CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT Ô NHIỄM TIẾNG ỒN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
2.1. Về chủ thể chịu trách nhiệm về kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn
2.1.1. Thực trạng pháp luật về chủ thể chịu trách nhiệm về kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn
Theo Luật BVMT 2020, tiếng ồn được quy định trong mục các chất ô nhiễm khác tại Điều 89. Cụ thể, Điều 89 Luật BVMT 2020 quy định tổ chức, cá nhân có trách nhiệm quản lý và kiểm soát tiếng ồn. Qua nghiên cứu các Điều luật của Luật BVMT 2020 và các văn bản có liên quan, tác giả xác định các chủ thể chịu trách nhiệm về kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn có sự khác nhau trong từng lĩnh vực, cụ thể như sau:
Một là, trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ.
Căn cứ theo quy định tại Điều 53 Luật BVMT 2020, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có trách nhiệm bảo vệ môi trường, trong đó có hoạt động kiểm soát tiếng ồn44. Đối với các làng nghề, Luật BVMT 2020 cũng quy định chủ thể này phải có các phương án bảo vệ môi trường; các cơ sở, hộ gia đình sản xuất trong làng nghề phải thực hiện các biện pháp giảm thiểu tiếng ồn45.
Ngoài Luật BVMT 2020, trong một số văn bản quy phạm pháp luật khác cũng có quy định về chủ thể phải chịu trách nhiệm trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn.
Tại Điều 61 Luật Chăn nuôi 2018 quy định tổ chức, cá nhân sở hữu cơ sở chăn nuôi trang trại, chủ chăn nuôi nông hộ phải xử lý tiếng ồn phát ra trong hoạt động chăn nuôi đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn trong hoạt động chăn nuôi.
Trong hoạt động nuôi chim yến, Điều 64 Luật Chăn nuôi cũng quy định việc nuôi
44 Điểm d Khoản 1 Điều 53 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
45 Khoản 2 Điều 56 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
25
chim yến phải đảm bảo tiếng ồn. Trong hoạt động kinh doanh, dịch vụ, việc các chủ thể sử dụng loa với công suất lớn để quảng cáo, thu hút khách hàng dường như đã trở nên vô cùng phổ biến. Do đó, Luật Quảng cáo 2012 đã có quy định việc quảng cáo bằng loa phóng thanh và các hình thức tương tự phải tuân thủ quy định quảng cáo không được vượt quá độ ồn cho phép và không được quảng cáo bằng loa phóng thanh gắn với các phương tiện giao thông và các phương tiện di động khác46. Một trong những nguồn gây ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động kinh doanh không thể không nhắc đến đó chính là kinh doanh karaoke, vũ trường. Đây là những loại hình kinh doanh có điều kiện theo quy định của Luật Đầu tư 202047 và theo quy định tại Điều 6 Nghị định số 54/2019/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh karaoke, vũ trường đã quy định trách nhiệm của doanh nghiệp, hộ kinh doanh phải đảm bảo đủ điều kiện cách âm và âm thanh thoát ra ngoài phòng hát hoặc phòng vũ trường phù hợp với Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn.
Bên cạnh các cơ sở karaoke, vũ trường thì hoạt động kinh doanh các nhà hàng, quán ăn, quán nhậu cũng gây ô nhiễm tiếng ồn khi các địa điểm kinh doanh này tổ chức lễ tiệc và sử dụng loa có công suất lớn để phát nhạc. Việc gây ra ô nhiễm tiếng ồn đối với các loại hình kinh doanh này được coi là hành vi bị nghiêm cấm theo quy định tại Luật BVMT 202048 và nếu tiếng ồn vượt quá giới hạn theo QCVN26:2010/BTNMT Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn thì có thể bị xử phạt hành chính theo quy định tại Điều 22 Nghị định số 45/2022/NĐ-CP. Tuy nhiên, có thể thấy rằng các quy định trên vẫn chưa đủ sức răn đe các chủ thể kinh doanh gây ra ô nhiễm tiếng, vẫn có những chủ thể cố tình vi phạm, họ sẵn sàng chấp nhận đóng phạt thay vì sử dụng các biện pháp ngăn chặn, giảm thiểu tiếng ồn. Do đó, cần thiết phải có các quy định bổ sung về điều kiện kinh doanh đối với các nhà hàng, quán ăn, quán nhậu khi xây dựng phải đảm bảo về cách âm bởi đây là các loại hình kinh doanh có khả năng gây ra tiếng ồn lớn ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân xung quanh.
