11. Cấu trúc của luận án
1.2. Những khái niệm cơ bản
1.2.1. Hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông
Theo Nguyễn Phúc Châu (2010, tr. 45): “Dạy học là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm truyền thụ và lĩnh hội tri thức khoa học, những kĩ năng và kĩ xảo hoạt động nhận thức và thực tiễn, trên cơ sở đó hình thành thế giới quan, phát triển năng lực sáng tạo và xây dựng các phẩm chất của nhân cách người học”
Theo từ điển Tâm lý học: “Dạy” là truyền lại tri thức hoặc kĩ năng một cách có hệ thống, có phương pháp; làm cho biết điều phải trái, biết cách tu dưỡng và đối xử với người, với việc. “Học” là quá trình nắm bắt kinh nghiệm của cá thể. Học cho phép thu được bất cứ loại kinh nghiệm nào như tri thức, kỹ năng và kỹ xảo (Vũ Dũng, 2008).
Chủ thể của hoạt động dạy là GV; chủ thể của hoạt động học là HS. Thầy và trò là những chủ thể của hoạt động, duy trì, tiếp nối hoạt động. Thầy tích cực, chủ động trong hoạt động dạy và trò chủ động trong hoạt động học. Mục tiêu của HĐDH là hình thành và phát triển nhân cách, năng lực người học (Nguyễn Thị Thu Hiền, 2017). Người học tiếp nhận và chuyển hóa hoạt động học, biến thành kiến thức tích lũy của bản thân và phát triển bản thân. Người dạy hướng vào đối tượng dạy, làm cho nó trở thành đối tượng điều khiển của mình. Kết quả của quá trình DH là làm biến đổi ở người học những đặc tính hướng đến mục tiêu được xác định từ trước và tương ứng với nội dung DH. Trong dạy học hiện đại, hoạt động dạy bao gồm các hoạt động định hướng, giúp đỡ, tổ chức, điều chỉnh và động viên các hoạt động học của người học. Người dạy cần hướng đến thực hiện
tốt vai trò chỉ đạo, định hướng, tạo ra môi trường sư phạm và có mặt kịp thời để giúp đỡ người học (Phan Trọng Ngọ, 2005).
Theo Trần Kiểm (2012, tr. 250): “Trong quá trình DH, người học phải là người thợ chính, họ phải được hoạt động nhiều hơn: suy nghĩ nhiều hơn, nói nhiều hơn, làm nhiều hơn. Người dạy phải là người luôn nắm bắt và xuất phát từ nhu cầu của người học để hướng dẫn, tổ chức, điều khiển, tư vấn cho họ hoạt động”. Nhà trường cần xem người học là “khách hàng”, mọi hoạt động phải hướng đến đáp ứng nhu cầu người học, hình thành và phát triển nhân cách, phát triển khả năng học và tự học. Người học phải hình thành phương pháp học, sử dụng nội lực của bản thân để biến tri thức mới thành vốn kiến thức của mình đồng thời làm thay đổi kĩ năng, thái độ và giá trị của bản thân.
Theo tác giả luận án, hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông là hoạt động có sự tham gia và tương tác của giáo viên và học sinh đối với các thành tố đầu vào, quá trình, đầu ra của hoạt động dạy học nhằm hình thành và phát triển cho học sinh phẩm chất và năng lực cốt lõi theo mục tiêu đặt ra đồng thời chuẩn bị cho học sinh những năng lực cấp thiết để tham gia thị trường lao động hoặc học tập ở bậc cao đẳng, đại học.
1.2.2. Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông
Theo Nguyễn Phúc Châu (2010), quản lý hoạt động dạy học là sự tác động có chủ đích, hợp qui luật của chủ thể quản lý dạy học đến chủ thể dạy học bằng các giải pháp phát huy tác dụng của các phương tiện quản lý dạy học như chế định giáo dục và đào tạo, bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học, nguồn tài lực và vật lực dạy học, môi trường dạy học và thông tin dạy học nhằm đạt được mục đích đề ra.
