Chương 3. NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN TRONG THƠ HOÀNG VIỆT HẰNG
3.1. Cấu tứ trữ tình
3.1.3. Cấu tứ để lửng trong thơ Hoàng Việt Hằng
Cấu tứ để lửng luôn tạo ra nhiều day dứt, ảm ảnh cho người đọc. Như một cách tạo ra dư âm, âm vang sau những vần thơ. Cấu tứ để lửng hay cũng có thể hiểu là cách kết thúc mở. Dấu chấm như kết thúc bài thơ nhưng tứ thơ, ý thơ thì chưa kết thúc và người đọc có thể tưởng tượng tùy theo năng lực và sự nhạy cảm của mình.
Nhiều bài thơ của Hoàng Việt Hằng kết thúc bằng dấu ba chấm (…) như những điều muốn nói nhưng chưa nói hết. Người đọc có thể thấy rất rõ điều đó và hình dung về những hình ảnh hay xúc cảm tiếp theo.
Anh lặng lẽ nhớ về đồng đội Nhớ về một ngôi sao
Một phù hiệu binh nhì…
(Gói ghém mùa đông)
Sau dấu ba chấm đó là gì? Nhớ về chiến trường xưa thì đã nói đến rồi, nhớ về cuộc đời của người lính trẻ như một dấu hỏi kia/ không có thân nhân thì đã rõ rồi.
Vậy thì có thể là những cảm xúc, suy tư về thời cuộc, về cuộc sống hiện tại nhưng cũng có thể lại tiếp tục đắm chìm vào nỗi nhớ thương đồng đội: Kiếp người có số phận/ Sao kết thúc thế này/ Hình như anh vừa nhặt/ Giọt nước mắt em gầy… (Sao kết thúc lại thế này). Bài thơ khép lại nhưng sau đó là gì? Cảm xúc đắng cay hay tủi hờn thương xót? Có lẽ tùy cảm nhận của người đọc.
Có những câu thơ lại là lời bộc bạch đầy trăn trở, suy tư đến nhói lòng: Tôi sụp lạy đơn côi/ Bà lão với ngọn đèn lẻ bong/ Nếu kiếp này yêu thương chưa đủ rộng/ Tôi đổ dầu đong/ Một cuộc đời… (Đèn lẻ bóng)
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Cũng có khi là những xúc cảm tiếc nuối, hoặc là lời nhắn nhủ, dặn dò: Khi tóc bạc/
Mới biết giữ tuổi xanh và thơ dại/ Trên đường dài ai nghoảnh lại nhìn nhau… (Hoa cải mùa đông). Hay là bài học nhà thơ rút ra sau chuyện giận nhau: chỉ có anh và em là người quyết định hạnh phúc trong ngôi nhà. Vì vậy, hãy biết nâng niu trân trọng từng phút giây. Hay cũng có thể, đó là lời nhắn nhủ của tác giả dành cho bạn đọc:
Chỉ có bàn tay anh và em Khép mở được thôi mà
(Giận nhau)
Nghĩa là, chỉ có hai người yêu nhau mới biết phải làm gì để đem lại hạnh phúc cho nhau, hơi ấm cho ngôi nhà.
Và dù người đọc đã gấp lại trang sách lâu rồi, nhưng hình ảnh bà mạ ở Gio Linh còn thấp thoáng ẩn hiện mãi:
tý nữa mạ gọi xe cả rừng dương gió vẫy tóc bạc chan vai gầy một đèn một bóng ấy khuất dần sau bờ cây…
(Mạ ở Gio Linh)
Hay hình ảnh người phụ nữ nhặt cá hồng trên bờ biển Quảng Trị, mùa xuân tàn tạ trong ngôi nhà cũ tàn tạ, khiến người đọc không khỏi xót xa:
Tết biển lại về tết biển không tan Một mối tình, chị vẫn ngồi hong tóc Hong sóng cát buồm căng ngày trời đẹp Bốn mươi năm sống với những bằng khen Vợ liệt sĩ, vách liếp, đèn nghiêng…
(Tết biển)
Nhiều khi, cảm xúc đó cũng chỉ lơ lửng được gợi ra từ cảnh sắc thiên nhiên. Đó là đến Đà Lạt không phải để mộng mơ, mà chỉ là để:
về rừng xanh núi thẳm cây tróc vỏ đợi ta về hồ trong núi
con thuyền như chiếc lá trôi đi…
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Cũng có khi thi sĩ thư thả với cơn mưa và suy nghĩ. Dấu ba chấm kết thúc bài thơ gợi ra cho người đọc hình ảnh cả một vùng trắng nước mưa, cũng gợi cho người đọc một cảm xúc miên man, khó tả:
Dọc chợ tết biển treo nào hạ giá Hạ giá cả vua, có hạ giá sen tàn?
