CHƯƠNG IV: PHÁP LUẬT VỀ ĐẦU TƯ CÔNG
CHƯƠNG 5: PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI VÀ ĐẦU TƯ
II. PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP ĐẦU TƯ
• Tranh chấp đầu tư:
- Tranh chấp giữa nhà nước và nhà nước - Tranh chấp giữa nhà nước và nhà đầu tư - Tranh chấp giữa nhà đầu tư với nhà đầu tư
→ Tại Việt Nam, cơ chế giải quyết tổ chức đầu tư được luật hóa muộn, hiện nay quy định chưa đầy đủ.
• Khái quát lịch sử quy định về giải quyết tổ chức đầu tư:
- Luật đầu tư nước ngoài 1987:
• Điều 25 liệt kê các loại hình tổ chức và cơ chế giải quyết tổ chức về đầu tư trực tiếp NN tại Việt Nam nhưng trong đó không quy định về tổ chức cũng như cơ chế giải quyết tổ chức về đầu tư giữa Chính phủ Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài.
• Khi có tổ chức phát sinh giữa CP với nhà đầu tư nước ngoài liên quan đến quyền và lợi ích của nhà đầu tư nước ngoài, việc giải quyết thường do Cơ quan Nhà nước quản lý đầu tư nước ngoài của Chính phủ Việt Nam chịu trách nhiệm giải quyết (Điều 36).
- Luật đầu tư 1996 :
• Cũng không quy định cụ thể về loại hình tổ chức và cơ chế giải quyết tổ chức giữa CP với nhà đầu tư nước ngoài.
• Điều 24: các tổ chức phát sinh giữa các bên từ hợp đồng BOT, BTO, BT được giải quyết theo phương thức do các bên thỏa thuận ghi trong hợp đồng.
• Quy định thông thoáng theo hướng tăng quyền tự do thỏa thuận trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp: thương lượng, hòa giải, trọng tài, tòa án Việt Nam hoặc TA NN (thực tế chưa có tiền lệ)
- Luật đầu tư 2005:
• K4 Đ12 Luật Đầu tư 2005 quy định: "Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan quản lý Nhà nước Việt Nam liên quan đến hoạt động đầu tư trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết thông qua trọng tài hoặc TA Việt Nam, trừ trường hợp có thỏa thuận khác trong hợp đồng được ký giữa đại diện cơ quan Nhà nước có thẩm quyền với nhà đầu tư nước ngoài hoặc trong Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên”.
• Lần đầu tiên pháp luật của Việt Nam đã có những quy định cụ thể về cơ chế giải quyết tổ chức đối với tổ chức về đầu tư giữa CP và nhà đầu tư nước ngoài,
• Nhà đầu tư nước ngoài có quyền lựa chọn các phương thức: Thương lượng; Hòa giải; Trọng tài Việt Nam; hoặc Tòa án Việt Nam. Nhà đầu tư nước ngoài cũng có quyền sử dụng cơ chế giải quyết tổ chức khác do các bên thỏa thuận trong hợp đồng hoặc hiệp định đó.
- Đ14 Luật đầu tư 2014:
1. Tranh chấp liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam được giải quyết thông qua Thương lượng, Hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án.
2. Tranh chấp giữa nhà đầu tư trong nước, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài hoặc giữa nhà đầu tư trong nước, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết thông qua Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam
3. Tranh chấp giữa nhà đầu tư trong đó có ít nhất một bên là nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế quy định tại khoản 1 Đ23 của Luật đầu tư được giải quyết qua a) Tòa án Việt Nam; b) Trọng tài Việt Nam; c) Trọng tài nước ngoài; d) Trọng tài quốc tế; đ) Trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập.
4. Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết thông qua Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo hợp đồng hoặc Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác.
• Quy định pháp luật về giải quyết tổ chức đầu tư:
- Điều 14 Luật Đầu tư 2020:
• K1: “1.Tranh chấp liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh tại Việt Nam được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải. Trường hợp không thương lượng, hòa giải được thì tranh chấp được giải quyết tại Trọng tài hoặc Tòa án theo quy định tại các khoản 2, 3 và 4 Điều này”.
• K2: “2. Tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong nước, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài hoặc giữa nhà đầu tư trong nước, tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước có thẩm quyền liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết thông qua Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều này”.
• K3: “3. Tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong đó có ít nhất một bên là nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế quy định tại các điểm a, b và c khoản 1 Điều 23 của Luật này được giải quyết thông qua một trong những cơ quan, tổ chức sau đây:
a) Tòa án Việt Nam;
b) Trọng tài Việt Nam;
c) Trọng tài nước ngoài;
d) Trọng tài quốc tế;
đ) Trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập”.
• K4: “4. Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước có thẩm quyền liên quan đến hoạt động đầu tư kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được giải quyết thông qua Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo hợp đồng hoặc điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác.”
- Điều 97 Luật PPP 2020:
1. Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp dự án PPP và tranh chấp giữa doanh nghiệp dự án PPP với các tổ chức kinh tế tham gia thực hiện dự án được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải, Trọng tài hoặc Tòa án.
2. Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư trong nước hoặc doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư trong nước thành lập; tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong nước; tranh chấp giữa nhà đầu tư trong nước hoặc doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư trong nước thành lập với các tổ chức kinh tế Việt Nam được giải quyết tại Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam.
3. Tranh chấp giữa cơ quan có thẩm quyền, cơ quan ký kết hợp đồng với nhà đầu tư nước ngoài hoặc với doanh nghiệp dự án PPP do nhà đầu tư nước ngoài thành lập được giải quyết tại Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo hợp đồng hoặc điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác.
4. Tranh chấp giữa các nhà đầu tư trong đó có ít nhất một nhà đầu tư nước ngoài; tranh chấp giữa nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp dự án PPP với tổ chức, cá nhân nước ngoài được giải quyết tại một trong các cơ quan, tổ chức sau đây:
a) Trọng tài Việt Nam;
b) Tòa án Việt Nam;
c) Trọng tài nước ngoài;
d) Trọng tài quốc tế;
đ) Trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập.
5. Tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài theo quy định tại hợp đồng dự án PPP và các hợp đồng liên quan là tranh chấp thương mại. Phán quyết của Trọng tài nước ngoài được công nhận và thi hành theo quy định của pháp luật về công nhận và cho thi hành tại Việt Nam phán quyết của Trọng tài nước ngoài.
- Quyết định số 14/2020/QĐ-TTg ngày 8/4/2020
• CY làm rõ các vấn đề:
- Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và nhà nước?
- Trọng tài quốc tế?
- Trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập?
- Tòa án quốc tế có giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế?
• Giải quyết tổ chức giữa NN với nhà đầu tư nước ngoài là giải quyết các bất đồng, mâu thuẫn về quyền và nghĩa vụ pháp lý trong quá trình thực hiện hoạt động đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài tại quốc gia tiếp nhận đầu tư.
• Đặc điểm:
- Chủ thể: Một bên là CP nhận đầu tư, một bên là nhà đầu tư nước ngoài, chủ yếu là nhà đầu tư kiện quốc gia tiếp nhận đầu tư
- Nội dung tổ chức: đa dạng, phức tạp
- Tiến hành giải quyết bởi nhiều chủ thể (CY cơ quan tài phán có thẩm quyền). Hình thức giải quyết đa dạng.
- Cơ sở giải quyết: Điều ước quốc tế, hiệp định về đầu tư, Chương về đầu tư trong Hiệp định thương mại, Hợp đồng đầu tư, pháp luật quốc gia
• Cơ quan tài phán quốc tế được hình thành bởi sự thỏa thuận hoặc thừa nhận của các chủ thể luật quốc tế nhằm thực hiện chức năng giải quyết bằng trình tự thủ tục tư pháp các tranh chấp nảy sinh trong quá trình các chủ thể thực thi, tuân thủ luật quốc tế.
• Cơ quan tài phán quốc tế có chức năng nổi bật nhất là giải quyết các tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể là quốc gia hoặc các tổ chức quốc tế. Ngoài ra, một số thiết chế tài phán còn có chức năng giải thích pháp luật (có giá trị pháp lý như quy phạm pháp luật); tư vấn; giải quyết khiếu nại (Tòa án liên minh châu Âu)…
• Thiết chế tài phán quốc tế:
- Gồm:
• Tòa án quốc tế (ICJ – International Court of Justice/TA công lý quốc tế)
• Trọng tài quốc tế (IAA – International Arbitration Attorney)
- Với xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực thì tranh chấp trong thương mại quốc tế là hệ quả tất yếu, tranh chấp cũng trở nên phong phú hơn về quy mô, chủng loại → Yêu cầu phải áp dụng thiết chế tài phán quốc tế.
- Khi có tranh chấp xảy ra, các thiết chế tài phán quốc tế sẽ áp dụng các nguyên tắc và quy phạm của luật quốc tế, cụ thể là các điều ước quốc tế mà các bên ký kết hoặc tham gia (trước hết là những điều ước liên quan trực tiếp đến tranh chấp) và tập quán quốc tế. Các điều ước và tập quán này là cơ sở để xác định mức độ vi phạm nghĩa vụ đã cam kết của các bên.
- ICJ chỉ giải quyết các tranh chấp giữa các quốc gia thành viên LHQ hoặc đủ ĐK (căn cứ luật quốc tế) thuộc mọi lĩnh vực công pháp/tư pháp quốc tế
• Trọng tài quốc tế về đầu tư:
- Giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và CP
- Hình thức:
• Trung tâm quốc tế về giải quyết tranh chấp đầu tư (ICSID)
- ICSID: là một tổ chức độc lập, có mối quan hệ gắn bó với ngân hàng TG (WB). Được thành lập theo công ước giải quyết tranh chấp đầu tư giữa các quốc gia và công dân quốc gia khác, ký kết tại Washington DC, có hiệu lực từ 14/10/1966 với 159 thành viên (CƯ 1965 về giải quyết tổ chức giữa nhà nước và nhà đầu tư nước ngoài)
- Nội dung công ước ICSID: thúc đẩy sự phát triển kinh tế thông qua việc tạo môi trường đầu tư thuận lợi.
