Chương 3. NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN TRONG THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG
3.1. Cấu tứ trữ tình
3.1.2. Cấu tứ tương phản trong thơ Hoàng Việt Hằng
Ở nhiều bài thơ, Hoàng Việt Hằng sử dụng cấu tứ tương phản gây nên sự bất ngờ, ấn tượng đối với người đọc. Có thể đó là sự tương phản của cảnh vật, sự việc, ở trạng thái tình cảm, cảm xúc của nhân vật trữ tình hay của chính tác giả. Có thể là tương phản trong cách thể hiện tình cảm, cảm xúc; tương phản giữa trạng thái đớn đau, u uất đến cùng cực với niềm vui, niềm hạnh phúc đời thường.
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Viết về những lần giận nhau: Lần thứ nhất giận nhau, anh bỏ đi, em không nhóm lửa và con trai nước mắt vòng quanh. Lần thứ hai giận nhau, người ngoài sẽ nghĩ là ghê gớm hơn, sẽ giông bão dữ dội hơn. Nhưng:
Em bỏ đi chợ
Những bông hồng nhung em không mua nữa Mà mua hoa chuối về cắt nhỏ
làm nộm với vừng Con trai bốc khen ngon
Anh khen rằng hoa chuối ngọt.
(Giận nhau)
Và đến lần thứ ba: thậm chí còn tung một cánh cửa nhưng rồi anh sửa chữa và rồi dẫn đến kết luận đầy bất ngờ như một sự thức tỉnh, sự ý thức về hạnh phúc gia đình:
Chỉ có bàn tay anh và bàn tay em Khép mở được thôi mà…
(Giận nhau)
Ở nhiều bài thơ, Hoàng Việt Hằng sử dụng cách kết thúc đầy bất ngờ, gây ấn tượng với người đọc. Phần đầu, người đọc thường thấy sự đắng cay, vất vả, bất hạnh của số phận nhân vật trữ tình hoặc của tác giả, tưởng rằng kết thúc sẽ là sự oán than, trách móc số phận nhưng, nhiều bài thơ chị lại kết thúc với sự chấp nhận, tha thứ.
Trong bài Thơ tình viết tặng chồng, người đọc thấy em đầy ghen tuông, hờn giận, cay đắng khi nhận ra sự thật: Anh đã chôn vùi mối tình câm/ Ngỡ bao năm không dễ gì đào bới/ Hạnh phúc của thời bình em không đắp nổi/ Mối tình câm và lặng của chiến tranh/ Chị ấy đến thăm anh sau nhiều năm/ Mối tình ấy như thể vừa đi vắng. Thật khó chấp nhận và thật khó để không ghen tuông trong hoàn cảnh ấy. Nhưng với trái tim bao dung Hoàng Việt Hằng lại nghĩ khác: Sau những xúc cảm bột phát ấy, nhà thơ lắng lại câu hỏi như một tiếng thở dài, nhưng là sự bao dung thật sự và thật lòng:
Mỗi chúng ta cày xới để làm gì? (Thơ tình viết tặng chồng). Biết là không thể bù đắp, biết là mối tình câm lặng vẫn âm thầm, âm ỉ đâu đó trong anh. Nhưng điều quan trọng là hiện tại, và muốn có hạnh phúc thì phải chấp nhận con người anh, chấp nhận
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Không chỉ nhà thơ, nhiều người phụ nữ, nhân vật trữ tình trong thơ Hoàng Việt Hằng cũng có một tấm lòng vị tha, một tâm hồn bao dung như vậy. Đó là người phụ nữ bán than lam lũ, kéo chiếc xe bò/ Chở than trong chiều mưa với một quá khứ đầy đau khổ, cay đắng phũ phàng: Vụ cháy chợ/ Chàng Sở Khanh bỏ chạy/ Bỏ lại nàng và một cái thai…/… Nàng đi chở than/ Đi nhặt rác và đi rửa bát/ Thì ra chỉ vì một phút đam mê/ Nàng đã thua hơn một canh bạc (Lời rao của người bán than).
Người đọc hẳn cảm thương, xót xa cho thân phận nàng- người phụ nữ trẻ một mình với những công việc chẳng nhẹ nhàng gì để mưu sinh, để nuôi con. Người đọc hẳn căm giận gã Sở Khanh. Nhưng nàng lại luôn bao dung: Vậy mà ai cũng bảo:
Chưa một lần nàng nguyền rủa chàng/ Chưa một lần nàng than phiền về số phận/
Trong lời rao của người bán than/ Không hề có chàng Sở Khanh bỏ chạy/ Không hề có một hiện tại tồi tàn… (Lời rao của người bán than).
