BÀI 8: GIẢI PHẪU SINH LÝ HỆ SINH DỤC
A. GIẢI PHẪU HỆ SINH DỤC NAM
II. CÁC CẤU TRÚC SINH DỤC BÊN TRONG CỦA NAM GIỚI
1. Tinh hoàn
1.1. Hình thể ngoài
Tinh hoàn là tuyến sinh dục của nam giới, sản xuất ra tinh trùng và hocmon testosterone. Ở nam giới trưởng thành, tinh hoàn có hình dạng giống quả trứng (hình ovan), mỗi người có hai tinh hoàn nằm trong bìu.
Mỗi tinh hoàn có hai đầu: trên và dưới, hai mặt: trong và ngoài, hai bờ: trước và sau. Bờ sau có mào tinh bám.Mỗi một tinh hoàn có đường kính 2,5cm và dài khoảng 5cm, trung bình nặng 25g. Phần lớn tinh hoàn phải nặng hơn bên trái. Tuy nhiên tinh hoàn bên trái thường thấp hơn bên phải, cũng có trường hợp bên phải thấp hơn bên trái, đó là ở người đảo ngược phủ tạng và ở người thuận tay trái thỉnh thoảng cũng thấy. Trong mỗi tinh hoàn là các thùy chứa tiểu quản sinh tinh và tế bào khe (tế bào Leydig).
Cho đến tận tháng thứ 7 phát triển của thai nhi, tinh hoàn vẫn nằm trong khoang mạc bụng. Ở nửa cuối tháng thứ 7, chúng mới xuống bìu. Tình trạng tinh hoàn ẩn là việc tinh hoàn không xuống được bìu dái. Tình trạng này xuất hiện ở khoảng 30% trẻ sanh non và 3% trẻ sanh đủ tháng. Trong nhiều trường hợp, tinh hoàn tự động xuống bìu ở năm đầu tiên sau khi sinh.
Sau dậy thì, tuyến tạo ra tinh trùng và tuyến nội tiết, tiết ra hocmon tạo nên các đặc chất sinh dục phụ nam giới.
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 265
Hình 8.3. Tinh hoàn và mào tinh
6. Ống dẫn tinh 2. Thân mào tinh 3. Ống xuất 4. Lớp trắng 5. Vách tinh hoàn 6. Tiểu thùy tinh hoàn
1.2. Cấu tạo
- Lớp vỏ trắng bọc bên ngoài, là tổ chức liên kết đặc, ít đàn hồi. Từ mặt trong của vỏ trắng, có các vách chạy ra chia tinh hoàn thành nhiều tiểu thuỳ, có khoảng 250 đến 400 tiểu thuỳ, mỗi tiểu thuỳ có từ 1 - 4 ống nhỏ. Tiểu thuỳ có hình chêm, đỉnh hướng về bờ sau của tinh hoàn, tại đó các vách giao nhau tạo nên trung thất tinh hoàn.
- Nhu mô tinh hoàn nằm trong các tiểu thuỳ, gồm các ống sinh tinh xoắn. Người ta ước lượng chừng 800 ống cho mỗi tinh hoàn. Các ống này chạy về phía trung thất tinh hoàn, khi gần đến, các ống gặp nhau tạo nên các ống sinh tinh thẳng, có số lượng khoảng 20 đến 30, rồi tạo nên lưới tinh. Từ lưới tinh, có các ống xuất đi đến đầu mào tinh. Tế bào kẻ, nằm dưới vỏ trắng, trong các vách, trong các chất đệm chung quanh ống sinh tinh xoắn.
1.3. Tinh trùng và việc sản xuất hooc môn Testosterone
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 266
Tinh trùng là các tế bào sinh dục nam. Một tinh trùng trưởng thành bao gồm đầu, thân và đuôi. Trong đầu tinh trùng là các vật chất di truyền và một cực đầu, mà cực này giải phóng enzyme nhằm giúp tinh trùng thâm nhập vào trứng của phụ nữ.
Trong thân của tinh trùng là mitochondria, nó sản xuất ra năng lượng mà đuôi tinh trùng cần để đẩy tinh trùng bơi đến chỗ trứng.
Sự tạo tinh trùng - việc sản xuất ra tinh trùng - xảy ra trong tiểu quản sinh tinh của tinh hoàn. Có khoảng 1.000 các ống nhỏ xoắn này nằm trong mỗi tinh hoàn. Tế bào Sertoli ở trong các tiểu quản sinh tinh phân tiết mà chất này nuôi dưỡng sự phát triển của tinh trùng. Một nam giới khỏe mạnh sản xuất khoảng 300 triệu tinh trùng mỗi ngày. Sự tạo tinh trùng bắt đầu ở tuổi dậy thì và tiếp diễn cho đến khi chết, tuy nhiên tuổi càng cao quá trình sản xuất ra tinh trùng càng giảm.
