*) Mục tiêu:
- Về kiến thức: Sinh viên nắm được các khuyết tật của nền kinh tế thị trường: Độc quyền, ảnh hưởng của các ngoại ứng; sự thiếu hụt hàng hóa công cộng; Vấn đề thông tin không đối xứng; Thiếu công bằng xã hội và tính bất ổn định trong nền kinh tế. Nắm được vai trò của Chính phủ trong nền kinh tế thị trường.
- Về kỹ năng: Vận dụng vào nghiên cứu hệ thống doanh nghiệp nhà nước và phương thức đổi mới doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam. Sinh viên phát triển kỹ năng nghiên cứu tài liệu, có kỹ năng làm việc nhóm và thuyết trình vấn đề.
- Về thái độ học tập: Sinh viên có thái độ nghiêm túc trong học tập, có tinh thần cầu thị, tích cực tham gia xây dựng bài.
6.1. Các khuyết tật của thị trường và nền kinh tế thị trường
6.1.1. Cạnh tranh không hoàn hảo, độc quyền và sức mạnh thị trường
Nhà độc quyền thường cắt giảm sản lượng để tăng giá bán. Điều đó gây thiệt hại cho người tiêu dùng (giá cao) và thiệt hại cho xã hội (sản lượng thấp). Sự thiệt hại của người tiêu dùng và xã hội làm cho thị trường không đạt hiệu quả Pareto và giảm lợi ích ròng xã hội.
Đây chính là cơ sở để Chính phủ can thiệp nhằm hạn chế tác hại của độc quyền.
6.1.2. Ảnh hưởng bên ngoài - các ngoại ứng 6.1.2.1. Ngoại ứng là gì?
+ Ngoại ứng là những tổn thất hoặc lợi ích do hoạt động sản xuất kinh doanh hoặc tiêu dùng gây ra hoặc mang lại cho tác nhân thứ ba mà không được tính đến trong chi phí và không được phản ánh thông qua giá cả thị trường hàng hoá dịch vụ
+ Ngoại ứng được chia ra 2 loại : ngoại ứng tiêu cực và ngoại ứng tích cực.
6.1.2.2. Ngoại ứng tiêu cực
D P Q* Q1
MR Q P,MR.MC
MC
Q C
B P* A
P1
Hình 6.1. Mất không của xã hội do sức mạnh thị trường MC
ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG
Ngoại ứng tiêu cực xảy ra khi hoạt động của một bên áp đặt chi phí hoặc tổn thất cho bên khác mà không được tính đến trong chi phí sản xuất của bên gây ra ngoại ứng
+ Tính phi hiệu quả của ngoại ứng tiêu cực
Ngoại ứng tiêu cực gây ra chi phí ngoài, trong khi giá cả thị trường không phản ánh được tất cả các chi phí sản xuất ra nó thì diễn ra sự thất bại trên thị trường.
Sự thất bại của thị trường thể hiện ở chỗ giá cả thị trường chỉ phản ánh chi biên cá nhân biên, nhưng không phản ánh được chi phí biên xã hội và sản lượng thực tế (để tối đa hoá lợi ích ròng cá nhân) cao hơn sản lượng tối ưu của xã hội (đạt lợi ích ròng xã hội cực đại).
6.1.2.3. Ngoại ứng tích cực
Ngoại ứng là tích cực khi hoạt động của một bên mang lại lợi ích cho bên khác mà không được tính đến trong chi phí sản xuất của bên gây ra ngoại ứng
Hình 6.3. Ảnh hưởng của ngoại ứng tích cực tới lợi ích xã hội
P, MC
P2
0
B A
Q1 Q*
MSC = MPC
Q MSB
C MEB
D P1
P*
Q1
0 Q
P1
P2
P*
MSC
MPC
D C
B A
Q*
MEC
Hình 6.2. Ảnh hưởng của ngoại ứng tiêu cực tới lợi ích xã hội P, MC
ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG
50
Ngoại ứng tích cực cũng đã tạo nên sự thất bại trên thị trường. Nó làm cho sản lượng thực tế thấp hơn sản lượng hiệu quả xã hội (Q1 < Q* ). Từ đây có hai mức giá hàng hoá khác nhau, giá hàng hoá ở thị trường hình thành ở mức P1, nhưng giá xã hội yêu cầu là P* dẫn đến, tại điểm Q1 < Q* tạo ra cho xã hội mất đi xã hội mất đi một lượng lợi ích bằng diện tích tam giác ABC.
