SỨC KHỎE VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHOẺ
II. NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE
Con người sống trong môi trường thiên nhiên, môi trường xã hội. Cơ thể con người chịu tác động của hàng loạt những yếu tố. Phải chăng những tiến bộ y học trong lịch sử là yếu tố duy nhất cải thiện được sức khoẻ con người? Những thống kê tại Anh cho thấy:
Tử vong trẻ em dưới 1 tuổi từ 1841-1971 (Hình 1): giảm nhanh từ 1901, trong khi chỉ từ những năm 30 trở về sau y học mới có những tiến bộ đáng kể về kháng sinh, nhóm máu, gây mê hồi sức, ngoại khoa, mà cũng chỉ giải quyết được cho một số bệnh nhân giới hạn.
Hình 1. Tỉ suất tử vong trẻ em tại Anh, 1841-1971
Tử vong do lao phổi (Hình 2): giảm dần từ 1850. Hoá trị liệu áp dụng từ sau 1940, chỉ đóng góp cho sự làm giảm tử vong vốn chủ yếu nhờ những yếu tố không phải y học như:
- Thực phẩm (tiến bộ về nông nghiệp), - Nhà ở
- Nâng cao kiến thức quần chúng - Hoạt động xã hội
Hình 2. Tử vong do lao phổi tại Anh, 1838-1970
Tử vong mẹ do nhiễm khuẩn, sản giật, xuất huyết từ 1930-1971
- Giảm tử vong do nhiễm khuẩn: nhờ các biện pháp vệ sinh, thuốc kháng sinh
- Giảm tử vong do sản giật: nhờ các chương trình khám thai, dự báo và điều trị sản giật
0 20 40 60 80 100 120 140 160 180
1841 1901 1930 1971
Năm
p.1000
• Tử vong TE giảm nhanh từ 1901
• Tiến bộ y học chỉ đáng kể từ những năm 30
18
0 500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500
1838 1880 1900 1950 1970
• Hoá trị: từ sau 1940
• Tử vong giảm nhờ:
tiến bộ nông nghiệp, nhàở, nâng cao kiến thức, hoạt động xã hội
19
- Giảm tử vong do xuất huyết: nhờ những tiến bộ về truyền máu, hồi sức, ngoại khoa.
Các nhà lý luận y học đã nêu nhiều yếu tố ảnh hưởng đến SK, những yếu tố thường được đề cập là:
Yếu tố địa dư Yếu tố y tế Yếu tố chính trị
SỨC KHOẺ
Yếu tố dân số Yếu tố tâm lý-văn hoá
Yếu tố kinh tế-xã hội
Yếu tố y học tuy quan trọng nhưng chỉ đóng góp một phần trong việc chống lại bệnh tật. Phân tích sau đây của Lalonde cho phép ta khái quát hoá được những yếu tố ảnh hưởng đến sức khoẻ:
- Yếu tố sinh học - Yếu tố môi trường - Lối sống
- Tổ chức y tế
Yếu tố sinh học Yếu tố môi trường
SỨC KHOẺ
Lối sống Tổ chức y tế
1. Yếu tố sinh học: là những yếu tố thuộc cơ thể con người có liên quan đến SK thể chất và tâm thần:
- Di truyền
- Tiến trình trưởng thành và lão hoá
- Những cấu trúc khác nhau của cơ thể: bộ xương, hệ thần kinh, cơ, tim mạch, nội tiết, tiêu hoá v.v.
Cơ thể người là một cấu trúc phức tạp, những yếu tố ảnh hưởng đến SK liên quan đến sinh học con người rất nhiều, thay đổi, và trầm trọng, những gì không ổn có thể xảy ra là vô số, có thể đưa đến mọi loại bệnh tật tử vong:
- Bệnh mãn tính: viêm khớp, đái tháo đường, vữa xơ động mạch, ung thư;
- Những bệnh khác: rối loạn di truyền, dị tật bẩm sinh, chậm phát triển tâm thần.
Những vấn đề SK nguồn gốc từ sinh học người gây ra những đau khổ không thể kể hết, tại các nước phát triển, việc chữa trị những bệnh này tiêu tốn nhiều tỉ đô la.
2. Môi trường: là những yếu tố bên ngoài cơ thể, mà con người khó kiểm soát hay thậm chí không kiểm soát được. Cá nhân con người không thể tự mình bảo đảm:
- Thực phẩm, thuốc men, mỹ phẩm, thiết bị, nước v.v.
- Ô nhiễm không khí, nước, tiếng động;
- Sự lan truyền bệnh truyền nhiễm;
- Hệ thống cống rảnh, xử lý rác;
- Môi trường xã hội, kể cả sự thay đổi nhanh chóng trong xã hội, có thể có hại cho SK.
3. Lối sống: là những gì ảnh hưởng đến SK do mỗi người quyết định, mà con người có thể ít nhiều kiểm soát được: rượu, thuốc lá, ít vận động, dinh dưỡng không đúng, tình dục không an toàn v.v. Từ quan điểm của y tế, những thói quen không tốt là những nguy cơ do chính cá nhân tạo ra. Những nguy cơ này có thể dẫn đến bệnh tật, như nhiều công trình nghiên cứu đã chứng minh. Lối sống chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố: trình độ học vấn, phong tục tập quán, gia đình, tôn giáo, phát triển kinh tế, đô thị hoá.
4. Tổ chức y tế: số lượng, chất lượng, nguồn lực, cách tổ chức của ngành y tế trong việc cung ứng những chăm sóc SK. Nó bao gồm:
- Khám chữa bệnh - Điều dưỡng - Bệnh viện
- Chăm sóc tại nhà - Dược phẩm
- Dịch vụ y tế công cộng và SK cộng đồng - Cấp cứu
- Chăm sóc răng miệng
Tại nhiều nước, nhiều nổ lực nhằm bảo vệ SK được thực hiện, với đặc
tích cho thấy bệnh tật bắt nguồn từ 3 nhóm nguyên nhân còn lại: SINH HỌC, MÔI TRƯỜNG, LỐI SỐNG. Nghiên cứu của Dever (1973) cho thấy nguyên nhân tử vong ở Georgia:
- 11% liên quan đến hệ thống y tế - 27% --- yếu tố sinh học - 43% --- lối sống
- 19% --- môi trường
Như vậy, nguồn lực to lớn được dùng để chữa bệnh đáng lẽ phải được dùng để giải quyết từ phía thượng nguồn của vấn đề. Ba yếu tố vừa kể phải được chú ý nhiều hơn nhằm làm giảm bệnh tật, tử vong.