Chương 2. CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG
2.1. Cảm hứng chủ đạo trong thơ Hoàng Việt Hằng
2.1.3. Cảm hứng trở về với chính mình
Đi là để trở về, để gặp lại chính mình, chúng tôi đã nói về điều đó trong cảm hứng từ những chuyến đi của Hoàng Việt Hằng. Và thực sự, thơ của các nhà thơ nữ đương đại nói chung và thơ của Hoàng Việt Hằng nói riêng đều xuất phát từ cái tôi nội cảm đầy tha thiết, đầy nhân văn. Nói như nhà nghiên cứu Mã Giang Lân: nỗi buồn với nhà thơ lại là tài sản quý giá. Có thể nỗi buồn làm cho con người dễ nhận
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
ra bản thể mình, dễ cảm thông chia sẻ với mọi cảnh ngộ và nhạy cảm với những biến thái của cuộc đời [37]. Và cảm hứng trở về với chính mình cũng là một mạch cảm hứng chủ đạo trong thơ chị.
2.1.3.1. Lời tự sự lặng lẽ
Nếu bạn đọc có may mắn được đọc hết thơ của Hoàng Việt Hằng sẽ biết về toàn bộ cuộc đời chị, từ hoàn cảnh xuất thân đến tâm trạng, tình cảm. Thơ Hoàng Việt Hằng bộc lộ cái tôi “kép”. Bên cạnh cái tôi hướng nội, đi sâu vào con người cá nhân, với những lời tâm tình, tự bạch chân thành mà da diết. Là cái tôi hướng ngoại, sẵn sàng mở lòng đón nhận mọi vang động, tủi hờn từ cuộc sống để đồng điệu, sẻ chia.
Đọc thơ chị, người đọc như đồng cảm hơn với một lý lịch trích ngang (NTTS), và như chia sẻ hơn với một tuổi ấu thơ: Chỉ ước ngủ có đèn/ Có anh em không tha thủi (Hồ Bẩy Mẫu).
Giã từ tuổi thơ, Hoàng Việt Hằng bước vào cuộc đời đầy vất vả, mưu sinh để nuôi nấng đứa em có hình dạng tật nguyền- cậu Nghẹo:
Tiền nong chị cho
Cậu nhận thường cúi mặt Rồi bèo dạt
Mây trôi
Cậu thui thủi một mình
(Cậu Nghẹo)
Và dường như đã quen với cảnh một mình một bóng, cho đến lúc đưa tiễn người mẹ cũng chỉ một mình:
Buổi trưa nắng chiếu chốn này Mình con theo gót quan tài mình con Nếu còn nỗi khổ nào hơn
Thì con cũng nhận can trường trong tay
(Lục bát cho mình)
Ngay khi đến với tình yêu, thơ Hoàng Việt Hằng vẫn ẩn giấu tâm sự của một người đàn bà: Hạnh phúc của thời bình em không đắp nổi (Thơ tình viết tặng chồng), trong đời riêng chị vẫn luôn chấp nhận một nỗi đau: Con chồng vợ cũ đồng
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
sâu/ Lấy chồng lấy cả nỗi đau của chồng (Một mình khâu những lặng im). Và nỗi đau ấy chỉ có thể giãi bày trong thơ: Em chịu khó đựng những tủi hờn vào túi áo/
Giấu nước mắt vào chiếc gối một/ Bước qua lời nguyền của con chồng/ Bước qua gièm pha, thị phi/ để đến với anh (Cánh cửa).
Với tất cả chúng ta, hạnh phúc là điều không dễ dàng có được, và với Hoàng Việt Hằng cũng vậy. Dường như, cuộc đời và số phận khắc nghiệt dành cho chị sự thử thách cùng một sự chịu đựng quá tải (NTTS) để đến với hạnh phúc:
Em leo dốc trơn trên đường mà người đời gọi là hạnh phúc Thiếu thốn và tật bệnh
Những vết thương chiến tranh trên người anh đã hé miệng Em đã ngã sấp mặt trên dốc trơn Tự bò dậy và đứng dậy
Nhìn trăng non
Cúi mặt thấy trăng đẫm nước mắt
(Cánh cửa)
Hạnh phúc của người phụ nữ là được sống bên người mình yêu thương, được về dưới cùng một mái nhà, cùng vun vén cho gia đình, được người chồng nâng đỡ và che chở. Nhưng với Hoàng Việt Hằng, lấy một người lính đầy vết thương do bom đạn chiến tranh nhưng không được cấp thẻ thương binh thì nỗi vất vả của cuộc sống mưu sinh càng thêm gánh nặng: Vết thương thứ nhất như chiếc lá sém ở cánh tay anh/ Áo quân phục dài tay che đi từng ngày/ Vết bom bi nổi lên sống lưng/ Anh sống chung với viên bi từ tết Mậu Thân năm 68/ Vết thương ổ bụng và vết ở chân…/ Bom dội xuống rừng xanh/ Anh chẳng còn gì làm chứng từ thương tật/ Hai mươi năm mỗi mùa gió trở/ Em đã biết bình tâm chịu đựng giúp anh/ Vượt qua cơn đau co cứng… để viết…/ Chỉ có tóc em bạc trắng rất nhanh/ Những vết thương của người lính đi qua cuộc chiến/ Vẫn sưng tấy lên trong cuộc đời em/ Không chỉ riêng ngày tháng bẩy?
