CHƯƠNG IV ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO TỚI VĂN HÓA VÀ ĐỜI SỐNG Ở VIỆT NAM
4.4 Phật giáo Việt Nam với đạo đức dân tộc
Phật giáo đã trở thành một phần không thể thiếu trong đạo đức và văn hóa của người dân tộc Việt Nam trong suốt hàng ngàn năm lịch sử. Đạo Phật đã được giới thiệu vào Việt Nam từ thế kỷ thứ 2 và trở thành một trong những tôn giáo lớn nhất ở Việt Nam. Phật giáo Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt so với Phật giáo ở các quốc gia khác. Các phái Phật giáo lớn như Thiền, Tịnh độ, Tây Thiên... được thành lập và phát triển tại Việt Nam.
Ngoài ra, Phật giáo Việt Nam cũng có nhiều truyền thống và tín ngưỡng đặc trưng, như phong tục dâng hương, cúng giỗ, tế tự, tín ngưỡng bái quan Âm... Phật giáo Việt Nam đã góp phần rất lớn trong việc hình thành và bảo tồn những giá trị đạo đức dân tộc Việt Nam.
Đạo Phật giáo khuyến khích con người sống đơn giản, với tư tưởng không cầu danh, không cầu lợi, không giữ hận thù và sống độc lập, tự do. Những giá trị này đã ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của đời sống Việt Nam, từ tôn giáo đến văn hóa và xã hội. Đạo đức dân tộc Việt Nam cũng có nhiều điểm tương đồng với tư tưởng Phật giáo. Như tình cảm gia đình, lòng trung thực, sự tôn trọng lẫn nhau, đặc biệt là tôn trọng người già và truyền thống.
42 Điều này làm cho Phật giáo Việt Nam được nhận xét là có sự giao thoa mạnh mẽ giữa tôn giáo và văn hóa dân tộc.
Đạo đức truyền thống Việt Nam thường tập trung vào các quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với xã hội trong quá trình bảo vệ nền độc lập dân tộc để đánh giá chuẩn giá trị đạo đức. Trong suốt lịch sử Việt Nam, nền độc lập dân tộc đã luôn phải đối mặt với những thách thức từ các nước hàng xóm và các thế lực thù địch. Để bảo vệ độc lập dân tộc, người Việt Nam đã phải đoàn kết với nhau và tôn trọng những giá trị về đạo đức và văn hóa của dân tộc. Vì vậy, trong quá trình xây dựng và bảo vệ độc lập dân tộc, các quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với xã hội đã trở thành một yếu tố rất quan trọng. Những giá trị về đạo đức trong các quan hệ như tôn trọng, trung thực, lòng trắc ẩn, tình cảm gia đình, sự giúp đỡ lẫn nhau, và trách nhiệm xã hội đã được coi là những giá trị quan trọng của đạo đức truyền thống Việt Nam. Những giá trị này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và bảo vệ nền độc lập dân tộc, bởi vì nó giúp duy trì và củng cố quan hệ đoàn kết giữa nhân dân và đối phó với các thách thức bên ngoài. Do đó, để đánh giá chuẩn giá trị đạo đức trong đời sống Việt Nam, người ta thường xem xét các quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với xã hội, vì nó có mối liên hệ mật thiết với việc bảo vệ và phát triển nền độc lập dân tộc của Việt Nam. Xét trên phương diện đó, Phật giáo Việt Nam đã góp phần quan trọng hoàn thiện nền đạo đức dân tộc.
Điều gì đã làm cho Phật giáo đi vào nếp sống và nhịp sống của người Việt một cách tự nhiên như “nước thấm vào lòng đất” vậy?
Đạo Phật xuất phát từ cuộc sống con người, từ nguyện vọng tha thiết nhất của con người muốn có một cuộc sống an vui thực sự. Con đường dẫn đến hạnh phúc, an lành cho con người, theo Đức Phật, quan trọng nhất là sống đạo đức.
Sống có đạo đức là sống theo năm giới: “không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu” và mười điều thiện: “ ba điều thuộc về thân: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm; ba điều thuộc về ý thức: không tham lam, không thù hận, không si mê; bốn điều thuộc về nói năng: không nói dối, không nói thêu dệt, không nói hai chiều, không nói điều ác”. Những chuẩn mực đạo đức này cũng chính là những nguyên tắc ứng xử phù hợp giữa người với người, nhằm xây dựng đạo đức xã hội tốt đẹp.