Nhìn chung, quy định của pháp luật đối với các chủ thể phải chịu trách nhiệm về kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ khá bao quát trong từng lĩnh vực, các quy định đều yêu cầu chủ thể có trách nhiệm trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn phải có các biện pháp ngăn ngừa, giảm thiểu nguồn gây ra ô nhiễm tiếng ồn từ hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Đây đều là những quy định hoàn toàn hợp lý, nằm trong phạm vi, điều kiện và khả năng mà các chủ thể có thể thực hiện được. Tuy nhiên, dù quy định đã được ban hành nhưng trên thực tế
46 Điều 33 Luật Quảng cáo 2012.
47 Phụ lục IV, Danh mục ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư 2020.
48 Khoản 4 Điều 6 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
26
bên cạnh những chủ thể chấp hành tốt quy định về ngăn chặn, giảm thiểu tiếng ồn thì vẫn xuất hiện các chủ thể không tuân thủ, thậm chí dù đã bị xử phạt hành chính nhưng vẫn cố tình vi phạm.
Một số vụ việc có thể kể đến như vụ việc tại nhà máy chế biến nông sản thuộc Công ty cổ phần Công nghiệp thực phẩm Thabico - Tiền Giang (tại ấp Hòa Thạnh, xã Bình Ninh, huyện Chợ Gạo) khi hoạt động đã phát ra tiếng ồn inh ỏi của động cơ.
Dù ngày hay đêm, tiếng ồn này đã “tra tấn” tinh thần người dân lận cận. Khi không chủ cơ sở giải quyết thỏa đáng, người dân đã phải trình báo lên Chủ tịch UBND xã để tìm hướng giải quyết49. Hay tại Quận 12, Thành phố Hồ Chí Minh, dù đã bị xử phạt vi phạm hành chính vì gây ô nhiễm tiếng ồn nhưng tình trạng ô nhiễm ở một cơ sở sản xuất, gia công đá granite vẫn không có dấu hiệu khắc phục và đã bị xử phạt lần thứ hai 50.
Trong hoạt động kinh doanh nhằm thu hút và phục vụ nhu cầu của khách hàng, không ít các cửa hàng, cơ sở đã sử dụng loa với công suất lớn, gây ô nhiễm tiếng ồn nghiêm trọng. Dù Luật Quảng cáo đã được ban hành từ năm 2012 quy định rõ việc quảng cáo bằng loa phóng thanh và các hình thức tương tự là không được vượt quá độ ồn cho phép theo quy định của pháp luật về môi trường và không được quảng cáo bằng loa phóng thanh gắn với các phương tiện giao thông. Nhưng trên thực tế, hiện nay đã mười năm kể từ ngày Luật Quảng cáo có hiệu lực nhưng tình trạng sử dụng loa có công suất lớn để quảng cáo vẫn được các chủ cơ sở kinh doanh sử dụng, đặc biệt là các dịp lễ tết hay việc sử dụng loa phóng thanh gắn với phương tiện giao thông để quảng cáo các lễ hội, trò chơi trong đô thị. Không chỉ sử dụng loa có công suất lớn mà các loại loa di động cũng được sử dụng phổ biến trong các khu chợ tự phát khiến cuộc sống người dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi ô nhiễm tiếng ồn. Không chỉ ở các khu chợ, tiếng loa di động còn len lỏi vào các con đường, ngõ hẻm, làm ảnh hưởng đến đời sống của người dân51. Trong hoạt động kinh doanh karaoke, dù đã có các quy định về đảm bảo tiếng ồn, cách âm nhưng nhiều chủ thể vẫn cố tình vi phạm.
