MỤC TIÊU BÀI HỌC Thông qua bài học, giúp HS:
1.Về kiến thức
– Tóm tắt được những nét chính về cuộc đấu tranh chống thực dân xâm lược ở một số nước Đông Nam Á hải đảo và Đông Nam Á lục địa.
– Nêu được các giai đoạn phát triển của cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc ở Đông Nam Á.
– Nêu được những ảnh hưởng của chế độ thực dân đối với các thuộc địa. Liên hệ với thực tế ở Việt Nam.
– Tóm tắt được những nét chính về quá trình tái thiết và phát triển ở Đông Nam Á sau khi giành được độc lập.
– Có ý thức trân trọng thành quả đấu tranh giành độc lập dân tộc và phát triển của các dân tộc ở Đông Nam Á hiện nay.
II
III
2.Về năng lực
– Góp phần hình thành và phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử: biết cách sưu tầm và khai thác tư liệu để tìm hiểu về hành trình đi đến độc lập dân tộc, quá trình tái thiết và phát triển ở Đông Nam Á.
– Góp phần hình thành, phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử: hiểu rõ những nội dung cơ bản của cuộc đấu tranh chống xâm lược và giành độc lập dân tộc, quá trình tái thiết và phát triển ở Đông Nam Á.
– Góp phần hình thành và phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng thông qua việc vận dụng kiến thức đã học giải thích được một số vấn đề về cuộc đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á, kết nối với thực tiễn hiện nay.
3.Về phẩm chất
– Có ý thức trân trọng thành quả đấu tranh giành độc lập dân tộc và phát triển của các quốc gia Đông Nam Á.
– Bồi dưỡng các phẩm chất: khách quan, trung thực, có ý thức tìm tòi, khám phá lịch sử.
THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU 1.Giáo viên
– Giáo án biên soạn theo định hướng phát triển năng lực.
– Bản đồ, lược đồ Đông Nam Á.
– Tư liệu lịch sử: các hình ảnh, các tư liệu về cuộc đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á (đã có trong SGK, có thể phóng to qua máy chiếu).
– Phiếu học tập cho HS: Dùng để HS trả lời các câu hỏi thảo luận, giúp HS tự khám phá, tìm hiểu và nhận thức lịch sử. Trên cơ sở các phiếu học tập cá nhân, các nhóm xây dựng thu hoạch về thảo luận chung của cả nhóm để trình bày trước lớp. GV có thể thu thập phiếu thu hoạch cá nhân và thu hoạch chung của nhóm để đánh giá thường xuyên trong suốt tiến trình học tập.
2.Học sinh – SGK.
– Tranh ảnh, tư liệu sưu tầm liên quan đến bài học và dụng cụ học tập theo yêu cầu của GV.
MỘT SỐ LƯU Ý VỀ NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
– Đây là chủ đề tập trung vào quá trình đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á. HS đã được học khái quát nội dung này ở phần thông sử cấp THCS. Chủ đề này nhằm mở rộng, nâng cao kiến thức cho HS ở cấp THPT. GV cần bám sát yêu cầu cần đạt trong Chương trình, dựa vào nội dung biên soạn trong SGK để tổ
chức các hoạt động dạy học nhằm tổng kết và nâng cao kiến thức, cũng như phát triển năng lực và bồi dưỡng phẩm chất cho HS.
IV
– GV căn cứ vào mục tiêu của chủ đề (được xây dựng dựa trên yêu cầu cần đạt của Chương trình) để lựa chọn, kết hợp sử dụng một số phương pháp, hình thức tổ chức dạy học lịch sử phù hợp.
– GV cần linh hoạt lựa chọn các hoạt động học tập phù hợp với HS như: khai thác tư liệu, làm việc cá nhân hoặc thảo luận nhóm, thuyết trình, báo cáo kết quả trước lớp, nhận xét, nêu ý kiến nhận xét, phản biện,... Thông qua đó góp phần từng bước hình thành các năng lực môn học cho HS.
GỢI Ý TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY – HỌC CHỦ YẾU A. MỞ ĐẦU BÀI HỌC
– Mục tiêu của hoạt động khởi động là tạo sự hứng thú, lôi cuốn, kích thích HS muốn khám phá về quá trình đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á. Đồng thời, giúp GV có thể giới thiệu bài giảng một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn.
– GV dẫn dắt HS đi từ những điều các em đã biết (trong Chương trình THCS) đến việc khám phá những điều chưa biết có liên quan đến cuộc đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á. Trên cơ sở đó, GV đưa ra thông điệp về mục tiêu học tập: kết nối lịch sử với cuộc sống hiện tại, đồng thời giúp HS xác định được nhiệm vụ học tập thông qua các hoạt động cụ thể.
