2.3.6.1. Xây dựng các công cụ đánh giá trong quá trình dạy học nhằm đánh giá và giúp HS tự đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của bản thân.
a. Cơ sở lựa chọn và sử dụng các công cụ đánh giá trong dạy học.
Bước 1: Xác định được mục tiêu cần đạt của chủ đề dạy học.
Bước 2: Phân tích và mô tả mức độ biểu hiện của yêu cầu cần đạt: Việc phân tích và mô tả các mức độ biểu hiện của các yêu cầu cần đạt có vai trò quan trọng trong kiểm tra, đánh giá kết quả giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của người học. GV có xác định rõ các mức độ biểu hiện thì mới lựa chọn được phương pháp và công cụ đánh giá. Việc làm này giúp cho GV có thể đánh giá được ở thời điểm hiện tại của HS đang ở mức độ nào để có biện pháp hỗ trợ và giúp đỡ, lựa chọn cách giáo dục phù hợp.
Bước 3: Xác định phương pháp và công cụ đánh giá phù hợp với các hoạt động học tập và yêu cầu cần đạt của chủ để dạy học: Với từng hoạt động dạy học, căn cứ vào mục tiêu dạy học, minh chứng/sản phẩm cần đạt ở học sinh, GV lựa chọn công cụ đánh giá phù hợp.
b. Một số công cụ đánh giá có thể sử dụng nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo ở học sinh.
* Sử dụng các câu hỏi mở.
Sử dụng câu hỏi vấn đáp dạng mở là cơ sở để giúp HS đưa ra những nhận xét, những kết luận cần thiết về một sự vật, hiện tượng địa lí trong quá trình học tập, hình thành kiến thức mới. Để có câu hỏi hiệu quả trong dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông, GV cần chú ý tới một số vấn đề như: Câu hỏi phải chứa đựng thông tin cần hỏi, câu hỏi phải được diễn đạt ngắn gọn, dễ hiểu, câu hỏi phải phù hợp nội dung bài học và trình độ của HS, câu hỏi phải khuyến khích HS trả lời, giúp HS huy động kiến thức và kinh nghiệm đã có và kích thích tư duy sáng tạo.
Để phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, trong quá trình dạy học Địa lí phần Địa lí tự nhiên lớp 12, GV có thể sử dụng một số kiểu câu hỏi vấn đáp gợi mở sau đây:
- Kiểu câu hỏi mở lấy thông tin: Đây là kiểu câu hỏi giúp HS có cái nhìn tổng quan hoặc đưa ra những băn khoăn về tình huống hiện tại.
- Kiểu câu hỏi mở hỏi ý kiến là loại câu hỏi dùng để HS đưa ra ý kiến suy nghĩ, tranh luận của mình về một sự kiện, chủ đề nào đó.
21
- Kiểu câu hỏi mở giả định là loại câu hỏi giúp HS suy nghĩ vượt ra khỏi khuôn khổ của tình huống hiện tại.
- Kiểu câu hỏi mở hành động là kiểu câu hỏi giúp cho HS đưa các ý tưởng để sử dụng hợp lí, hiệu quả điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, bảovệ môi trường, thích ứng với sự thay đổi của tự nhiên cũng như các vấn đề đặt ra với bản thân, gia đình và cộng đồng.
Đề xuất một số câu hỏi mở có thể sử dụng trong dạy học chủ đề Địa lí tự nhiên lớp 12
Tên bài Nội dung
Bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ.
Câu hỏi: Hãy tưởng tượng em đang tham gia chuyến du lịch đến thành phố Luân Đôn (nước Anh). Máy bay xuất phát tại sân bay Nội Bài (Hà Nội) lúc 21 giờ ngày 10/6 theo giờ Việt Nam. Dự kiến máy bay sẽ đáp xuống thành phố Luân Đôn sau 12 giờ bay. Vậy lúc đó tại nước Anh, đồng hồ đang chỉ mấy giờ?
Câu hỏi: Là một học sinh, theo ý kiến của em, mình nên làm gì và chuẩn bị thế nào để bảo vệ chủ quyền biển, đảo của đất nước?