Chỉ khoảnh khắc giao thừa không nghiêng về ai cả Tích tắc vàng chuông thả phía chùa mưa…
(Thư thả với cơn mưa)
Có những lúc đến với chùa, đến với các nhà sư và tác giả lại dùng dấu ba chấm kết thúc bài thơ như muốn kéo dài mãi cảm xúc miên man, thoát tục:
dưới chân bao nhiêu mờ tỏ cuối đời vẫn nhìn không ra…
(Chùa Linh Ẩn)
Hoặc nhà thơ ghi lại ấn tượng về hình ảnh sư thầy bình thản, tĩnh lặng:
nếu con học được hai lần bình thản khi thắp đèn/ dầu không chan cả vào tay đài hoa sen còn đặt lệch góc này…
(Đối thoại với sư thầy)
Nhiều bài thơ, Hoàng Việt Hằng thường kết thúc bằng dấu chấm hỏi (?) như một khúc cao ngân lên kết thúc bản nhạc để dư ba của nó còn ngân mãi. Dấu hỏi cuối bài thơ cũng như một điểm nhấn, nhiều khi còn như một vết khắc, khắc sâu vào lòng độc giả. Đó là câu hỏi dành cho hồ Bẩy Mẫu:
Hồ Bẩy Mẫu tuổi thơ tôi rộng lắm Ôi mặt hồ có bẩy mẫu gương trong?
(Hồ Bẩy Mẫu)
Câu hỏi đầy suy tư dành cho anh hề trên sâu khấu thật và cả sân khấu cuộc đời:
Dưới sân khấu ngoài trời Tôi hỏi nhỏ chính tôi
Còn anh hề - ai diễn cho anh vui?
(Câu hỏi cho vai hề)
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Và lại hỏi chính mình:
Nếu khoảnh khắc ta thiền được như thế Thì nỗi đời kia có nghĩa lý gì?
(Viết ở tam quan chùa Vân Hồ)
Câu hỏi đó nhiều khi chỉ là một câu hỏi vu vơ như không có đích hỏi, nhưng vẫn là hỏi mình, hỏi người: phút giây đời người/ phút giây dù không sỏi đá/ phút giây dù không còn có nhau? (Nhặt ở Huế)
Đó là câu hỏi về số phận, về cuộc đời, câu hỏi thể hiện lòng biết ơn nhưng cũng đầy day dứt: cô đọc chậm như đứa trẻ vỡ lòng/ mà nấu nướng như vua không ngai ấy/
như chiếc lá cuối vườn mưa không thấy/ con sẽ ra sao nếu không có cô đây? (Cô Bê).
Và có những câu hỏi giành cho lẽ đời, cho nhân quả của cuộc đời. Câu hỏi đầy ám ảnh như vết cứa xót xa bởi những bất công còn đầy rẫy trong xã hội, khi không ít kẻ cầm quyền cướp bóc của dân và được thu xếp để trắng án, rồi người ta thu xếp để thông tin vụ án chỉ là tin vắn: tin vắn lùi như cơn bão/ giông gió nào cũng tan/ duy nhất vị chánh án lương tâm/ thẩm vấn chính ta! Về già/ nơi không có phiên tòa/ gió giông vu vơ vẫn hỏi/ này người gieo bão gặt gì? (Có trôi vào lãng quên).
Hoàng Việt Hằng đã ý thức việc lập tứ thơ để lửng câu cuối. Tác giả để người đọc tự khám phá, tự ngộ ra và đồng điệu cùng mình mà phán đoán về ý tưởng thơ.
Càng về sau, qua quá trình chiêm nghiệm, nhà thơ đã khéo léo dùng chữ và nghĩa mờ nhòa bớt, tuy nhiên độc giả vẫn rõ ràng nhận ra nội tâm đầy dụng ý của người viết:
Ngày ấy anh ôm em Cây cũng trẻ
Và cây nghiêng ngả Bây giờ cây đã già Và anh trở về với đất
Em đi qua hàng cây cơm nguội Những hạt cơm nguội màu xanh
Vẫn choàng chuỗi hạt trên kí ức ấy thôi Sâm Cầm bay như dấu ngã bên trời...
(Dấu ngã bên trời).
luan van tot nghiep download luanvanfull moi nhat z z @gmail.com Luan van thac si
Nhà thơ khá tinh tế khi cảm nhận về nỗi tổn thất lớn lao của chính mình qua hình ảnh cánh Sâm Cầm bay như dấu ngã bên trời.
Và có lúc vờ quên hay muốn quên, hay vì thật sự không thể quên? Không ai rõ được, câu trả lời bỏ ngỏ, bạn đọc tự trả lời:
Này người dưng - người dưng ơi Bắt ta nhớ lại một người đã quên Cho dù quên hay vờ quên
Nỗi đau như nứa vẫn xiên tim mình...
(Vờ quên)
Vì sao Hoàng Việt Hằng lại chọn cách cấu tứ bỏ lửng ở khá nhiều bài thơ như vậy? Phải chăng điều nhà thơ muốn là bạn đọc, người yêu thơ hãy đồng điệu với tâm hồn mình? Đồng điệu để cảm và hiểu. Hay lại có ý kiến cho rằng, đó là do nhà thơ chỉ đơn giản ghi lại những tình cảm, cảm xúc, có khi là những kỉ niệm của mình nên cứ hư ảo, cứ mờ tỏ như vậy? Dù câu trả lời ra sao đi nữa thì với chúng tôi, những tác phẩm của Hoàng Việt Hằng, đặc biệt là những tác phẩm cấu tứ theo cách bỏ lửng vẫn luôn ám ảnh, day dứt khôn nguôi.