1.1. Định nghĩa định hướng giá trị theo một số từ điển ở nước ngoài:
- Tự điển Bách Khoa Toàn Thư Xô Viết định nghĩa định hướng giá trị là:
L) Cơ sở tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mỹ, giúp chủ thể đánh giá thực tại xung quanh và định hướng trong thực tại đó.
2) Phương pháp phân loại các khách thể của cá nhân theo giá trị của chúng.
Định hướng giá trị hình thành thông qua sự chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội và thể hiện trong các mục đích, tư tưởng, chính kiến, ham muốn... của nhân cách. Định
hướng giá trị gắn liền với các đặc điểm nhận thức và ý chí của nhân cách. Hệ thống
-30:
định hướng giá trị tạo thành nội dung xu hướng của nhân cách và là cơ sở bên trong trong các mối quan hệ giữa cá nhân với thực tại [56,66].
- Từ điển tâm lý học của Liên Xô, do A. V. Petrovski, M. G. larosevski chủ
biên, định nghĩa: Định hướng giá trị là phương thức chủ thể sử dụng để phân biệt
các sự vật theo ý nghĩa của chúng đối với chính mình, từ đó hình thành nội dung cơ bản của xu hướng, động cơ hoạt động.
Như vậy, định hướng giá trị có quan hệ đến các mặt nhận thức, ý chí và cảm
xúc trong sự phát triển nhân cách.
Ở Việt Nam, “Định hướng giá trị” vẫn là một khái niệm khá mới mẻ, chưa
được cập nhập kịp thời trong các từ điển Tiếng Việt. Do đó chúng ta chỉ tạm thời tìm hiểu định nghĩa “định hướng giá trị” theo các từ điển nước ngoài mà thôi.
1.2. Định hướng giá trị theo quan điểm của các nhà khoa học nước ngoài và trong nước:
Thuật ngữ định hướng giá trị (Xennostnue Orentaxii) được sử dụng khá phổ biến trong xã hội học, tâm lý học và tâm lý học xã hội.
Trong tài liệu “Những cơ sở nghiên cứu xã hội học”, với tư cách là một thành tố trong cơ cấu nhân cách và là các điều chỉnh hành vi của con người, các tác giả đã quan niệm: “Định hướng giá trị là khuynh hướng chung đã được quy định về mặt xã hội, được ghi lại trong tâm lý của cá nhân, nhằm vào mục đích và phương tiện hoạt dong trong Tinh vuc nao d6” [28,56].
Trong tâm lý học xã hội, người ta bàn đến nhiều khía cạnh của vấn dé định hướng giá trị, chẳng hạn:
- I. T. Levukin cho rằng: "Định hướng giá trị là việc đánh giá các khả năng và tình hình hiện có, để xác định các phương tiện và phương pháp nhằm đạt những mục tiêu đã để ra”.
- Ladov cho rằng: "Định hướng giá trị là những biểu tượng của con người về
những mục đích chủ yếu của cuộc đời và các phương tiện cơ bản đạt những mục tiêu
„3ù:
ấy. Định hướng giá trị đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng các chương trình hành vi lâu dài. Chúng hình thành trên cơ sở nhu cầu của chủ thể về việc nắm vững những hình thức cơ bản của hoạt động sống trong những điều kiện lịch sử cụ thể xác
định và do tính chất của các quan hệ xã hội quy định. Các quan hệ xã hội này là
nguồn gốc khách quan hình thành những nhu cầu ấy”.
- Các nhà tâm lý học xã hội quan tâm tới ý nghĩa tích cực hoặc tiêu cực của các giá trị đối với cá nhân và nhóm. Họ cho rằng hệ thống định hướng giá trị phản ánh hệ tư tưởng và văn hoá của xã hội, cơ sở bên trong của những quan hệ của con người đối với những giá trị khác nhau có tính vật chất, chính trị, tỉnh thần và đạo
đức. Định hướng giá trị của nhóm hình thành trong quá trình hoạt động cùng nhau (phụ thuộc vào vị trí của nhóm trong hệ thống các quan hệ xã hội).
Trong nghiên cứu để tài cấp nhà nước “Những đặc trưng và xu thế phát triển
nhân cách con người Việt Nam trong sự phát triển kinh tế, xã hội”, một số nhà tâm lý học Việt Nam đã nhận định định hướng giá trị là cơ sở bên trong của hành vi, quyết định lối sống của cá nhân.
Nêu lên định nghĩa về định hướng giá trị, tác giả Phạm Minh Hạc đã viết:
"Sự sắp xếp, lựa chọn các giá trị là định hướng giá trị”.