Câu hỏi: Có nhận định cho rằng: Biển Đông đối với nước ta là một hướng chiến lược có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế và bảo vệ đất nước. Em có đồng ý với nhận định đó không? Vì sao?
Câu hỏi: Có nhận định cho rằng: So với các nước có cùng vĩ độ, vị trí địa lí đã tạo ra lợi thế lớn về điều kiện tự nhiên cho nước ta trong phát triển kinh tế. Em có đồng ý với nhận định đó không? Vì sao?
Bài 6 + 7:
Đất nước nhiều đồi núi.
Câu hỏi: Hãy tưởng tượng em đang đi du lịch khám phá địa hình vùng núi Tây Bắc. Em nhắn tin kể cho bạn nghe về hành trình của mình khi đi khám phá dãy núi Hoàng Liên Sơn, chinh phục đỉnh Phanxipăng, trải nghiệm thiên nhiên ở cao nguyên Mộc Châu…Bạn hỏi em, địa hình vùng núi Tây Bắc đã tạo thuận lợi để người dân ở đó phát triển những hoạt động kinh tế nào. Em sẽ nhắn tin tiếp trả lời bạn thế nào?
Câu hỏi: Theo em, trong quá trình sản xuất, con người đã có những tác động tích cực và tiêu cực nào đến địa hình?
Câu hỏi: Theo em điều gì sẽ xảy ra nếu như đồng bằng sông Hồng không xây dựng hệ thống đê sông?
Câu hỏi: Nam Định là một tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng. Đặc điểm địa hình của Nam Định tạo thuận lợi và gây khó khăn gì trong phát triển kinh tế?
Bài 8: Thiên nhiên chịu
Câu hỏi: Nếu em là nhà đầu tư vào phát triển kinh tế biển ở Việt Nam, em sẽ lựa chọn đầu tư vào hoạt động kinh tế biển cụ thể nào?
22
ảnh hưởng sâu sắc của biển.
Vì sao em lựa chọn như vậy?
Câu hỏi: Ở Nam Định có hệ sinh thái rừng ngập mặn không? Theo em, hệ sinh thái rừng ngập mặn đã mang lại cho nước ta những giá trị nào về kinh tế và môi trường?
Câu hỏi: Có ý kiến cho rằng: “Hệ sinh thái rừng ngập mặn ở nước ta suy giảm về diện tích chủ yếu do mở rộng diện tích nuôi trồng thuỷ sản. Hoạt động nuôi trồng thuỷ sản đã và đang mang lại giá trị kinh tế rất lớn cho nước ta, do vậy việc thu hẹp diện tích rừng ngập mặn để mở rộng diện tích nuôi tôm là hoàn toàn hợp lí. Em có đồng ý với ý kiến này không? Vì sao?
Bài 9 + 10:
Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa.
Câu hỏi: Em thích nhất mùa nào trong năm? Vì sao?
Câu hỏi: Theo em, điều gì sẽ xảy ra với thiên nhiên nước ta nếu như nước ta không chịu ảnh hưởng của gió mùa mà chỉ chịu tác động của Tín phong bán cầu Bắc?
Câu hỏi: Em có nhận xét gì về tác động của khí hậu đến sản xuất nông nghiệp ở địa phương nơi em ở?
Câu hỏi: Có nhận định cho rằng: “Sông ngòi là hàm số của khí hậu”. Em có đồng ý với nhận định này không? Vì sao?
Bài 11 + 12:
Thiên nhiên phân hoá đa dạng.
Câu hỏi: Có ý kiến cho rằng các thành phần tự nhiên và cảnh quan thiên nhiên nước ta vừa tuân theo quy luật địa đới lại vừa tuân theo quy luật phi địa đới. Em có đồng ý với nhận định này không? Vì sao?
Câu hỏi: Theo em, vùng nào ở nước ta có nhiều thuận lợi về tự nhiên nhất để xây dựng cảng biển? Vì sao?
Câu hỏi: Nếu em là nhà đầu tư vào miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ, em sẽ có những giải pháp nào để khắc phục những khó khăn về tự nhiên của vùng.