Sống như vậy là có ích, có cống hiến thật sự về nhiều mặt cho bản thân, gia đình và xã hội.
Giới hạnh, trí tuệ, sự phục vụ người khác, lòng thanh tịnh v.v.. là những phẩm chất tốt mang đến sự thanh thản, hạnh phúc và giải thoát cho cuộc đời khổ đau. Giới hạnh, trí tuệ, sự phục vụ người khác, lòng thanh tịnh và các phẩm chất tương tự được coi là những giá trị đạo đức cao nhất trong nhiều triết lý và tôn giáo, bao gồm cả Đạo Phật. Đầu tiên, giới hạnh được hiểu là việc kiềm chế bản thân khỏi các hành động sai trái và những tình cảm phi đạo đức. Khi con người tuân thủ giới hạnh, họ sẽ không gây ra sự khổ đau cho
43 chính mình hoặc cho người khác, và cảm thấy thanh thản và hạnh phúc trong tâm hồn. Trí tuệ cũng được coi là một giá trị quan trọng trong Đạo Phật. Nó bao gồm sự nhận thức đúng đắn về thực tại và khả năng suy nghĩ sáng suốt và cân nhắc trước khi hành động. Khi con người sử dụng trí tuệ của mình để suy nghĩ đúng đắn và hành động đúng cách, họ có thể tránh được những hành động phi đạo đức và giảm bớt khổ đau cho chính mình và cho người khác. Sự phục vụ người khác và lòng thanh tịnh cũng được xem là những giá trị quan trọng trong Đạo Phật. Sự phục vụ người khác bao gồm tình yêu thương và lòng nhân ái đối với mọi người xung quanh, và khi con người thực hiện hành động như vậy, họ tạo ra sự kết nối và cảm thông với người khác.
Những quan điểm trên rất gần và nhiều điểm tương đồng với nền đạo đức dân tộc Việt Nam. Đó cũng là một trong những lý do nếp sống và nhịp sống của người Việt quyện chặt với nếp sống của nhà chùa, của Phật giáo.
Các vua quan của nhiều triều đại phong kiến, đặc biệt là triều đại Lý Trần, đã vận dụng tư tưởng đạo đức Phật giáo vào việc trị nước an dân, đem lại cho đời sống dân tộc thái bình, hạnh phúc.
Tư tưởng cơ bản của giáo lý đạo Phật như lòng từ bi, hạnh trí tuệ, hạnh hiếu sinh, hạnh vô ngã vị tha đã trở thành một bộ phận khăng khít của nền đạo đức thời Lý Trần. Đạo Phật Việt Nam đã hòa quyện với nếp sống đạo đức thời Lý Trần như nước với sữa. Nét đặc sắc này đã tạo nên thời Lý Trần, thời phục hưng lớn nhất của dân tộc ta. Sau Lý Trần, Phật giáo không tham dự vào chính trị. Nhưng về phương diện đạo đức, Phật giáo vẫn có những ảnh hưởng nhất định đến vua quan phong kiến. Minh Mạng từng nói: “Một việc khuyên người làm thiện của nhà Phật, dẫu thánh nhân cũng không thể bỏ”.
Người dân Việt Nam đến chùa như được rũ bỏ đi bao nỗi lo toan của đời thường hướng tới cõi tâm linh thánh thiện, hướng về một cái “đạo” để gửi gắm niềm tin.
Ngày nay, Phật giáo vẫn có những ảnh hưởng nhất định đến đời sống đạo đức dân tộc. Trên khắp các làng quê Việt Nam sinh hoạt Phật giáo có phần khởi sắc. Đặc biệt Phật giáo đối với sinh hoạt văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Khmer ở Đồng Bằng Nam Bộ vẫn đang được duy trì như là một nếp sống. Ngôi chùa của đồng bào Khmer vẫn còn là những trung tâm giáo dục về đức hạnh, về cách ứng xử với mọi người trong xã hội.