Quản lý hoạt động dạy học là những tác động của chủ thể quản lý vào HĐDH được tiến hành bởi GV, HS và sự hỗ trợ của các lực lượng giáo dục khác nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ dạy học. Chủ thể quản lý HĐDH là HT, PHT, TTCM; Đối tượng QL là hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS; Mục tiêu, nhiệm vụ dạy học: học sinh nắm vững hệ thống tri thức khoa học, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển toàn diện nhân cách (Nguyễn Thị Bích Hạnh, Trần Thị Hương, 2004)
Theo Trần Kiểm (2012), quản lý hoạt động dạy học là hệ thống những tác động có hướng đích của HT đến các hoạt động giáo dục, đến GV, nhân viên và HS cũng như các nguồn lực như CSVC, tài chính, thông tin và những yếu tố ảnh hưởng ngoài nhà trường nhằm đạt mục tiêu giáo dục. Trong nhà trường, GV và HS vừa là đối tượng, vừa là chủ
thể QL. Với tư cách là đối tượng QL cũng như chủ thể QL, họ là người tham gia chủ động, tích cực vào hoạt động QL chung và biến nhà trường thành hệ tự QL. Vì vậy, quản lý nhà trường không chỉ là trách nhiệm riêng của người HT mà là trách nhiệm chung của tất cả các thành viên trong nhà trường. Ngoài ra, ông cũng nhấn mạnh: quản lý hoạt động dạy học là quản lý hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Thông qua GV để QL việc học của HS. Tuy nhiên để đạt hiệu quả trong quản lý HĐDH, cần có các điều kiện về nhân lực, vật lực, tài lực trong đó đội ngũ GV có vai trò quyết định đối với việc thực hiện mục tiêu.
Theo tác giả luận án, quản lý hoạt động dạy học ở trường THPT là sự tác động của các chủ thể quản lý đến hoạt động dạy của giáo viên và học của học sinh kết hợp với các nguồn lực trong và ngoài nhà trường nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất và năng lực cốt lõi theo mục tiêu cấp học đồng thời chuẩn bị cho học sinh bước vào thị trường lao động hoặc đào tạo nghề.
1.2.3. Quản lý chất lượng giáo dục
Theo từ điển Giáo dục học, “Quản lý chất lượng giáo dục là hoạt động quản lý có nhiệm vụ bảo đảm kết quả của các hoạt động giáo dục đạt được mục tiêu giáo dục. Quản lý chất lượng giáo dục được thực hiện thông qua các quá trình đánh giá kết quả giáo dục – đào tạo học sinh, sinh viên, đánh giá hoạt động của nhà trường và các cơ sở giáo dục.
Quản lý chất lượng giáo dục được tiến hành một cách có kế hoạch, có tổ chức dựa trên các tiêu chí đánh giá khác nhau” (Bùi Hiền & các tác giả, 2001, tr. 326).
“Quản lý chất lượng giáo dục” là hoạt động có nhiệm vụ bảo đảm kết quả của các hoạt động giáo dục đạt được mục tiêu giáo dục. Quản lý chất lượng giáo dục được thực hiện thông qua các quá trình đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo học sinh, đánh giá hoạt động của nhà trường và các cơ sở giáo dục. Quản lý chất lượng giáo dục không chỉ là công việc của các cấp quản lý, ban giám hiệu, nhà lãnh đạo, các đoàn thể, tổ chuyên môn.
Ngày nay, QL chất lượng còn có sự tham gia của GV, lực lượng “quyết định chất lượng giáo dục”. Giáo viên phải thực sự là chủ thể tích cực và chủ động QL chất lượng công việc dạy học và giáo dục của mình, đồng thời tham gia QL chất lượng các hoạt động giáo dục khác của nhà trường (Phạm Quang Huân, 2009).
Tóm lại, theo tác giả luận án, quản lý chất lượng giáo dục đòi hỏi các thành viên trong nhà trường từ cán bộ quản lý đến giáo viên, học sinh quản lý quá trình thực hiện
nhiệm vụ được giao đối với các hoạt động giáo dục để nhà trường đạt được chất lượng giáo dục theo mục tiêu đặt ra.