Bài14: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Câu hỏi: Có nhận định cho rằng: “Việt Nam đang chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu”. Ý kiến của em về vấn đề đó như thế nào?
Câu hỏi: Em hãy tưởng tượng xem: Điều gì sẽ xảy ra đối với nước ta nếu không quan tâm đến vấn đề trồng và bảo vệ rừng đầu nguồn.
Câu hỏi: Theo em, điều gì khiến nước ta cần phải quan tâm tới vấn đề sử dụng hợp lí và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên?
Bài 15: Bảo
vệ môi
trường và phòng chống thiên tai.
Câu hỏi: Em đang tham gia hội thảo quốc gia về vấn đề suy giảm, cạn kiệt tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Các nhà khoa học đã phân tích nguyên nhân của hiện trạng này. Tiến sĩ Trần Văn Chiến - Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số cho rằng: Việt Nam là nước đất chật, người đông với tổng số dân và mật độ ở mức cao báo động so với tài nguyên đang có. Việc sử dụng môi trường chưa
23
hợp lý như hiện nay, tài nguyên đất, nước, không khí... của Việt Nam đang có nguy cơ bị tàn phá, cạn kiệt. "Dân số gắn với môi trường, trong đó có kinh tế, xã hội và thiên nhiên. Sinh càng nhiều, càng nhanh thì tài nguyên càng bị thu hẹp và con người càng phải đối mặt với nhiều thách thức. Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó". Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Sinh - Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam lại phân tích mức tăng dân số bao nhiêu và mật độ cao thế nào không ảnh hưởng tới môi trường bằng chính cách con người đối xử với môi trường sống của mình. Năm 1945, Việt Nam có 20 triệu dân. Hiện tại, con số này đã gấp hơn 4 lần.
Cùng với đó, chất lượng cuộc sống của người dân được nâng lên, tuổi thọ người Việt cũng tăng lên gấp 2-3 lần. Như vậy, nếu tổ chức tốt, biết sử dụng hợp lý những gì mình có thì một khu vực nhỏ nhiều người sống vẫn có thể có môi trường trong lành, phát triển tốt. [Theo VnExpress.net, 31/10/2011]. Đến lượt mình phát biểu, em sẽ nói điều gì?
Câu hỏi: Để hưởng ứng ngày môi trường thế giới, em sẽ gửi thông điệp nào để có thể kêu gọi các bạn trong lớp cùng chung tay bảo vệ môi trường?
Câu hỏi: Theo em, loại thiên tai nào gây hậu quả nặng nề nhất ở khu vực vùng núi nước ta? Để hạn chế tác động của thiên tai đó, chúng ta cần phải làm gì?
* Sử dụng các tình huống có vấn đề.
Sử dụng các tình huống có vấn đề có ưu thế đặc biệt để phát triển thành phần năng lực giải thích các hiện tượng và quá trình địa lí, vận dụng tri thức địa lí giải quyết một số vấn đề thực tiễn. Tình huống được xây dựng có thể là mâu thuẫn giữa những kiến thức đã biết và kiến thức mới, cũng có thể là nghịch lí, sự kiện bất ngờ;
một điều gì không bình thường so với cách hiểu cũ của HS và đôi khi mới đầu có vẻ vô lí làm HS ngạc nghiên; hoặc tình huống có vấn đề, một sự kiện, một hiện tượng tự nhiên mà HS không thể dùng những hiểu biết, những vốn tri thức cũ để giải thích; cũng có thể là trường hợp HS đứng trước sự lựa chọn một phương án giải quyết trong số nhiều phương án mà phương án nào cũng xem ra hợp lí…
Khi xây dựng tình huống cần chú ý:
- Tình huống phải làm cho người học có nhu cầu tư duy.
- Tình huống mang tính thời sự.
- Tình huống nên có nhiều giải pháp để HS phân tích, đánh giá và tìm ra giải pháp tối ưu.
- Cách viết tình huống rõ ràng, dễ hiểu không để HS tư duy sai hướng.
24
Đề xuất một số tình huống có vấn đề có thể sử dụng trong dạy học chủ đề Địa lí tự nhiên lớp 12
Tên bài Tình huống có vấn đề Hướng giải quyết vấn đề Bài 2: Vị
trí địa lí, phạm vi lãnh thổ.