Đạo đức Phật giáo hướng con người đến những giá trị nhân bản cao cả, góp phần tích cực vào việc hoàn thiện đạo đức cá nhân. Tinh thần từ bi, bác ái trong Phật giáo không chỉ hướng đến con người mà còn đến muôn vật, cỏ cây. Phật giáo kêu gọi lòng nhân đạo, yêu thương, bảo vệ sự sống. Đặc biệt trong quan hệ giữa người với người, tình yêu thương phải biến thành hành động xoa dịu nỗi đau, cứu giúp con người, gìn giữ hòa bình. Như vậy, đạo đức Phật giáo có nhiều điểm tương đồng với đạo đức người Việt. Những phạm trù cơ bản của đạo đức Phật giáo đã ảnh hưởng sâu đậm vào đời sống người Việt hiện nay. Do
44 tuân thủ những điều răn dạy về đạo đức của Phật giáo, người Việt đã sống và ứng xử đúng đạo lý, góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn. Hiện nay, sự phát triển của nền kinh tế thị trường đã đem lại đời sống vật chất tốt hơn cho mọi người, tuy nhiên, mặt trái của kinh tế thị trường là lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền… dẫn tới sự xuống cấp về đạo đức, lối sống gây bức xúc trong xã hội, tệ nạn xã hội diễn biến phức tạp. Những giá trị tích cực của Phật giáo càng được nhân lên với những hoạt động cụ thể, thiết thực:
- Phật giáo tổ chức “Lễ cầu nguyện hòa bình cho biển Đông”. Lãnh đạo Giáo hội và giáo đoàn 180 tăng ni, Phật tử đã trực tiếp ra các đảo Trường Sa cầu nguyện hòa bình và động viên quân, dân trên các đảo tiền tiêu. Thực hiện “Đại lễ Cầu siêu” cho các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc. Thực hiện “Đại lễ Cầu siêu” cho nạn nhân Covid-19 vào ngày 18/11/2021.
- Phật giáo rất quan tâm tới việc xây dựng gia đình văn hóa, kiểu mẫu. Hiện nay, tại một số ngôi chùa tổ chức lễ cưới. Đây là một nghi thức cưới đặc biệt được tổ chức trong không gian tâm linh tín ngưỡng Phật giáo nhằm xây dựng gia đình hạnh phúc. Lễ cưới ở chùa là cây cầu nối giữa đạo và đời, là sự hòa quyện nhuần nhuyễn giữa đạo đức dân tộc với đạo đức Phật giáo.
- Với mục đích đưa Phật giáo đến gần gũi hơn với thế hệ trẻ, nuôi dưỡng tâm từ bi yêu thương, gieo trồng hạt giống thiện lành, nhân ái, chăm học, chăm lao động, hiếu nghĩa, trau dồi nhân cách đạo đức, ngăn cản hành vi bạo lực, nhiều chùa trên cả nước đã mở khóa tu mùa hè nhằm hướng các em học sinh tới đời sống thiện lành. Điển hình như Chùa Ba Vàng (Uông Bí – Quảng Ninh), chỉ trong 3 tháng năm 2022 đã mở 3 khóa tu tập mùa hè hoàn toàn miễn phí cho 18.000 em.
- Đặc biệt, công tác từ thiện xã hội là hoạt động Phật sự đạo đức mang tính tích cực và trong sáng, thể hiện tinh thần từ bi của Phật giáo và truyền thống tương thân tương ái của dân tộc Việt Nam. Phật giáo đã thực hiện công tác từ thiện: Trung ương Giáo hội thăm, tặng quà cho đồng bào miền núi tại xã Chiêu Lưu , huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An vào ngày 20/10/2022. Ủng hộ hơn 220 tỷ đồng tại lễ phát động quỹ vì người nghèo tại cung văn hóa hữu nghị Việt Xô tối 17/10/2022.
Đạo đức Phật giáo cùng những hoạt động cụ thể đã và đang đóng góp tích cực trong việc xây dựng con người mới Việt Nam, xã hội chủ nghĩa, trong việc xây dựng nền đạo đức mới tốt đẹp, thực hiện đúng phương châm “Tốt đời, đẹp đạo”.
Có thể thấy rằng Phật giáo Việt Nam trường tồn cho đến ngày nay không phải vì sự hấp dẫn của đạo Pháp đã đem lại lợi ích vật chất thiết thực cho đời sống, mà điều chính yếu là những hành vi luân lý tôn giáo lưu truyền quen thuộc qua các thế hệ của người Việt đã thành nếp sống, thành qui cách ứng xử mà mỗi thành viên tự nguyện tuân theo.
45 Phật giáo Việt Nam và đạo đức dân tộc Việt Nam có sự liên kết chặt chẽ với nhau.
Tư tưởng Phật giáo đã góp phần quan trọng trong việc hình thành và bảo tồn những giá trị đạo đức của dân tộc Việt Nam và nó vẫn là một phần không thể thiếu của văn hóa Việt Nam cho đến ngày nay.
46