4.1.Nghị luận về một bài thơ/đoạn thơ.
Giáo viên hướng dẫn học sinh ghi nhớ khung bài chung khi gặp dạng bài này:
Mở bài -Dẫn dắt (từ tác giả, tác phẩm; đề tài; nhận định – đánh giá; lí luận văn học, câu thơ gần gũi...)
-Giới thiệu bài thơ/đoạn thơ (khái quát về bài thơ/đoạn thơ và trích dẫn) -Khái quát về tác giả, tác phẩm, đoạn thơ:
+Tác giả: vị trí, phong cách
+Tác phẩm: vị trí, hoàn cảnh, xuất xứ, +Đoạn thơ: vị trí, mạch cảm xúc.
26 Thân bài -Cảm nhận đoạn thơ:
+Nội dung: các luận điểm, luận cứ.
+Nghệ thuật: thể thơ, ngôn ngữ, hình ảnh, giọng điệu, nhịp điệu, các biện pháp tu từ...
-Đánh giá về bài thơ/đoạn thơ
+Nét đặc sắc, độc đáo của bài thơ/đoạn thơ.
+Vai trò của đoạn thơ với tác giả, tác phẩm.
-Liên hệ/ nhận xét về một phương diện nào đó (tác giả, tác phẩm) Kết bài -Khái quát, đánh giá lại vấn đề
-Nêu tình cảm, suy nghĩ của bản thân -Khẳng định sức sống của tác phẩm, tác giả -Gợi mở liên tưởng, tưởng tượng cho người đọc.
Ví dụ minh họa:
Trong đoạn trích Việt Bắc, Tố Hữu viết:
Mình về mình có nhớ ta
Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng Mình về mình có nhớ không
Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn?
Tiếng ai tha thiết bên cồn
Bâng khuâng trong dạ bồn chồn bước đi Áo chàm đang buổi phân ly
Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay...
(Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, tr.109) Giáo viên gợi ý học sinh huy động kiến thức trả lời theo khung bài trên Mở bài -Dẫn dắt + giới thiệu đoạn thơ.
Thân bài
-Giới thiệu khái quát về tác giả Tố Hữu, tác phẩm Việt Bắc và đoạn thơ.
+Nội dung:
++Bốn câu thơ mở đầu là lời của người Việt Bắc hỏi người ra đi, khơi gợi kỉ niệm về một giai đoạn đã qua, về không gian, nguồn cội, đậm đà
27 nghĩa tình
++Bốn câu thơ tiếp theo là tiếng lòng của người về xuôi mang bai nỗi nhớ thương bịn rịn...
+Nghệ thuật: thể thơ lục bát; lối đối đáp của ca dao; hình ảnh thơ gần gũi, bình dị; ngôn ngữ thơ trong sáng, nhuần nhị; các biện pháp tu từ...
-Đánh giá: nét độc đáo của thơ Tố Hứu so với các tác phẩm c ng đề tài.
-Nhận xét về đặc sắc nghệ thuật thơ Tố Hữu: ngôn ngữ, giọng điệu, tính trữ tình – chính trị, đậm đà bản sắc dân tộc.
Kết bài -Đánh giá và nêu cảm nghĩ.
Lưu ý: Đối với dạng bài nghị luận về một bài thơ/đoạn thơ có định hướng vẫn triển khai các bước như khung bài trên. Tuy nhiên, giáo viên cần lưu ý với học sinh như sau trong phần triền khai nội dung cần:
-Dựa vào gợi ý của đề bài và những kiến thức đã được học, chia tách vấn đề cần nghị luận thành các luận điểm và lần lượt triển khai từng luận điểm đó bằng những luận cứ ph hợp. Ở mỗi luận điểm, luận cứ lần lượt, cần lựa chọn những luận chứng tiêu biểu để phân tích/cảm nhận làm sáng tỏ vấn đề.
-Vận dụng các thao tác lập luận một cách linh hoạt, nhuần nhuyễn. Nên triển khai mỗi luận điểm, luận cứ thành một hay nhiều đoạn văn. (Lưu ý: Nếu vấn đề cần làm sáng tỏ trong đề bài được nêu dưới hình thức một khái niệm, một ý kiến, nhận định thì cần giải thích r nhận khái niệm, ý kiến hay nhận định đó. Từ đó mà tìm được luận đề, cũng như hệ thống luận điểm, luận cứ của bài viết.
Ví dụ minh họa:
Trong bài thơ Tây Tiến, Quang Dũng viết:
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm Rải rác biên cương mồ viễn xứ Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành
28
(Ngữ văn 12, Tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, năm 200) Cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp người lính Tây Tiến trong đoạn thơ trên. Từ đó, nhận xét về cảm hứng lãng mạn và tinh thần bi tráng được thể hiện trong đôạn thơ.
Giáo viên gợi ý học sinh huy động kiến thức trả lời theo khung bài và có lưu ý:
Mở bài -Dẫn dắt + giới thiệu đoạn thơ.
Thân bài
-Giới thiệu khái quát về tác giả Quang Dũng, tác phẩm Tây Tiến và đoạn thơ.