Theo Giáo sư Trần Trọng Thuỷ, “Định hướng giá trị ở mỗi cá nhân chính là sự tiếp thu các giá trị với tư cách là những tiêu chuẩn hành vi của minh” [43,26].
Trong để tài KX-07,10 (1991-1995), các nhà khoa học định nghĩa: “Định hướng giá trị là thái độ, là sự lựa chọn các giá trị vật chất và tỉnh thần, là một hệ thống tâm thế, niềm tin, sở thích của con người đối với một giá trị nào đó” [47,73].
Như vậy, có nhiều cách quan niệm khác nhau về định hướng giá trị, song có thể nêu lên các ý chung cơ bản sau:
- Định hướng giá trị được hình thành trong quá trình cá nhân hoặc nhóm người gia nhập vào các quan hệ xã hội với tư cách chủ thể của các hoạt động đó,
hướng vào các giá trị có ý nghĩa cơ bản đối với cá nhân hay nhóm.
„39:
- Quá trình định hướng giá trị bao giờ cũng chứa đựng các yếu tố nhận thức (đánh giá), ý chí và cảm xúc (thử nghiệm) cũng như các khía cạnh đạo đức, thẩm mỹ trong sự phát triển nhân cách.
- Định hướng giá trị là cơ sở bên trong của hành vi, quyết định lối sống của cá
nhân
Kế thừa những tư tưởng đúng đắn trên, người nghiên cứu cho rằng: định
hướng giá trị là sự nhận thức, đánh giá, lựa chọn các giá trị khách quan trong
quá trình hoạt động của cá nhân, từ đó thúc đẩy, điều chỉnh hành vi, hành động của mình nhằm đạt tới các giá trị đó.
2. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH GIÁ TRỊ VÀ HÌNH THÀNH ĐỊNH HƯỚNG GIÁ TRỊ
2.1. Quá trình hình thành giá trị
Giá trị có liên quan tới nhu cẩu của cá nhân, của nhóm, cho nên quá trình hình thành giá trị có liên quan với quá trình hình thành và phát triển các nhu cầu của con người. Nói đến nhu cầu phải nói đến đối tượng, nội dung đối tượng, cũng như phương thức thoả mãn nhu cẩu. Đối tượng của nhu cầu một khi được chủ thể nhận thức thì mới trở thành đối tượng có giá trị. Giá trị được tái sản sinh ra trong quá trình
phát triển của nền văn hoá xã hội và của từng người. Thông qua quá trình xã hội hoá, con người lĩnh hội các giá trị từ nền văn hoá xã hội - lịch sử cùng với các kiến thức, thái độ và tình cảm. Các tổ chức xã hội như trường học, đoàn thể, có vai trò quyết định trong việc giữ gìn, phổ biến các giá trị. Việc cá nhân lĩnh hội các giá trị
phụ thuộc vào sức mạnh chuẩn mực của giá trị và sự hoà hợp giữa các tổ chức xã hội truyền đạt giá trị. Ví dụ: kết hợp giáo dục gia đình - nhà trường - xã hội trong
việc giáo dục hệ giá trị của xã hội đương thời cho thế hệ trẻ chỉ đạt được hiệu quả
cao với điều kiện là các giá trị chuẩn có sức hấp dẫn lớn với thế hệ này.
2.2. Quá trình hình thành định hướng giá trị
Có nhiều quan điểm khác nhau chung quanh quá trình định hướng giá trị.
s34-
Trong cuốn * Các giá trị và dạy hoc”, cdc tac gia Paths, Harmin va Simon đã trình bày 7 giai đoạn của quá trình định hướng giá trị. Bảy giá trị trên dựa trên ba quá trình lựa chọn, cân nhắc, và hành động. Trong từ giá trị đều bao hàm các yếu tố nhận thức, cảm xúc, tính lựa chọn định hướng giá trị đó. Cụ thể là:
LỰA CHỌN NHẬN THỨC
|. Ty do Qua trinh suy nghi bao
2. Các khả năng lựa chọn khác nhau hàm dự đoán về kết cục 3. Sau khi dự đoán các kết quả của từng khả năng lựa | của các khả năng lựa
chọn chọn
CÂN NHẮC CẢM XÚC
4. Tâm niệm và vui mừng với sự lựa chọn đã tiến hành Các cảm xúc đi kèm
5. Sẵn sàng công khai khẳng định sự lựa chọn theo hành động
HÀNH ĐỘNG ĐỊNH HƯỚNG
6. Làm một cái gì đó cùng với sự lựa chọn Xác định giá trị tâm
7. Lặp lại một số xử sự kiểu đó trong đời. niệm