Sự tạo tinh trùng đòi hỏi một môi trường ổn định khoảng 300C thấp hơn thân nhiệt bình thường của một người. Nhiệt độ bên trong bìu dái luôn ổn định vì có sự co giãn của cơ bìu. Khi nhiệt độ bên ngoài tăng lên và tinh hoàn ấm lên, cơ bìu giãn ra, và tinh hoàn chuyển ra xa cơ thể (làm lạnh chúng). Tương tự như vậy, khi nhiệt độ bên ngoài giảm, cơ bìu co lại, tinh hoàn chuyển đến gần cơ thể hơn (làm ấm chúng).
Tinh trùng rời khỏi tiểu quản sinh tinh đến mào tinh hoàn, một cấu trúc xoắn ruột gà nằm dọc mặt sau của mỗi tinh hoàn. Tinh trùng hoàn toàn trưởng thành có thể được cất trữ đến 6 tuần trong mào tinh hoàn. Sau đó, nếu không được xuất tinh, chúng sẽ phân hủy và được cơ thể hấp thu.
Tế bào khe (Tế bào Leydig) các tế bào này nằm giữa các tiểu quản sinh tinh, chúng chịu trách nhiệm trong việc sản xuất và tiết ra hooc môn testosterone. Hooc môn nam này dễ dàng chuyển vào máu, nhờ sự gần gũi của các tế bào này với mạch máu ở tinh hoàn.
2. Mào tinh
2.1. Hình thể ngoài
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 267
Mào tinh có dạng chữ C, gắn vào bờ sau tinh hoàn, hơi lấn ra mặt ngoài, chia làm ba phần: đầu, thân và đuôi. Thân và đuôi dính vào bờ sau của tinh hoàn.
2.2. Cấu tạo
Ở đầu mào tinh, có các ống xuất cuộn lại thành các tiểu thuỳ, cuối cùng hình thành một ống duy nhất gọi là ống mào tinh dài khoảng 6 đến 7 cm. Tại đuôi mào tinh, ống mào tinh tiếp nối với ống dẫn tinh.
Hình 8.4. Tinh hoàn và mào tinh
1. Đàu mào tinh 2. Thân mào tinh 3. Xoang mào tinh 4. Đuôi mào tinh 5. Cơ bìu
6. Lá thành của màng tinh 7. Mẩu phụ mào tinh 8. Mẩu phụ tinh hoàn 9. Tinh hoàn
3. Ống dẫn tinh
Ống dẫn tinh dẫn tinh trùng từ mào tinh đến lồi tinh, màu trắng, rắn khi sờ cho nên dễ phân biệt với các thành phần khác của thừng tinh. Ống dẫn tinh đi trong thừng tinh qua lỗ bẹn nông và lỗ bẹn sâu, đi ngoài ĐM thượng vị dưới, bắt chéo ĐM chậu ngoài, chạy theo thành bên của chậu hông để ra mặt sau của bàng quang.
Tại đây ống dẫn tinh đi phía trong túi tinh và phình to ra gọi là bóng, rồi hợp với ống tiết của túi tinh để tạo nên ống phóng tinh. Hai ống phóng tinh mở thông với
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 268
niệu đạo bên trong tuyến tiền liệt (đổ vào niệu đạo ở lồi tinh). Khi cương cứng, các cơ thắt đóng lối dẫn vào bàng quang, ngăn không cho tinh trùng vào bàng quang và nước tiểu vào niệu đạo trong quá trình xuất tinh.
4. Túi tinh
Một cặp túi tinh nằm ở trên tiền liệt tuyến, sau dưới đáy bàng quang, trước trực tràng, bên ngoài ống dẫn tinh. ống tiết của nó cùng với ống dẫn tinh tạo nên ống phóng tinh. Chúng tiết ra một chất lỏng làm trung hòa axít, giàu fructuza giúp tinh trùng khi chúng di chuyển. Chất tiết ra này chiếm khoảng 60% khối lượng tinh dịch.
Hình 8.5. Túi tinh và bóng ống dẫn tinh
1. Ống dẫn tinh 2. Túi tinh 3. Niệu đạo 4. Tuyến tiền liệt 5. Bóng ống dẫn tinh
5. Thừng tinh
Trong quá trình đi xuống của tinh hoàn, các thành phần phụ thuộc được kéo theo nằm bên trong thừng tinh. Khi xuyên qua ống bẹn, các cơ thành bụng bị lôi cuốn theo tạo nên các lớp bọc ngoài.