(Những vết thương không nhìn thấy).
Cuộc sống thường nhật cũng không phải như thơ, như mơ, cũng không tránh
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
thứ ba giận nhau… Nhưng giận hờn sẽ qua đi, anh và em lại cùng nhau vun vén hạnh phúc cho gia đình nhỏ vì cả hai người đều biết giá trị của hạnh phúc, biết và trân trọng, gìn giữ: Anh gõ lại rồi anh sửa chữa/ Chỉ có anh biết cách sửa chữa/ Hai cánh cửa nhà ta đóng mở/ Chỉ có bàn tay anh và bàn tay em/ Khép mở được thôi mà…
(Giận nhau).
Hạnh phúc đôi khi thật giản dị, và với người phụ nữ, hạnh phúc chỉ đơn giản là thấy chồng, thấy con được vui vẻ, được ăn một miếng ngon, vậy nên sau những phút giận hờn là niềm vui, là ấm áp: Em bỏ đi chợ/ Những bông hồng nhung em không mua nữa/ Mà mua hoa chuối về cắt nhỏ/ làm nộm với vừng/ Con trai bốc khen ngon/
Anh cũng khen rằng hoa chuối ngọt (Giận nhau).
Nhưng quãng thời gian hạnh phúc quá ngắn ngủi, sau những năm chung sống của đôi vợ chồng nhà văn nhà thơ, cùng nhau chia sẻ những trang viết, những khát vọng sáng tạo văn chương, nhà văn Triệu Bôn, người chồng và là người đồng nghiệp của Hoàng Việt Hằng đã từ giã cõi đời. Dường như cô đơn, luôn phải một mình đối mặt với chính mình từ thời thơ ấu đến hiện tại và luôn phải bươn trải mưu sinh đã buộc chị phải vịn câu thơ mà đứng dậy. Và chị tìm thấy chỗ dựa để tiếp tục sống, đó chính là đứa con, là kết tinh tình yêu của hai người:
Lúc ốm đau
Em đã muốn bỏ cuộc
Nhưng thấy con tha thủi không đành.
(Dấu chấm than viết ngược)
Có thể nói, đứa con và văn chương là chỗ dựa tinh thần, là nguồn động lực tiếp sức cho nhà thơ đứng vững, vượt lên, đi tiếp, viết tiếp và cũng là gánh nặng trách nhiệm của người phụ nữ ấy:
Một mai góc biển chân trời
Viết nuôi con lớn lên người mới xong
(Một mình khâu những lặng im)
Sau tất cả những thăng trầm của đời mình, sau những chuyến đi và trở về với chính mình, Hoàng Việt Hằng đã đúc rút và viết những dòng thơ như những lời chiêm nghiệm sâu sắc về đời mình, đời người.
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
2.1.3.2. Lời thức tỉnh sâu sắc
Thức tỉnh là thoát khỏi trạng thái mê đắm, là tìm được cách, tìm được con đường để không bị chìm sâu bởi những nỗi đau riêng tư. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là sự quên lãng, lảng tránh hay cố xua đi những nỗi niềm riêng mà là sự vượt lên, sự chiêm nghiệm sâu sắc sau tất cả nếm trải để ngộ ra. Vậy nên, sau rất nhiều những chuyến đi, Hoàng Việt Hằng đã viết trong lời mở đầu tập thơ trăng vàng ngồi vớt trăng vàng:
Đi. Ngộ ra nỗi đau riêng rất nhỏ Trên ngàn cây số phía sau lưng
Sự thức tỉnh ấy được chắt lọc từ những chuyến đi cùng những trải nghiệm trên những không gian, miền đất với nhiều phận người thoáng qua, chốc lát mà đọng lại bao suy tư xúc cảm. Tất cả đã tác động đến nhà thơ: Hạt nếp chín thì trong/ Nghĩ đục làm sao được (Bên Hồ Gươm).
Trong cuộc đời mình, Hoàng Việt Hằng đã vượt qua bao nhiêu nỗi đắng cay, bao nhiêu thị phi của người đời. Rồi cuộc sống đầy lo toan, vất vả, đầy những biến cố dường như muốn đẩy chị chìm sâu hơn vào những đau đớn, bất hạnh. Để có thể tiếp tục sống, người phụ nữ ấy đã gượng dậy, đã đứng đã dựa vào những câu thơ: Xin cảm ơn câu thơ/ Cho tôi tựa vào Người/ Mỗi khi đơn độc../ tôi tựa vào Người để thở/ để sống /và để chết (Trên phố vắng).
Chị đã phải chiến đấu cật lực như leo một con dốc, để sống và viết:
Tôi đọc những tin buồn Thấy mình đang leo dốc
Cái dốc mà bao người bỏ cuộc Cái dốc dù thua được vẫn Người đi!
