miêu tả sự kiện, hành động, với số lượng nhân vật đồ sộ.
Hoàng Lê nhất thống chí không phải là tác phẩm sử học nên các sự kiện lịch sử được các tác giả chọn lọc khá kỹ lưỡng, và phân bố chúng không đồng đều. Nếu tính từ khi Trịnh Cán được sinh ra (1777) cho đến khi di hài vua Lê được đem về nước (1804) chỉ có 27 năm được miêu tả trong truyện.
Trong 27 năm ấy, những sự kiện chính được đóng khung trong vòng 14 năm, trong đó có 3 năm được dành thời gian nói đến nhiều nhất là 5 năm đầu –hồi 1, một năm tiếp theo –hồi 2, 1 năm tiếp –hồi 3, 1 năm tiếp – hồi 4, năm 1786 – hồi 5,6,7, năm 1787 – hồi 8,9,10...Như vậy có thể thấy việc phân bố các chương, hồi không đồng nhất với thời gian đương thời. Các sự kiện được chọn cùng với độ dài thời gian diễn ra cá sự kiện phụ thuộc vào ý đồ và mục đích của tác giả.
Tiếp theo khi nói về kết cấu của tác phẩm này, chúng ta cần nói về cốt truyện, một trong những điểm thành công của các tác giả khi xây dựng được hệ thống cốt truyện độc đáo và hay đến như vậy, trong văn có sử, trong sử có
văn. Cốt truyện trong một tác phẩm văn học đóng vai trò trong quan trọng, nó là đơn vị tiêu biểu gắn kết các sự kiện trong tác phẩm với nhau một cách hữu cơ. Các tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí đã xây dựng thành công cốt truyện của tác phẩm, diễn tả được những vấn đề nổi bật của lịch sử đất nước, với một hệ thống sự kiện và nahan vật trong những mối quan hệ phức tạp. So với những tiểu thuyết chương hồi khác trong văn học Việt Nam trung đại thì Hoàng Lê nhất thống chí có miêu tả hoạt động quân sự, nhưng thiên về miêu tả cục diện chính trị và nhiều mặt khác của đời sống xã hội, nhất là đời sống tinh thần của các tầng lớp xã hội. Có thể nói, bức tranh lịch sử trong Hoàng Lê nhất thống chí được dệt nên từ biết bao sự kiện, thăng trầm của thời đại.
Về nội dung, Hoàng Lê nhất thống chí miêu tả vận mệnh của toàn xã hội, cả đất nước trong những cục diện chính trị khác nhau. Từ việc triều đình phong kiến trong buổi suy tàn, xã hội phân hóa, triều đình và vua chúa bất lực, loạn kiêu binh, vua chúa bán nước cho giặc,...Bên cạnh đó là sự lớn mạnh của phong trào nông dân khởi nghĩa với cuộc nổi dậy của anh em nhà Nguyễn Huệ và cuộc chiến tranh thần thánh quét sạch thù trong giặc ngoài làm nên bản anh hùng ca của dân tộc trong lịch sử đấu tranh giữ nước. Tất cả được xây dựng trên một bố cục hợp lý, chặt chẽ, làm rõ được mục đích của tác giả chứ không đơn giản là liệt kê những sự kiện lịch sử. Về điều này, Hoàng Lê nhất thống chí là điển hình cho nghệ thuật kể chuyện lịch sử của tiểu thuyết trong văn học Việt Nam trung đại.
Hoàng Lê nhất thống chí được các tác giả xây dựng về chính thời đại mà họ đang sống. Những sự kiện được ghi lại trong gần một thế kỷ của tác phẩm rất chân thực, sâu sắc, được ghi lại bằng chính cảm nhận của người trong cuộc. Hoàng Lê nhất thống chí không phải là một tập sử liệu mà nó là một tác phẩm văn chương có tính nghệ thuật cao. Do đó việc lựa chọn hình thức kết cấu chương hồi phù hợp với việc các tác giả đã có công xây dựng một tác phẩm văn xuôi nghệ thuật chứ không phải là những ghi chép thông thường.