Phụ nữ trong thơ Hoàng Việt Hằng thường vậy. Phải chăng họ là bức tranh phản chiếu tâm hồn chị, hoặc chị luôn cảm nhận, luôn đồng cảm với những người đồng cảnh và thường nhìn thấy những vẻ đẹp tâm hồn giống mình? Vậy nên người phụ nữ tưởng không biết đến niềm vui, hạnh phúc là gì ở Dốc Phà Đen khi đêm đêm quét rác/ sáng sáng bán rau dưa… cũng có niềm hạnh phúc thật lớn lao, thật ngọt ngào, đó là: Có nụ cười trẻ thơ có thật/ Có cậu bé năm nay vào lớp một.
Để quên, để như không còn: Dốc Phà Đen/ Hay là dốc đắng cay/ Chị góa bụa, chỉ dốc đắng cay này biết/ Cái rét và bữa cơm nghèo đêm tất niên... (Dốc Phà Đen).
Có lẽ giữa họ có những nét tương đồng trong tâm trạng, hoàn cảnh bởi Hoàng Việt Hằng đã phải không ít lần vượt qua nỗi cô đơn, buồn đau đến cùng cực nhờ đứa con, nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chị:
Hay là em đã chết đi một phút
Trong một ngày mệt mỏi chẳng ước ao…
… Bức tranh đẹp chẳng muốn nhìn thêm nữa Bản nhạc xanh êm dịu cũng quên rồi
(Đối mặt với cánh cửa)
Người đọc tưởng nhà thơ đắm chìm vào trong đó, không thoát ra nổi, mê mải trong nỗi buồn đau, u uất. Thế nhưng:
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Tiếng con gọi chạm vào giây cót Và thời gian - phút chết - lăn đi.
(Đối mặt với cánh cửa)
Đó là những lúc đắm chìm trong nỗi nhớ anh không nguôi: Những đau đớn vùi trong rơm rạ/ Rơm rạ/ hóa bùn non/ thành hoa và cỏ lạ/ Ta khóc thỏa thuê/ Đá núi xám buồn. Vậy mà nhớ đến con, nhà thơ như bừng tỉnh, như bỗng nhớ về những gánh nặng, trách nhiệm của mình và rồi để thấy cả hạnh phúc trong đó:
Những ngày làm lữ thứ tha phương Đi viết nuôi con
như người mẹ đi nương rắc ngô và rắc lúa Ta cày trên đồng chữ Đợi ngày con
như cây lúa trổ đòng
(Dốc Cun)
Hoặc đó là những lúc đối mặt với hiểm nguy: Nhiều lần trong đời ra khơi/ Gặp sóng lớn vùi thuyền vào biển lớn/ Chớp mắt em đã từng chớp mắt/ Chết lâm sàng như một giấc mơ/ Một lần lạc rừng/ Ngỡ không còn về phố…/ Chớp mắt lạc rừng/ Chớp mắt tan ra biển lớn/ Đời người như tia chớp/ Lẻ loi..(Chớp mắt). Thế nhưng sóng gió bão bùng hay cả lần lạc rừng tưởng không bao giờ về được nữa, những cảm giác sợ hãi đến vô cùng trong cái chớp mắt ấy, lại tương phản hoàn toàn với tâm trạng bình an đến ngọt ngào:
Nhưng về nhà rồi Gọi con trai ơi
Để mẹ và con nhìn nhau không chớp mắt.
(Chớp mắt)
Nhìn chung, phổ biến trong cấu tứ thơ Hoàng Việt Hằng là tương phản tâm trạng. Tương phản giữa hai trạng thái tâm trạng khác nhau và tương phản giữa hoàn cảnh và tâm trạng. Điều đó dễ hiểu bởi nhà thơ luôn phải đấu tranh để vượt lên trên
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
không bị đắm chìm vào những bất hạnh. Hơn thế nữa, để tiếp tục sống, tiếp tục viết, Hoàng Việt Hằng không chỉ vượt qua nỗi đau, niềm nhớ thương khôn nguôi người chồng đã mất, mà còn phải tìm thấy hạnh phúc để vui sống, niềm hạnh phúc đó chính là đứa con trai. Cũng chính vì thế mà không chỉ những bài thơ như lời độc thoại, bộc bạch mới có cấu tứ tương phản. Ngay cả khi viết về cuộc đời, số phận các nhân vật, đặc biệt là nhân vật nữ có hoàn cảnh giống mình, thơ Hoàng Việt Hằng cũng có cấu tứ như thế: Tương phản giữa sự đớn đau, bất hạnh, với niềm vui, hạnh phúc. Tương phản giữa cay đắng của cuộc đời, đen tối của lòng người là những người phụ nữ giàu lòng vị tha, giàu tình yêu thương.