TỔ CHỨC CỦA HỆ THẦN KHINH THỰC VẬT

SINH LÝ PHẢN XẠ

1. TỔ CHỨC CỦA HỆ THẦN KHINH THỰC VẬT

Có hai cách phân chia hệ thần kinh thực vật: về mặt giải phẫu có thể chia thành giao cảm () và phó giao cảm (p=’), về mặt chức năng có thể chia thành hệ cholinergic và hệ adrenergic.

137

Hình 11.4. Sơ đồ hệ thần kinh thực vật 1.1. Hệ giao cảm và phó giao cảm

1.1.1. Hệ giao cảm

- Trung tâm: sừng bên chất xám tuỷ sống đoạn D1-L2.

- Đường dẫn truyền: đường dẫn truyền từ trung tâm đến mô có hai nơron: nơron tiền hạch và nơron hậu hạch.

+ Nơron tiền hạch: thân nằm ở sừng bên chất xám tuỷ sống D1-L2. Sợi trục (sợi tiền hạch) theo rễ trước thần kinh tuỷ ra khỏi tuỷ sống sau đó theo nhánh thông trắng đến tận cùng ở hạch giao cảm cạnh sống hoặc hạch giao cảm trước cột sống.

+ Nơron hậu hạch: thân nằm ở chuỗi hạch giao cảm cạnh sống hoặc hạch giao cảm trước cột sống. Sợi trục (sợi hậu hạch) đi đến các cơ quan ở

Hạch cổ Tim

Phổi

Dạ dày Tụy Ruột non Hạch

tạng

Gan

Đại tràng Tuyến thượng thận Hạch

mạc treo Hạch hạ vị

Bàng quang Tuyến sinh dục Chuỗi hạch

giao cảm cạnh sống

Tuyến lệ Động mạch cảnh

Đồng tử Đồng tử

Tim Tuyến mang tai Tuyến dưới hàm Tuyến dưới lưỡi

Hạch mi

Hạch bướm khẩu cái Hạch dưới hàm

Hạch tai

Phổi

Dạ dày Tụy Ruột non

Gan Đại tràng

Bàng quang Tuyến sinh dục

Góc đại tràng Thần kinh tạng

Các tuyến nước bọt

Phó giao cảm Giao cảm

Tuyến lệ

Đồng tử

Phó giao cảm Giao cảm

Tuyến lệ

138

đầu, cổ, ngực, bụng. Một số sợi theo nhánh thông xám trở về thần kinh tủy rồi theo thần kinh tủy đến chi phối cho mạch máu, tuyến mồ hôi, cơ dựng lông, cơ vân.

- Hạch giao cảm: là vùng synap giữa nơron tiền hạch và hậu hạch, nơi tập trung thân nơron hậu hạch. Hạch giao cảm nằm gần trung tâm, xa tạng mà nó chi phối.

+ Chuỗi hạch giao cảm cạnh sống: gồm các hạch giao cảm nằm dọc hai bên cạnh cột sống.

+ Nhóm hạch trước cột sống: hạch tạng (từ dây các sợi hậu hạch đi ra tạo thành đám rối dương vùng thượng vị), hạch mạc treo, hạch hạ vị nằm trong ổ bụng.

- Chi phối:

Bảng 11.6. Phân bố sự chi phối của thần kinh giao cảm

Xuất phát Nơi chi phối

D1 Vùng đầu

D2 Vùng cổ

D3-D6 Vùng ngực

D7-D11 Vùng bụng

D12-L2 Chi dưới

Đặc biệt: sợi giao cảm đến chi phổi tuỷ thượng thận chỉ có một sợi và tạo synap với tế bào tuỷ thượng thận (do tế bào thần kinh biệt hoá tạo thành) gây bài tiết hormon catecholamin có tác dụng giống hiệu ứng giao cảm (tác dụng giao cảm gián tiếp).

1.1.2. Hệ phó giao cảm - Trung tâm:

+ Cuống não, hành não.

+ Chất xám tuỷ sống S2-S4.

- Đường dẫn truyền: đường dẫn truyền từ trung tâm đến mô có hai nơron: nơron tiền hạch và nơron hậu hạch. Đặc biệt các sợi phó giao cảm xuất phát từ cuống não, hành não sẽ đi theo dây thần kinh III, VII, IX, X.

75% các sợi phó giao cảm nằm trong dây thần kinh X.

+ Nơron tiền hạch: thân nằm ở trung năo, hành năo, sừng bên chất xám tuỷ sống S2-S4. Sợi trục (sợi tiền hạch) đi đến hạch phó giao cảm.

139

+ Nơron hậu hạch: thân nằm ở hạch phó giao cảm. Sợi trục (sợi hậu hạch) đi đến các cơ quan chi phối ở đầu, cổ, ngực, bụng.