Hoàng Lê nhất thống chí tuân thủ lối kết cấu chương hồi cho nên các sự kiện trong kết cấu được xâu chuỗi với nhau theo kiểu móc xích liên hoàn.
Điểm qua các sựu kiện lịch sử được miêu tả trong 17 hồi của tác phẩm này ta thấy rõ sự kết nối ấy. Hồi 1, hồi 2 tác giả miêu tả việc Trịnh Sâm bỏ con trưởng lập con thứ dẫn đến bè cánh trong phủ Chúa. Hồi 3 là truyện kiêu binh tôn phò Trịnh Tông phế bỏ Trịnh Cán, tiêu diệt bè đảng của Đặng Thị Huệ.
Hồi 4, 5 kể chuyện Hữu Chỉnh theo Tây Sơn rồi cùng Nguyễn Huệ đánh Thuận Hóa tiến quân ra Bắc tiêu diệt kiêu binh, tôn phò nhà Lê,...Cứ như vậy, sự kiện nối tiếp sự kiện, tác giả Hoàng Lê nhất thống chí dẫn dắt người đọc đi hết một giai đoạn đen tối nhưng cũng vô cùng oanh liệt của lịch sử Việt Nam.
Các sự kiện được móc xích liên hoàn liên hoàn với nhau cho nên kết luận một hồi thường là điểm nút để mở ra một sự kiện chứ không phải là điểm dừng của sự kiện đó. Mượn hình thức chương hồi để miêu tả những sựu kiện bắt nguồn từ hiện thực đời sống phong phú, mới mẻ của người đương thời, Hoàng Lê nhất thống chí cho người đọc thấy được không khí đau thương phẫn nộ nhưng không phải không có những lúc tưng bừng của một thời đại cách đây gần hai thế kỷ. Những tác phẩm văn chương phản ánh trung thực lịch sử gắn liền với những hư cấu nghệ thuật vốn là truyền thống của văn chưởng Việt Nam từ Lam Sơn thực lục (thế kỷ XV), Hoan châu ký (thế kỷ XVII), Thượng kinh ký sự (thế kỷ XVIII),...Chính vì vậy, xây dựng tác phẩm trên truyền thống văn xuôi tự sự của dân tộc là biểu hiện sáng tạo của các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí.
Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm tự sự lịch sử, viết theo lối tiểu thuyết chương hồi. Song thực tế nó không còn giữ nguyên thi pháp cổ điển của thể loại – chẳng hạn lối tả ngoại hình nhân vật theo quy tắc tượng trưng, ước lệ, mà nó còn có những đặc điểm mang đậm sắc thái dân tộc. Nhìn chung ngôn ngữ văn học của tác phẩm là thứ ngôn ngữ động, mang phong cách của lối nói dân gian giàu hình tượng, đôi khi có pha chút khoa trương, phóng đại hóm hỉnh, không bị gò bó bởi những khuôn sáo Hán học. Do đó mà lối văn kể chuyện ở đây có một sức hấp dẫn đặc biệt. Những đoạn đối thoại giữa nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh với em rể, có thể nói đạt tới một trình độ nghệ thuật cao. Nhưng thành công lớn và nổi bật hơn của tác phẩm chính là ở chỗ đã xây
dựng được những nhân vật điển hình đa dạng, vừa có tính khái quát cao vừa có cá tính sâu sắc. Ở đây, người đọc không phải bắt gặp những vua chúa, quan lại như những nhân danh lịch sử, mà là bắt gặp những con người bằng xương bằng thịt, có đời sống nội tâm phức tạp và có số phận cụ thể trong tổng hòa các quan hệ xã hội. Trong văn học quá khứ của ta, Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm văn xuôi đầu tiên có quy mô hoành tráng của một bộ sử thi. Với những nội dung hiện thực và những đặc điểm nghệ thuật như đã trình bày, Hoàng Lê nhất thống chí xứng đáng là một bộ tiểu thuyết lịch sử độc đáo, có giá trị cả về hai mặt văn học và sử học và đã góp phần quan trọng vào sự hình thành chủ nghĩa hiện thực trong nền văn học cổ điển Việt Nam.