- Công ước ICSID thiết lập 1 thể chế thường trực về hòa giải và trọng tài dành riêng cho loại hình tranh chấp đặc biệt giữa nhà đầu tư nước ngoài và nước nhận đầu tư.
- Nếu nhà đầu tư nước ngoài hoặc nước nhận đầu tư không phải là thành viên công ước thì có thể áp dụng cơ chế phụ trợ.
• Hội đồng trọng tài ad-hoc thành lập theo quy tắc trọng tài và các thể chế hành chính hỗ trợ khác nhau:
- Hội đồng trọng tài ad hoc được thành lập theo quy tắc trọng tài năm 1976 (sửa đổi năm 2000) của UB về Luật thương mại quốc tế của LHQ (UNCITRAL)
- Hội đồng trọng tài ad hoc thành lập theo quy tắc trọng tài và sự hỗ trợ hành chính của trọng tài khác: Viện trọng tài của phòng thương mại Stockholm (SCC); Tòa Trọng tài quốc tế Luân đôn (LCIA); phòng thương mại quốc tế (ICC); Hội đồng trọng tài thường trực (PCA) v.v…
- Việt Nam khi tham gia các hiệp định thương mại tự do đa phương (FTAs), hiệp định song phương về bảo hộ đầu tư (BIT) thì phải chấp nhận các quy tắc giải quyết tổ chức đầu tư quốc tế - Quy chế phối hợp trong giải quyết tổ chức đầu tư quốc tế ban hành kèm theo quyết định số 04/2014/QĐ-TTg ngày 14/1/2015, Ngày 8/4/2020 đã được thay thế bởi Quyết định số 14/2020/QĐ-TTg:
• Khoản 1 Điều 2: Tranh chấp đầu tư quốc tế là tranh chấp phát sinh từ việc nhà đầu tư nước ngoài kiện Chính phủ, Nhà nước Việt Nam hoặc cơ quan nhà nước, tổ chức được cơ quan nhà nước ủy quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước (sau đây gọi chung là cơ quan nhà nước) theo một trong các trường hợp sau:
a) Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư hoặc hiệp định thương mại hoặc điều ước quốc tế khác có quy định về bảo hộ đầu tư mà Việt Nam là thành viên (sau đây gọi chung là hiệp định đầu tư), trong đó có quy định về việc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế tại trọng tài quốc tế;
b) Hợp đồng, thỏa thuận giữa cơ quan nhà nước Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài, trong đó có quy định cơ quan giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng, thỏa thuận này là trọng tài quốc tế.
• Nguyên tắc phối hợp: Điều 3
• Nội dung phối hợp: Điều 4
• Cơ quan chủ trì: Điều 5, 6
• Cơ quan đại diện pháp lý cho CP: Điều 7
• Phối hợp trong giải quyết khiếu nại, tố cáo của nhà đầu tư nước ngoài (Chương II)
• Phối hợp trong giải quyết tranh chấp với nhà đầu tư nước ngoài (Chương III)
• Cơ chế tài chính (Chương IV)
- Quy chế này quy định nguyên tắc, nhiệm vụ, quyền hạn và quy trình phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước, tổ chức, cá nhân liên quan trong giải quyết tổ chức đầu tư quốc tế tại trọng tài quốc tế hoặc cơ quan tài phán khác không phải của Việt Nam. Quy chế này không áp dụng đối với các việc giải quyết khiếu kiện về đầu tư được giải quyết tại trọng tài, tòa án hoặc cơ quan, tổ chức của Việt Nam theo pháp luật Việt Nam.
- Phán quyết của TT được đảm bảo bằng những cơ chế trong điều ước quốc tế
• Thực tiễn:
- Các bên sẽ thương lượng và hòa giải trong một thời gian theo thỏa thuận kể từ ngày tranh chấp xảy ra (bao gồm cả con đường ngoại giao)
- Trường hợp thương lượng, hòa giải không thành, nhà đầu tư nước ngoài có quyền đưa vụ việc ra xét xử tại Trung tâm quốc tế giải quyết các tranh chấp về đầu tư (ICSID), hoặc 1 trọng tài quốc tế ad-hoc thành lập theo quy tắc trọng tài của UB liên hiệp quốc về pháp luật thương mại quốc tế (UNCITRAL) trong trường hợp CP 2 bên là thành viên.
• Khó khăn trong giải quyết tổ chức đầu tư quốc tế:
- Ngày càng gia tăng các vụ kiện đầu tư quốc tế
- Năng lực tranh tụng quốc tế còn hạn chế, khả năng thắng kiện chưa cao
- Việt Nam chưa phải là thành viên của ICSID (công ước về giải quyết tổ chức đầu tư 1965) nên hầu hết các vụ kiện đều thực hiện tại các Trọng tài quốc tế theo nguyên tắc của UNCITRAL
- Cần nắm rõ quy chế của Trung tâm trọng tài quốc tế ICSID, trọng tài xét xử theo quy tắc của UNCITRAL, tòa án Trọng tài ICC…
- Thủ tục rất phức tạp, áp dụng nhiều văn bản pháp luật, tg kéo dài, chi phí rất tốn kém.