6.1.3. Thiếu hụt hàng hoá công cộng a. Thế nào là hàng hoá công cộng ?
Hàng hoá công cộng (sản phẩm công cộng) là loại hàng hoá mà ngay cả khi một người đã dùng thì người khác vẫn có thể sử dụng. Nói cách khác, hàng hoá công cộng là loại hàng hoá mọi người đều tự do hưởng thụ các lợi ích do hàng hoá đó mang lại và sự hưởng thụ của người này không làm giảm thiểu khả năng hưởng thụ của người khác.
b. Các đặc trưng của hàng hoá công cộng
- Hàng hoá không mang tính loại trừ nếu không thể loại trừ mọi người khỏi việc tiêu dùng nó.
- Hàng hoá không mang tính cạnh tranh: thể hiện ở một mức sản lượng đã cho có chi phí cận biên bằng không (MC = 0) khi cung cấp thêm hàng hoá đó cho một người tiêu dùng bổ sung.
Hàng hoá không mang tính cạnh tranh có thể được cung cấp cho mọi người mà không ảnh hưởng đến cơ hội tiêu dùng chúng của bất cứ ai.
Tóm lại, hàng hoá công cộng là hàng hoá không loại trừ, không cạnh tranh vừa là hàng hoá không sở hữu riêng là những hàng hoá mà mọi người đều có quyền hưởng thụ, quyền sử dụng. Chúng cung cấp cho người ta những lợi ích với một chi phí cận biên bằng không.
Do đó, nền kinh tế luôn có sự thiếu hụt hàng hoá công cộng. Đây được xem là một dạng thất bại của kinh tế thị trường cần có sự can thiệp của Chính phủ thông qua việc sản xuất và cung cấp các hàng hoá công cộng này.
6.1.4. Thông tin không đối xứng (thông tin không hoàn hảo)
Thông tin không đối xứng là tình huống trong đó người sản xuất, người tiêu dùng không có đủ thông tin về sản xuất, tiêu dùng hoặc tham gia vào công việc nào đó làm hạn chế tính hiệu
quả của thị
trường.
P
S
A P2
P1
C
B
D2
D1
Q1 Q2 Q
Phần lợi ích người bán được lợi do thông tin không chuẩn và cũng là phần thiệt hại của người tiêu dùng (P2P1 C A)
Phần mất trắng của XH do sai lệch TT (ABC)
Hình 6.4. Mô hình sai lệch thông tin dẫn tới mất mát của xã hội
ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG
Có hai hệ quả xảy ra khi thông tin không đầy đủ cho người tiêu dùng:thứ nhất, tăng lượng cầu và tăng giá so với thực tế, giảm thặng dư của người tiêu dùng, tăng thặng dư của người sản xuất ; thứ hai, tạo ra sự mất trắng của xã hội, tam giác (ABC).
6.1.5. Bất ổn định kinh tế vĩ mô
Trong các nền kinh tế hiện đại, vận hành theo các chu kỳ kinh tế đã khiến lạm phát và thất nghiệp trở thành những căn bệnh kinh niên của nền kinh tế thị trường và gây rất nhiều tổn thất cho xã hội.
6.1.6. Mất công bằng xã hội
Bản thân kinh tế thị trường đã tạo ra bất bình đẳng về thu nhập mức sống, từ đó dẫn đến phân hoá giàu nghèo và sự bất công xã hội ngày càng tăng.