– GV cho HS quan sát Hình 1 trong SGK, đây là hình ảnh Quốc kì của các quốc gia Đông Nam Á ngày nay. Quốc kì các nước Đông Nam Á rất đa dạng và là biểu tượng cho nền độc lập dân tộc của mỗi quốc gia. Các nước Đông Nam Á (trừ Thái Lan) đều trải qua hành trình đấu tranh lâu dài, gian khổ với nhiều hình thức khác nhau để đi đến độc lập dân tộc. Hành trình đó diễn ra như thế nào?
– GV hướng dẫn HS thảo luận, có thể thảo luận theo nhóm theo bàn học, hoặc nhóm đôi để trả lời câu hỏi. HS có thể trả lời ở các mức độ khác nhau (có thể có HS biết hoặc chưa biết nhiều về quá trình này). GV nêu nhận xét, tổng hợp các ý kiến của HS.
– Thông qua hoạt động khởi động, HS có hứng thú và thực sự mong muốn tìm hiểu, khám phá về quá trình đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc và phát triển ở Đông Nam Á.
B.HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
Hoạt động 1. Tìm hiểu phong trào đấu tranh chống thực dân xâm lược ở Đông Nam Á a)Năng lực cần hình thành
– Giúp HS biết khai thác tư liệu lịch sử để tìm hiểu về phong trào đấu tranh chống xâm lược ở Đông Nam Á; góp phần phát triển năng lực tìm hiểu và sử dụng tư liệu lịch sử.
– Giúp HS nhận thức được những nét chính về phong trào chống thực dân phương Tây xâm lược ở Đông Nam Á; góp phần phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử.
– Giúp HS phát triển năng lực vận dụng kiến thức lịch sử vào thực tiễn cuộc sống, nhận thức rõ về giá trị, ý nghĩa cuộc đấu tranh chống thực dân phương Tây xâm lược ở Đông Nam Á và kết nối với thực tiễn ngày nay.
b)Nội dung chính
* Đông Nam Á hải đảo:
Phong trào chống thực dân xâm lược ở các nước Đông Nam Á hải đảo bùng nổ từ rất sớm, tiêu biểu là ở In-đô-nê-xi-a và Phi-líp-pin.
+ Từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX, phong trào đấu tranh chống thực dân Hà Lan đã bùng nổ mạnh mẽ ở nhiều nước.
+ Ở In-đô-nê-xi-a, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Hoàng tử Đi-pô-nê-gô-rô (1825 – 1830), với sự hưởng ứng của các lãnh chúa và sự tham gia của đông đảo người dân trên đảo Gia-va và các đảo khác. Cuộc khởi nghĩa tuy thất bại nhưng đã gây tổn thất nặng nề cho chính quyền thực dân. Sau cuộc khởi nghĩa, phong trào đấu tranh vẫn tiếp tục lan rộng khắp các đảo ở In-đô-nê-xi-a, kéo dài đến cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.
+ Ở Phi-líp-pin, cuộc đấu tranh chống thực dân Tây Ban Nha bùng nổ từ năm 1521, lan rộng ra các đảo khác và kéo dài hơn 3 thế kỉ. Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Đa-ga- hô ở Bô-hô (1744 – 1829).
* Đông Nam Á lục địa:
– Ở Miến Điện, phong trào chiến tranh du kích lan rộng trong cả nước, khiến cho thực dân Anh bị tổn thất nặng nề.
– Trên bán đảo Đông Dương, từ nửa sau thế kỉ XIX, phong trào chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ mạnh mẽ và từng bước lan rộng.
– Ở Việt Nam, từ năm 1858, cuộc chiến đấu chống xâm lược của nhân dân Việt Nam đã làm thất bại kế hoạch “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp. Phong trào kháng chiến lan rộng ra các tỉnh Nam Kì và Bắc Kì, thu hút sự tham gia của đông đảo các tầng lớp nhân dân.
– Ở Cam-pu-chia, nhiều cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp diễn ra sôi nổi trong cả nước, tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa của Hoàng thân Si-vô-tha (1861 – 1892); của A-cha Xoa (1863 – 1866); của Pu-côm-bô (1866 – 1867),…
c)Giới thiệu kênh hình cần khai thác
Hình 2. Tượng Đi-pô-nê-gô-rô ở Gia-các-ta (In-đô-nê-xi-a). Tượng hoàng tử Đi-pô-nê-gô- rô được đặt tại Quảng trường Độc lập (Quảng trường Mơ-đê-ka) để tưởng nhớ công lao của ông trong cuộc đấu tranh chống thực dân Hà Lan xâm lược.
d)Gợi ý tổ chức thực hiện
* Đông Nam Á hải đảo
– GV hướng dẫn HS khai thác thông tin, nắm được những điểm chung về phong trào chống thực dân phương Tây xâm lược ở Đông Nam Á hải đảo: phong trào chống thực dân xâm lược bùng nổ từ rất sớm, tiêu biểu là ở In-đô-nê-xi-a và Phi-líp-pin.