(Tin buồn ở cuối trang báo)
Những chiêm nghiệm như một sự thức tỉnh đầy sâu sắc đã giúp nhà thơ vượt lên chính mình. Phải chăng sự thức tỉnh đó cũng chính là thái độ chấp nhận, nhìn thẳng vào nỗi đau của chính bản thân chứ không phải giấu giếm, lẩn tránh: Em đã gói kỷ niệm/ Gói giọt sương trên lá sen khô/ Gói cả anh và tình yêu hai ta xưa/ Nhưng gói mãi đến mùa xuân phải mở/ Cho nỗi buồn không héo khô (Dù em có dụi mắt).
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Và đã có những lúc, người phụ nữ ấy thảng thốt nhận ra những gì đã trải qua, đã dồn lên đôi vai mình, tất cả đều thấm thía và chị đã mượn lời nói với mẹ để nảy ra một so sánh đầy chân thực, rắn rỏi:
Trời cao cao đất dầy dầy
Vai con ngang một đường cày thế gian
(Lục bát cho mình)
Nhận ra mình, nhận ra những gánh nặng thế gian đè trên đôi vai mình, phải chăng cũng là cả một sự thức tỉnh? Có lúc quá mệt mỏi chị nhận ra: trái tim ta thở dốc lâu rồi/ Và ta đã bao lần mỏi mệt/ Và ta đã bao lần đối mặt/ với lần hồi năm tháng/ với lần hồi/ những nỗi đau/ hóa mây trắng cả rồi (Lâu lắm rồi).
Nhưng có lẽ, sự thức tỉnh thể hiện rõ hơn sau những chuyến đi. Nhìn một đám tang mà tiếng khóc thương người đã mất cũng phải đi thuê, chị không khỏi tê tái xót xa pha chút mỉa mai, giễu nhại:
Sau tốc độ
là một ngày đại hàn như thể
đời một người khi tiếng khóc cũng thuê.
(Mưa phùn và gió bấc)
Ra đảo Dấu, nhìn trời, nhìn biển và ngẫm về đời người để nhận ra rằng, đời người cũng là dấu lặng:
Gió giông bão táp sẽ tàn Biển trời đang tràn gió ấm Én bay như dấu hỏi dài Đời người cũng là dấu lặng
(Ra đảo Dấu)
Gặp vợ người thợ lò vừa mất chồng, nhà thơ xót xa Đôi khi nước mắt cũng cần giấu mặt bởi những nỗi đau khổ, bất hạnh không thể lúc nào cũng nhìn thẳng được.
Chị ngộ ra nỗi đau riêng rất nhỏ nên hành động quay mặt, giấu đi những giọt nước mắt cũng chính là một sự đồng cảm, cảm thông đến tận cùng:
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Chị trẻ tới nỗi Bế con đeo khăn sô Tôi phải quay mặt đi
Đôi khi nước mắt cũng cần giấu mặt
(Thơ tặng vợ người thợ lò)
Nhìn thấy người vừa cắt nửa lá phổi, người sửa van tim, tim bị hội chứng Pick, người phải nối tĩnh mạch chân… người phải thế chấp cả ba sào lúa, người phải bán rẻ cả ngôi nhà… chị xót xa:
thời gian còn. không tính lãi một ai trừ cái giá TÌNH NGƯỜI vay, chưa trả (Số dư của thời gian)
Cuối cùng, phải chăng như một sự giác “ngộ” chân lý của Phật pháp, nhà thơ đã tìm cho mình sự tĩnh lặng trong tâm hồn:
Mai về thả bước êm đềm
Tụng kinh, gõ mõ - điềm nhiên trước chùa
(Biển)
Tìm đến chùa, tìm đến Phật để lắng lại mọi nỗi niềm riêng, mọi tâm sự của đời người:
Chỉ xin một bình yên thôi Để đi để viết để đời câu thơ
(Chùa Một Mái)
Quả thật, Hoàng Việt Hằng đã thức tỉnh sâu sắc, bởi chị đã thấm thía, đã thực sự chiêm nghiệm được mọi lẽ đời. Và chị thấy mình cần phải:
Học im lặng của con sông
Học người đốn củi cành cong buông rìu
(Chùa trong núi Lăng Tiêu)
Hơn 30 năm cầm bút, sự từng trải đã lắng sâu cùng với những chuyến đi giàu trải nghiệm khi vượt Phan xi păng, lên đỉnh núi, cảm nhận về thời gian và không gian:
Có bao thứ vô thường khép hờ ngoài cánh cửa.
(Phan xi păng đỉnh núi)
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Rõ ràng phải đạt tới độ chiêm nghiệm nào đó mới có thể thức tỉnh bản thân mình như thế, viết mà như không viết, giản dị đến với trái tim người. Đời người có rất nhiều thứ vô thường, nhưng không phải ai cũng nhận thấy và viết ra được như vậy.
Đó còn là những chiêm nghiệm về con người, về cuộc đời, về nỗi đau của bản thân mình để chấp nhận nó, và tự tìm cho mình một con đường để đi, như một sự giải thoát. Phải chăng, đó chính là sự thức tỉnh sâu sắc trong thơ và trong con người Hoàng Việt Hằng?