Sự bất bình đẳng về phân phối thu nhập chủ yếu do tác động của hai nguyên nhân:
+ Thứ nhất:Bất bình đẳng trong phân phối thu nhập từ tài sản.
+ Thứ hai:Bất bình đẳng trong phân phối thu nhập từ lao động 6.1.7. Hàng hoá khuyến dụng và phi khuyến dụng
+ Hàng hoá khuyến dụng là những hàng hoá dịch vụ mà việc tiêu dùng chúng có lợi cho cá nhân và xã hội nhưng cá nhân không tự nguyện tiêu dùng khiến Chính phủ phải bắt buộc họ sử dụng.
+ Hàng hoá phi khuyến dụng là những hàng hoá dịch vụ mà việc tiêu dùng nó có hại cho cá nhân và xã hội nhưng cá nhân lại không từ bỏ khiến chính phủ phải có biện pháp hạn chế hoặc cấm sử dụng.
6.2. Vai trò của Chính phủ trong nền kinh tế thị trường 6.2.1. Các chức năng kinh tế chủ yếu của Chính phủ
- Xây dựng hệ thống pháp luật, các quy định và quy chế điều tiết.
- Phân bổ nguồn lực nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế - Phân phối lại thu nhập và đảm bảo công bằng xã hội.
- Ổn định hoá kinh tế vĩ mô.
6.2.2. Các công cụ chủ yếu của Chính phủ nhằm hạn chế các khuyết tật của kinh tế thị trường - Chi tiêu Chính phủ.
- Công cụ tiền tệ và lãi suất.
- Công cụ thuế.
- Tổ chức và sử dụng hệ thống kinh tế nhà nước.
6.2.3. Các biện pháp của chính phủ nhằm khắc phục những thất bại thị trường - Đối với khuyết tật là các ngoại ứng.
- Đối với với vấn đề hàng hoá công cộng.
- Đối với khuyết tật sức mạnh thị trường và độc quyền.
ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG
- Đối với khuyết tật thông tin không đối xứng
6.3. Hệ thống doanh nghiệp nhà nước và phương thức đổi mới doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
6.3.1. Thực trạng hệ thống doanh nghiệp Nhà nước ở Việt nam (sinh viên tự tìm hiểu) 6.3.2. Phương thức đổi mới doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới a. Mục tiêu đổi mới doanh nghiệp nhà nước
Để doanh nghiệp Nhà nước trở thành một công cụ quan trọng của Nhà nước nhằm điều tiết sự phát triển nền kinh tế quốc dân theo các định hướng chiến lược đã đề ra.
b. Phương hướng đổi mới
Thứ nhất, đổi mới cơ cấu hệ thống các doanh nghiệp Nhà nước.
Thứ hai,đổi mới quan hệ sở hữu.
Thứ ba, đổi mới cơ chế quản lý.
*) Tài liệu tham khảo
1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006),Kinh tế học vi mô, NXB Giáo dục, Hà Nội.
2. David Begg (1992),Kinh tế học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
3. Vũ Kim Dũng (2003),Hướng dẫn thực hành kinh tế học vi mô, NXB Thống kê, Hà Nội.
4. Ngô Đình Giao (2003),101 bài tập kinh tế vi mô chọn lọc, NXB Thống kê, Hà Nội.
5. N.Gregory Mankiw (2003): Nguyên lý kinh tế học(tập 1, 2), NXB Thống kê (sách dịch bởi Khoa Kinh tế học, Đại học Kinh tế quốc dân), Hà Nội.
*) Câu hỏi ôn tập:
1. Tại sao thị trường cạnh tranh hoàn hảo đảm bảo hiệu quả kinh tế?
2. Những trục trặc chính về tính hiệu quả của thị trường?
3. Phân tích các chức năng kinh tế của Chính phủ?
4. Trình bày các công cụ kinh tế chủ yếu của Chính phủ?
ĐẠI HỌC HÙNG VƯƠNG