1.2.4. Quản lý chất lượng tổng thể
Quản lý chất lượng tổng thể được dịch từ tiếng Anh “Total Quality Management”, có thể được hiểu là:
Total: là “tổng thể”, được hiểu là tất cả các khâu, quy trình sản xuất và những công việc liên quan đến việc tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ đạt chất lượng theo mong muốn của khách hàng (từ khâu chuẩn bị, lựa chọn các nguyên liệu cho đến quá trình sản xuất ra sản phẩm cũng như cung cấp dịch vụ cuối cùng đến tay người tiêu dùng). Tổng thể cũng chính là tổng hòa các mối quan hệ, sự tham gia của toàn bộ các thành viên trong tổ chức cũng như những cá nhân, tập thể có liên quan bên ngoài tổ chức để cùng nhau tạo ra sản phẩm, dịch vụ đạt chất lượng.
Quality: là “chất lượng”, là mục tiêu hàng đầu của TQM; tất cả phải hướng đến chất lượng của sản phẩm, dịch vụ. Việc xác định chất lượng của sản phẩm và dịch vụ phải được dựa trên nhu cầu của khách hàng. Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, nhu cầu của khách hàng thay đổi liên tục theo hướng phát triển và hoàn thiện hơn. Vì vậy, để tạo ra sản phẩm và dịch vụ đảm bảo chất lượng, nhà QL phải chú ý đến việc cải tiến, phát triển liên tục.
Management: là “Quản lý”, bao gồm hoạt động của nhà quản lý và của chính các thành viên trong tổ chức nhằm QL hiệu quả công việc mà mình đảm nhận từ đó có những cải tiến liên tục từ các công đoạn, bộ phận nói riêng đến cả một quy trình sản xuất, cung cấp dịch vụ nói chung.
Theo Trần Khánh Đức (2010) TQM là giải pháp hiệu quả tập hợp những nỗ lực cải tiến chất lượng của các cá nhân và nhóm trong một tổ chức để sản xuất sản phẩm hoặc cung cấp dịch vụ đáp ứng yêu cầu cao nhất của khách hàng. Ross (2017, tr.103) định nghĩa “TQM là sự kết hợp mọi chức năng và quá trình trong một tổ chức nhằm đạt được cải tiến liên tục về chất lượng của sản phẩm hoặc dịch vụ. Mục tiêu là sự hài lòng của khách hàng”.
Từ đây, có thể kết luận rằng “Quản lý chất lượng tổng thể” là hoạt động quản lý đặt sự ưu tiên hàng đầu đến sự hài lòng của khách hàng thông qua thực hiện các bước lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, kiểm tra và cải tiến đối với các hoạt động của tổ chức.
Nhà quản lý xây dựng môi trường văn hóa chất lượng để các thành viên thực hiện tốt nhiệm vụ được giao hướng đến đạt mục tiêu.
1.2.5. Quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể
Quản lý chất lượng tổng thể đòi hỏi mọi người trong trường ở mọi vị trí đều phải quản lý nhiệm vụ của bản thân mình trong một quá trình cải tiến liên tục với từng dự án nhỏ kế thừa, tích lũy nhau nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu người học (Nguyễn Đức Chính, 2003). Theo Aina và Kayoed (2012), quản lý hoạt động dạy học theo TQM đòi hỏi nhà quản lý phải hiểu rõ vai trò của mình, xây dựng tổ chức học tập, hiểu và đáp ứng mong đợi của người học; xác định được yêu cầu về kết quả hay sản phẩm cần đạt được để thiết kế và xây dựng hoạt động đồng thời thiết lập tiêu chí đo lường để đánh giá được chất lượng nhằm thực hiện cải tiến tiên tục các qui trình.
Trần Kiểm (2012) cho rằng quản lý chất lượng tổng thể trong nhà trường đòi hỏi QL đầy đủ ba yếu tố: đầu vào, quá trình và đầu ra. Nhà quản lý cần quan tâm đến qui trình trong hoạt động QL như biến một tập hợp đầu vào thành những đầu ra mong muốn; mỗi nhiệm vụ của bộ phận hay tổ chức cần được xem như một quy trình và một hoạt động có thể có nhiều quy trình kế tiếp nhau phù hợp với tính liên tục của hoạt động giáo dục trong nhà trường.
Tóm lai, quản lý hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể là hoạt động quản lý của các chủ thể quản lý đối với qui trình quản lý đầu vào, quản lý quá trình, quản lý đầu ra của hoạt động dạy học theo các bước Lập kế hoạch, Tổ chức thực hiện, Kiểm tra, Cải tiến kết hợp với xây dựng văn hóa chất lượng nhằm đạt mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh cấp trung học phổ thông.