Tình huống 1: “Diện tích phần đất liền nước ta thuộc loại trung bình so với nhiều nước khác trên thế giới, nhưng lãnh thổ toàn vẹn của nước ta thì rất rộng lớn”. Nói như vậy có gì mâu thuẩn không? Tại sao?
- Nói như vậy không mâu thuẫn bởi lãnh thổ toàn vẹn của nước ta bao gồm toàn bộ vùng đất (toàn bộ đất liền và các hải đảo), vùng biển và vùng trời.
- Nếu chỉ so sánh diện tích vùng đất (331 212 km2) hoặc phần đất liền thì so với nhiều nước khác trên thế giới, nước ta có diện tích không lớn quá nhưng cũng không nhỏ quá.
- Tuy nhiên ngoài phần đất liền, nước ta còn có hơn 4000 hòn đảo lớn nhỏ và một vùng biển rộng lớn trên biển Đông với diện tích khoảng 1 triệu km2. Do vậy có thể nói lãnh thổ toàn vẹn của nước ta rất rộng lớn.
Tình huống 2: Tại sao nằm cùng vĩ độ như nước ta nhưng thiên nhiên nước ta lại bốn mùa xanh tốt khác hẳn các nước có cùng vĩ độ ở Tây Nam Á và Bắc Phi?
- Nước ta nằm trong vùng hoạt động của chế độ gió mùa châu Á điển hình, những khu vực gió mùa hoạt động thường có mưa nhiều, lại chịu ảnh hưởng trực tiếp của dải hội tụ nhiệt đới.
- Nước ta có vị trí bán đảo, giáp biển Đông, là biển nhiệt đới nóng, ẩm. Biển Đông góp phần cung cấp hơi ẩm cho các khối khí di chuyển qua biển vào nước ta gây mưa, làm cho mùa hạ bớt nóng, mùa đông bớt lạnh khô. Hình dáng lãnh thổ hẹp ngang tạo điều kiện cho tác động của biển vào sâu trong đất liền.
Bài 6 + 7:
Đất nước nhiều đồi núi.
Tình huống 3: Vùng núi Đông Bắc có độ cao địa hình thấp hơn so với vùng núi Tây Bắc.
Vậy tại sao vùng núi Đông Bắc lại có mùa đông lạnh nhất, đến sớm và kết thúc muộn, trong khi vùng núi Tây Bắc mùa đông lại bớt lạnh, đến muộn và kết
- Vùng núi Đông Bắc:
+ Nằm ở vị trí đón gió mùa Đông Bắc đầu tiên.
+ Hướng núi vòng cung mở ra bề phía bắc và phía đông tạo ra các hành lang hút gió mùa Đông Bắc.
+ Địa hình chủ yếu là núi thấp dẫn đến gió mùa Đông Bắc xâm nhập dễ dàng hơn.
- Vùng núi Tây Bắc:
+ Có dãy Hoàng Liên Sơn cao đồ sộ ngăn cản ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc đến
25
thúc sớm? vùng núi Tây Bắc.
Tình huống 4: Tại sao cùng là đồng bằng châu thổ nhưng đồng bằng sông Hồng có hệ thống đê ven sông ngăn lũ còn đồng bằng sông Cửu Long lại chủ động sống chung với lũ?
Đồng bằng sông Hồng được hình thành do sự bồi tụ chủ yếu của hệ thống sông Hồng.
Hệ thống sông Hồng có đặc điểm:
- Phần trung và hạ lưu, sông chảy trên địa hình có độ dốc lớn nên nước chảy nhanh.
- Mưa lớn, tập trung; nhiều phụ lưu đổ nước vào dòng chính, sự tổ hợp lũ từ các phụ lưu dẫn đến chế độ nước thất thường, lũ lên nhanh, khắc nghiệt.
- Khi đổ ra biển chỉ có 3 cửa sông vì thế khả năng thoát lũ chậm hơn so với sông Mê Công.
Như vậy lũ ở đây lên nhanh, rút chậm, chế độ khắc nghiệt nếu không có đê sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế.