5.1. Cấu tạo
Thừng tinh gồm có 3 lớp bọc, từ ngoài vào trong như sau:
- Mạc tinh ngoài: có nguồn gốc của cơ chéo bụng ngoài.
- Cơ bìu và mạc cơ bìu: có nguồn gốc của cơ chéo bụng trong.
- Mạc tinh trong: có nguồn gốc của cơ ngang bụng.
5.2. Các thành phần chứa đựng: Gồm có
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 269
- Di tích mỏm bọc tinh hoàn (ống phúc tinh mạc), còn gọi là dây chằng phúc tinh mạc.
- ĐM cơ bìu.
- Ống dẫn tinh và mạch máu của ống dẫn tinh.
- ĐM tinh hoàn và đám rối TM hình dây leo.
- Ngoài ra còn có các dây TK đi trong ống bẹn cũng tìm thấy ở đây.
6. Tiền liệt tuyến
- Tiền liệt tuyến là một tuyến, vừa nội tiết, vừa ngoại tiết, hình nón đáy ở trên, nằm dưới bàng quang, bọc chung quanh niệu đạo nam.
- Tuyến tiền liệt có bốn mặt: mặt trước liên quan với khoang sau xương mu, mặt sau liên quan với trực tràng, hai mặt bên liên qua với cơ nâng hậu môn. Trước đây người ta chia tiền liệt tuyến ra làm ba thuỳ: thuỳ phải và thuỳ trái cùng với một thuỳ nằm sau niệu đạo với hình dạng ngón tay gọi là thuỳ giữa. Hiện nay, quan niệm mới chia tiền liệt tuyến làm 5 vùng: vùng ngoại biên, vùng trung biên, vùng cơ sợi, vùng quanh niệu đạo và vùng chuyển tiếp.
- Tiền liệt tuyến nặng chừng 15 đến 20g, rộng 4cm, cao 3cm, dày 2,5cm. Tiền liệt tuyến được bao bọc bởi một bao gồm hai lớp: lớp trong là bao thực sự, còn lớp ngoài tạo nên do sự dày lên của lá tạng mạc chậu, giữa hai lá là đám rối TM tiền liệt tuyến.
- Tiền liệt tuyến được nuôi dưỡng, bởi các nhánh của ĐM thẹn trong, ĐM trực tràng giữa và ĐM bàng quang dưới. Các TM đổ về TM chậu trong. Đám rối TM tiền liệt tuyến thường có nhánh nối với các TM chung quanh cột sống, điều này có thể giải thích rằng ung thư tiền liệt tuyến thường di căn đến cột sống.
- Về phương diện mô học, tiền liệt tuyến gồm hai loại tế bào tuyến, tế bào tuyến thực sự nằm ở ngoại biên của tuyến (ung thư tiền liệt tuyến phát sinh từ tế bào này), trong khi các tuyến nhỏ hơn nằm chung ở niệu đạo có nguồn gốc là các túi thừa niệu đạo (u xơ tiền liệt tuyến là do sự quá sản của các tuyến này).
- Chất lỏng do tuyến tiền liệt tiết ra chiếm khoảng 30% khối lượng tinh dịch, chất lỏng này cũng làm tăng khả năng di chuyển của tinh trùng, trung hòa axít ở niệu đạo và âm đạo.
TLTK: Bài Giảng Giải Phẫu I, II – ĐH Y Dược TP. HCM (2021)
Chủ biên: Gs. Nguyễn Quang Quyền 270
- Ở trẻ em, tuyến tiền liệt nhỏ, nhưng nó đạt đến kích thước tối đa khi ở tuổi thanh niên. Nó có thể bắt đầu phát triển lại sau 50 tuổi, và ở một số trường hợp nó có thể chèn ép niệu đạo khiến cho việc thoát nước tiểu trở nên khó khăn hoặc không thể thực hiện được.
Tuyến Cowper: Nằm ở dưới và phía trước tuyến tiền liệt, nằm phía bên này hoặc bên kia niệu đạo, là cặp tuyến Cowper. Trước khi xuất tinh, tuyến sinh dục phụ có hình hạt đậu này tiết ra một lượng nhỏ chất lỏng làm trung hòa nước tiểu còn sót lại trong niệu đạo. Chất lỏng tiết ra từ tuyến Cowper đôi khi xuất hiện dưới dạng một vài giọt trong, dính ở đầu dương vật trước khi xuất tinh. Những giọt này không phải tinh dịch, tuy nhiên chất lỏng Cowper này có thể chứa tinh trùng sống.