- Hạch phó giao cảm: là vùng synap giữa nơron tiền hạch và hậu hạch, nơi tập trung thân nơron hậu hạch. Hạch phó giao cảm nằm gần tạng mà nó chi phối, xa trung tâm

+ Hạch mi: thuộc dây thần kinh III.

+ Hạch tai: thuộc dây thần kinh IX.

+ Hạch dưới hàm, dưới lưỡi: thuộc dây thần kinh VII’.

+ Hạch bướm khẩu cái: thuộc dây thần kinh VII.

+ Các hạch nằm ngay trong thành các tạng ở cổ, ngực, bụng: thuộc dây thần kinh X và phần xuất phát từ S2-S4.

- Chi phối:

Bảng 11.7. Phân bố sự chi phối của thần kinh phó giao cảm

Xuất phát Nơi chi phối

Trung não: dây III Co cơ đồng tử, cơ thể mi

Hành não: dây VII Tuyến lệ, tuyến mũi, tuyến dưới hàm

Hành não: dây IX Tuyến mang tai

Hành não dây X - Các tạng trong ngực: tim, phổi, thực quản…

- Các tạng trong bụng: dạ dày, ruột non, nửa đầu ruột già, gan, túi mật, tụy

S2-S4 Nửa sau ruột già, cơ quan niệu-sinh dục

1.1.3. So sánh giữa hệ giao cảm và phó giao cảm

Bảng 11.8. So sánh hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm

Hệ giao cảm Hệ phó giao cảm

Trung tâm nằm liên tục trong tuỷ sống

Trung tâm nằm không liên tục nhau trên não và trong tuỷ sống

Hạch giao cảm nằm gần trung tâm, xa tạng

Hạch phó giao cảm nằm gần tạng, xa trung tâm

Sợi tiền hạch ngắn, sợi hậu hạch dài Sợi tiền hạch dài, sợi hậu hạch ngắn Một sợi tiền hạch thường tạo synap

với khoảng 20 sợi hậu hạch nên khi kích thích ảnh hưởng giao cảm

Một sợi tiền hạch thường tạo synap với một sợi hậu hạch nên khi kích thích ảnh hưởng phó giao cảm thường

140

thường lan rộng khu trú

1.2. Hệ cholinergic và hệ adrenergic

Các sợi thần kinh giao cảm và phó giao cảm bài tiết một trong hai chất truyền đạt thần kinh là noradrenalin (norepinephrin) và acetylcholin.

1.2.1. Hệ cholinergic

- Sợi bài tiết acetylcholin được gọi là sợi cholinergic, gồm:

+ Sợi tiền hạch giao cảm và phó giao cảm.

+ Sợi hậu hạch phó giao cảm.

+ Sợi hậu hạch giao cảm đến chi phối cho tuyến mồ hôi, cơ dựng lông, một số mạch máu.

- Acetylcholin:

+ Tổng hợp: được tổng hợp ở tận cùng sợi cholinergic Acetylcholin tranferase

Acetyl-CoA + Cholin Acetylcholin + Thời gian tác dụng vài giây.

+ Acetylcholin được phân hủy theo phản ứng:

Cholinesterase

Acetylcholin Acetat + cholin - Receptor của hệ cholinergic: 2 loại

+ Receptor Muscarinic (M): nằm trên tế bào đáp ứng trong synap với sợi hậu hạch phó giao cảm. Có các loại M1, M2 và M3.

+ Receptor Nicotinic: có hai loại N1 và N2. N1 nằm trên tế bào hậu hạch trong synap với sợi tiền hạch giao cảm và phó giao cảm; N2 nằm trên tế bào cơ vân trong synap với sợi hậu hạch phó giao cảm (tấm vận thần kinh cơ).

1.2.2. Hệ adrenergic

- Sợi bài tiết noradrenalin được gọi là sợi adrenergic, gồm:

+ Sợi hậu hạch giao cảm.

+ Tủy thượng thận cũng có thể xem thuộc hệ này.

- Noradrenalin:

+ Tổng hợp: được tổng hợp ở tận cùng sợi adrenergic theo các bước:

Tyrosin  DOPA  Dopamin  Noradrenalin

Ở tủy thượng thận 80% noradrenalin được chuyển thành adrenalin.

141

+ Thời gian tác dụng vài giây, riêng adrenalin và noradrenalin do tủy thượng thận bài tiết vào máu còn kéo dài tác dụng 10-30 giây sau đó tác dụng giảm dần.

+ Noradrenalin và adrenalin bị bất hoạt theo 3 đường: tái nhập trở lại cúc tận cùng của sợi hậu hạch giao cảm, khuếch tán vào dịch kẽ bao quanh và bị các enzym phân giải như enzym Catechol-O-methyltranferase.

- Receptor của hệ adrenergic: nằm trên tế bào đáp ứng tạo synap với sợi hậu hạch giao cảm. Gồm 2 loại: receptor  (1, 2) và receptor  (1, 2).