- ĐBSCL được hình thành do sự bồi tụ phù sa của sông Tiền và sông Hậu (sông Mê Công)
+ Hệ thống sông lớn, chảy qua phạm vi nhiều nước góp phần làm giảm tốc độ dòng chảy.
+ Khi sông Mê Công đổ ra biển lại đổ ra bằng 9 cửa khiến cho nước thoát nhanh ra biển.
+ Lưu vực sông Mê Công có dạng hình lông chim, diện tích lớn, độ dốc đồng bằng nhỏ.
Đặc biệt là do tác dụng điều tiết nước của Biển Hồ. Lũ lên chậm và xuống chậm.
+ Địa hình thấp cộng với mạng lưới kênh rạch chằng chịt có tác dụng phân lũ nhanh sang các khu vực xung quanh.
+ Lũ mang lại nguồn lợi kinh tế lớn cho đồng bằng: bồi tụ phù sa, nguồn lợi thủy sản.
Tình huống 5:
“Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh.
Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm.”
Câu ca dao trên nói đến vẻ đẹp của vùng nào?
- Câu ca dao trên nói đến vẻ đẹp của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
- Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đồng bằng châu thổ lớn nhất nước ta với diện tích khoảng 40000 km2. Bề mặt đồng bằng tương đối bằng phẳng với những cánh đồng thẳng cánh cò bay.
26
Tại sao ông cha ta lại nói như vậy?
- Đồng Tháp là vùng trũng ngập nước ở phần thượng châu thổ, nguồn tài nguyên thuỷ sản nước ngọt phong phú, giàu có.
Tình huống 6: Đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa lớn nhất nước ta. Tuy nhiên hiện nay hiện tượng xâm nhập mặn diễn ra mạnh đã ảnh hưởng không nhỏ đến diện tích trồng lúa của đồng bằng. Theo em có những nguyên nhân nào gây ra thực trạng nói trên?
- Hiện tượng xâm nhập mặn diễn ra mạnh ở ĐBSCL do:
+ Vị trí địa lí: 3 mặt giáp biển với đường bờ biển kéo dài.
+ Khí hậu: Mùa khô sâu sắc, kéo dài làm mực nước sông bị hạ thấp.
+ Địa hình: mặt đất thấp, có mạng lưới sông ngòi kênh rạch chằng chịt, các vùng trũng lớn tạo điều kiện cho nước mặn dễ dàng xâm nhập sâu vào đất liền.
+ Nguyên nhân khác: biến đổi khí hậu, việc xây dựng các công trình thuỷ điện ở phần thượng lưu sông Mê Công đã làm giảm đáng kể lượng nước chảy về hạ lưu.
Tình huống 7: Tại sao cùng là đồng bằng nhưng đất ở đồng bằng ven biển miền Trung lại kém màu mỡ hơn so với đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long?
- Do sự khác biệt về nguồn gốc bồi tụ:
+ Đồng bằng ven biển miền Trung: Biển giữ vai trò chủ yếu trong quá trình hình thành do vậy đất thường nghèo, nhiều cát và ít phù sa sông.
+ Đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long được hình thành do sự bồi tụ phù sa chủ yếu của các hệ thống sông lớn do vậy đất thường màu mỡ hơn.
Bài 8:
Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển.
Tình huống 8: Tại sao nói: Nhờ có biển Đông, khí hậu nước ta mang nhiều đặc tính của khí hậu hải dương, điều hoà hơn so với các nước có cùng vĩ độ.
- Biển Đông rộng, nhiệt độ nước biển cao và biến động theo mùa đã tác động sâu sắc đến khí hậu thể hiện:
+Tăng độ ẩm cho các khối khí qua biển, mang lại cho nước ta lượng mưa và độ ẩm lớn.
+ Làm giảm tính chất khắc nghiệt của thời tiết lạnh khô trong mùa đông, nóng bức trong mùa hạ.
- Hình dáng lãnh thổ hẹp ngang, kéo dài, hướng nghiêng của địa hình chủ yếu là tây bắc – đông nam, thấp dần ra phía biển dẫn đến ảnh hưởng của biển dễ dàng xâm nhập sâu vào đất liền.