– Về phong trào đấu tranh chống thực dân Hà Lan xâm lược của nhân dân In-đô-nê- xi-a, GV hướng dẫn HS nắm được một số điểm chính: phong trào bùng nổ mạnh mẽ từ thế kỉ XVI, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Hoàng tử Đi-pô-nê-gô-rô (1825 – 1830). Cuộc khởi nghĩa kéo dài 5 năm (1825 – 1830), được các lãnh chúa hưởng ứng và thu hút sự
tham gia của đông đảo người dân từ khắp mọi miền trên đảo Gia-va và các đảo khác ở In- đô-nê-xi-a.
Cuộc khởi nghĩa thất bại nhưng đã gây ra những tổn thất nặng nề cho chính quyền thực dân. Đi-pô-nê-gô-rô trở thành “một lãnh tụ có sức hấp dẫn đối với bộ phận rộng lớn người Gia-va” trong cuộc đấu tranh chống xâm lược của nhân dân In-đô-nê-xi-a (GV có thể tham khảo thêm chi tiết trong cuốn sách của D. G. E. Hôn, Lịch sử Đông Nam Á, NXB Chính trị quốc gia, 1997, tr. 669).
– Về cuộc đấu tranh chống thực dân Tây Ban Nha ở Phi-líp-pin, GV hướng dẫn HS khai thác thông tin: Ngay từ năm 1521, đoàn thám hiểm của Ma-gien-lăng đến đảo Xê-bu (miền Nam Phi-líp-pin) đã vấp phải sự chống trả quyết liệt của người dân địa phương.
Trong số các cuộc khởi nghĩa chống thực dân xâm lược ở Phi-líp-pin, cuộc khởi nghĩa của Đa-ga-hô ở Bô-hô là cuộc khởi nghĩa kéo dài nhất (1744 – 1829), lôi cuốn khoảng 20 000 người tham gia. Đa-ga-hô trở thành biểu tượng tinh thần cho cuộc đấu tranh chống thực dân Tây Ban Nha ở Phi-líp-pin.
–Trên cơ sở các thông tin nêu trên, GV hướng dẫn HS thảo luận theo câu hỏi: Hãy nêu những nét chính về phong trào chống thực dân xâm lược ở In-đô-nê-xi-a và Phi-líp- pin.
– GV tổng kết ý kiến của các nhóm, chốt lại những điểm chính: Phong trào chống thực dân xâm lược ở các nước Đông Nam Á hải đảo bùng nổ từ rất sớm. Cuộc khởi nghĩa Đi-pô-nê-gô-rô đã mở đầu cho phong trào đấu tranh chống thực dân Hà Lan xâm lược ở In-đô-nê-xi-a. Phong trào đấu tranh chống xâm lược lan rộng khắp các đảo ở In-đô-nê- xi-a, kéo dài đến cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX. Cuộc đấu tranh chống thực dân Tây Ban Nha bùng nổ ở Phi-líp-pin từ năm 1521, lan rộng ra các đảo khác và kéo dài hơn ba thế kỉ. Đến tháng 7 – 1878, thực dân Tây Ban Nha mới chiếm được toàn bộ các đảo ở Phi-líp-pin.
* Đông Nam Á lục địa
– GV hướng dẫn HS khai thác những thông tin chính về phong trào kháng chiến chống thực dân Anh và Pháp ở khu vực Đông Nam Á lục địa: phong trào bùng nổ mạnh mẽ ngay từ những cuộc chiến tranh xâm lược đầu tiên và kéo dài trong nhiều năm.
– Ở Miến Điện, GV hướng dẫn HS nắm được những thông tin chính: thực dân Anh đã vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ của quân đội Miến Điện ngay từ cuộc chiến tranh xâm lược đầu tiên (1824 – 1826). Phong trào chiến tranh du kích lan rộng trong cả nước khiến cho thực dân Anh không thực hiện được tham vọng chiếm toàn bộ Miến Điện trong cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ hai (1852 – 1853). Trong cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ ba (1885), quân đội thực dân chiếm được Miến Điện nhưng bị tổn thất nặng nề và phải tiếp tục đối phó với cuộc chiến tranh du kích kéo dài hơn 10 năm sau.