+Nội dung:Vẻ đẹp của người lính Tây Tiến trong đoạn thơ:
++Vẻ đẹp ngoại hình ++Vẻ đẹp tâm hồn ++Vẻ đẹp lí tưởng
+Nghệ thuật: thất ngôn hiện đại; bút pháp lãng mạn và bi tráng; từ Hán Việt mang sắc thái trang trọng, cổ kính; các biện pháp tu từ...
-Đánh giá: nét độc đáo của thơ Quang Dũng so với các tác phẩm c ng đề tài.
-Nhận xét về cảm hứng lãng mạn và tinh thần bi tráng:
Kết bài -Đánh giá và nêu cảm nghĩ.
4.2.Nghị luận về một tác phẩm/đoạn tr ch văn xuôi.
Giáo viên hướng dẫn học sinh ghi nhớ khung bài chung:
Mở bài -Dẫn dắt (từ tác giả, tác phẩm; đề tài; nhận định – đánh giá; lí luận văn học, câu thơ gần gũi...)
-Giới thiệu tác phẩm/đoạn trích
Thân bài
-Khái quát về tác giả, tác phẩm, đoạn trích +Tác giả: vị trí, phong cách
+Tác phẩm: vị trí, hoàn cảnh, xuất xứ, +Đoạn trích: vị trí
-Cảm nhận tác phẩm/đoạn trích
+Nội dung: khung cảnh, sự việc, nhân vật...
+Nghệ thuật: trần thuật, tả cảnh, khắc họa nhân vật, ngôn ngữ...
-Đánh giá, bình luận về tác phẩm/đoạn trích
29
+Nét đặc sắc, độc đáo của tác phẩm/đoạn trích +Vai trò của đoạn thơ với tác giả, tác phẩm.
-Liên hệ/ nhận xét về một phương diện nào đó (tác giả, tác phẩm) Kết bài -Khái quát, đánh giá lại vấn đề
-Nêu tình cảm, suy nghĩ của bản thân -Khẳng định sức sống của tác phẩm, tác giả -Gợi mở liên tưởng, tưởng tượng cho người đọc.
Ví dụ minh họa:
Trong tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? Hoàng Phủ Ngọc Tường viết:
Trong những dòng sông đẹp ở các nước mà tôi thường nghe nói đến, hình như chỉ sông Hương là thuộc về một thành phố duy nhất. Trước khi về đến vùng châu thổ êm đềm, nó đã là một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như con lốc vào những đáy vực bí ẩn, và cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng. Giữa lòng Trường Sơn, sông Hương đã sống một nửa cuộc đời của mình như một cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại. Rừng già đã hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng. Nhưng chính rừng già nơi đây, với cấu trúc đặc biệt có thể lí giải được về mặt khoa học, đã chế ngự sức mạnh bản năng ở người con gái của mình để khi ra khỏi rừng, sông Hương nhanh chóng mang một sắc đẹp dịu dàng và trí tuệ, trở thành người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở. Nếu chỉ mải mê nhìn ngắm khuôn mặt kinh thành của nó, tôi nghĩ rằng người ta sẽ không hiểu một cách đầy đủ bản chất của sông Hương với cuộc hành trình đầy gian nan mà nó đã vượt qua, không hiểu thấu phần tâm hồn sâu thẳm của nó mà dòng sông hình như không muốn bộc lộ đã đóng kín lại ở cửa rừng và ném chìa khóa trong những hang đá dưới chân núi Kim Phụng.
(Ngữ văn 12, Tập hai, NXB Giáo dục, năm 2008, tr.198) Trình bày cảm nhận của anh/chị về vẻ đẹp của dòng sông Hương trong đoạn trích trên. Từ đó, nhận xét về cách nhìn mang tính phát hiện về dòng sông của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Giáo viên gợi ý học sinh huy động kiến thức trả lời theo khung bài trên:
30 Mở bài -Dẫn dắt + giới thiệu đoạn trích
Thân bài
-Giới thiệu khái quát về tác giả Hoàng Phủ Ngọc Tường, tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông? Và đoạn trích.
-Cảm nhận vẻ đẹp của sông Hương: Sông Hương mang vẻ đẹp phong phú
+Sông Hương khi chảy giữa lòng Trường Sơn mang vẻ đẹp hoang dại đầy cá tính.
+Sông Hương ra khỏi rừng mang vẻ đẹp đằm thắm, sâu lắng của người mẹ...
+Vẻ đẹp của sông Hương được thể hiện bằng ngôn ngữ tinh tế, giàu chất thơ; lối hành văn hướng nội, mê đắm, tài hoa; nghệ thuật so sánh, nhân hóa tạo nên những liên tưởng độc đáo, thú vị.
-Nhận xét về cái nhìn mang tính phát hiện về dòng sông của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường...
+Nhìn dòng sông không chỉ là một dòng chảy tự nhiên mà như một con người.
+Cho thấy vốn hiểu biết, uyên bác, tình yêu quê hương sâu nặng, phong cách viết kí độc đáo...
Kết bài -Đánh giá và nêu cảm nghĩ.