– Để minh hoạ cụ thể, nếu có thời gian, GV có thể đưa thêm thông tin: Quân đội Miến Điện do tướng Ma-ha Ban-đu-la chỉ huy đã kiên cường chiến đấu, giáng cho quân Anh những đòn mạnh mẽ ở An-ca-ran và miền duyên hải phía Nam (1824). Suốt mùa hè năm 1825, quân Anh bị quân đội của Ban-đu-la tấn công liên tục. Do pháo kích của quân Anh, tướng Ban-đu-la hi sinh anh dũng trên trận địa. Ông đã trở thành người anh hùng dân tộc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Anh ở Miến Điện.
– GV hướng dẫn HS khai thác những thông tin khái quát về phong trào đấu tranh chống xâm lược trên bán đảo Đông Dương. Ở Việt Nam, từ năm 1858, khi thực dân Pháp
nổ súng tấn công Đà Nẵng, cuộc chiến đấu chống xâm lược của nhân dân Việt Nam làm thất bại kế hoạch đánh nhanh, thắng nhanh của thực dân Pháp. Các cuộc khởi nghĩa lan rộng ra các tỉnh Nam Kì và Bắc Kì, thu hút sự tham gia của đông đảo các tầng lớp quần chúng nhân dân với những hình thức đấu tranh phong phú. Thực dân Pháp phải trải qua 26 năm mới áp đặt được nền bảo hộ trên đất nước Việt Nam.
– Ở Cam-pu-chia, HS nắm được những nét chính: phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược mở đầu bằng cuộc khởi nghĩa của Hoàng thân Si-vô-tha (1861 – 1891). Các cuộc khởi nghĩa chống thực dân bùng nổ và lan rộng, gây cho thực dân Pháp những tổn thất lớn, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của A-cha Xoa (1863 – 1866). HS khai thác thông tin ở mục Em có biết để nhận thức được: Trong cuộc khởi nghĩa của Pu-côm- bô (1866 – 1867), nghĩa quân đã lập căn cứ ở Tây Ninh, liên kết với Trương Quyền (con của Trương Định) trong những trận đánh Pháp. Đây là một trong những là biểu tượng của sự liên kết chiến đấu giữa nhân dân Cam-pu-chia với nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù chung là thực dân Pháp.
– GV có thể minh hoạ thêm (nếu có thời gian) về cuộc khởi nghĩa của Hoàng thân Si- vô-tha ở Cam-pu-chia: Năm 1861, Hoàng thân Si-vô-tha phát động cuộc khởi nghĩa chống lại việc Triều đình phong kiến Nô-rô-đôm đầu hàng thực dân Pháp với sự ủng hộ của quần chúng nhân dân và một bộ phận binh lính trong triều đình. Phong trào đấu tranh lan rộng, kéo dài 30 năm và trở thành lực cản chính đối với kế hoạch xâm lược Cam-pu-chia của thực dân Pháp. Thực dân Pháp và triều đình phong kiến không thể dẹp được cuộc nổi dậy cho đến khi Hoàng thân Si-vô-tha ốm nặng và từ trần năm 1891. Sau đó, phong trào tàn lụi dần. Hoàng thân Si-vô-tha là biểu tượng khởi đầu cho phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp ở Cam-pu-chia.
– Trên cơ sở những thông tin trên, GV hướng dẫn HS thảo luận theo câu hỏi: Hãy trình bày những nét chính về phong trào đấu tranh chống thực dân xâm lược ở Đông Nam Á thuộc địa.
– GV tổng kết ý chính: Thực dân Anh phải trải qua ba cuộc chiến tranh mới chiếm được Miến Điện. Ở Đông Dương, phong trào chống thực dân Pháp xâm lược lan rộng với sự tham gia của đông đảo quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của triều đình phong kiến, quan lại, các hoàng thân,… Nhiều cuộc khởi nghĩa lớn bùng nổ làm chậm lại quá trình xâm lược của thực dân Pháp.
Yêu cầu cần đạt:
– HS biết khai thác tư liệu lịch sử để tìm hiểu về cuộc đấu tranh chống xâm lược ở Đông Nam Á hải đảo và Đông Nam Á lục địa; góp phần phát triển năng lực tìm hiểu và sử dụng tư liệu lịch sử.
– HS nhận thức được những nét chính về phong trào đấu tranh chống thực dân phương Tây xâm lược ở Đông Nam Á hải đảo, Đông Nam Á lục địa thông qua các phong trào tiêu biểu; góp phần phát triển năng lực nhận thức và tư duy lịch sử.
– HS tiếp tục phát triển và nâng cao năng lực vận dụng kiến thức lịch sử vào thực tiễn cuộc sống, nhận thức rõ về giá trị, ý nghĩa cuộc đấu tranh chống thực dân xâm lược ở Đông Nam Á và kết nối với thực tiễn ngày nay.