Như vụ việc tại tỉnh Phú Thọ khi nhiều hộ dân tại Thành phố Việt Trì lâm vào cảnh
49 Nhật Trường, “Người dân than trời vì ô nhiễm tiếng ồn từ nhà máy chế biến nông sản”, https://vov.vn/xa- hoi/nguoi-dan-than-troi-vi-o-nhiem-tieng-on-tu-nha-may-che-bien-nong-san-post956945.vov, truy cập ngày 01/4/2023.
50 Nguyễn Hiền, “Khổ vì xưởng gia công đá gây ồn, ô nhiễm môi trường”, https://plo.vn/kho-vi-xuong-gia- cong-da-gay-on-o-nhiem-moi-truong-post713382.html, truy cập ngày 01/4/2023.
51 Hải Văn, “Nhức óc với những khu chợ "loạn nhịp" vì tiếng ồn”, https://congan.com.vn/doi-song/nhuc-oc- voi-nhung-khu-cho-loan-nhip-vi-tieng-on_128224.html, truy cập ngày 01/4/2023.
27
"có nhà nhưng không thể ở" vì tiếng ồn quá lớn phát ra từ một quán bar nằm giữa khu dân cư. Đặc biệt, cơ sở thường mở nhạc rất muộn, có lúc đến 2 giờ, 3 giờ sáng52.
Như vậy, có thể thấy rằng dù đã có những quy định về trách nhiệm của các chủ thể trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn đối với các hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng hiện nay vẫn chưa có các quy định yêu cầu về điều kiện kinh doanh đối với các chủ thể trong hoạt động kinh doanh nhà hàng, quán ăn, quán nhậu nhằm ngăn chặn, giảm thiểu nguồn gây ô nhiễm tiếng ồn nên việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn tại các khu vực kinh doanh này chưa mang lại hiệu quả.
Hai là, trong hoạt động xây dựng.
Ô nhiễm tiếng ồn tỷ lệ thuận với tốc độ đô thị hóa, quá trình đô thị hóa khiến một lượng lớn các công trình xây dựng mọc lên với âm thanh máy móc, thiết bị ngày đêm hoạt động để đảm bảo tiến độ đã gây nên tình trạng ô nhiễm tiếng ồn nghiêm trọng, ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của người dân trong xã hội. Luật BVMT 2020 không xác định cụ thể chủ thể nào có trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn nhưng thông qua quy định việc thi công xây dựng, cải tạo, sữa chữa, phá dỡ công trình xây dựng phải đảm bảo có biện pháp không phát tán tiếng ồn vượt mức cho phép theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường53 có thể hiểu chủ thể chịu trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn ở đây là các chủ công trình, các nhà thầu thi công. Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi bổ sung năm 2020) tại Điều 116 cũng quy định các nhà thầu thi công có trách nhiệm lập và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường trong đó có tiếng ồn.
Nhìn chung, cơ quan lập pháp cũng đã có sự chú trọng đến vấn đề kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động xây dựng bằng việc ban hành các quy định để góp phần giảm thiểu, hạn chế nguồn gây ô nhiễm tiếng ồn. Tuy nhiên, trên thực tế những chủ thể có trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động xây dựng vẫn chưa thực hiện tốt trách nhiệm của mình. Đơn cử như dự án xây dựng Trụ sở Liên cơ quan Bộ Lao Động – Thương binh và Xã hội tại Hà Nội trong quá trình thi công đã gây ô nhiễm môi trường, tiếng ồn inh tai nhức óc, hoạt động cả ngày lẫn đêm làm lún nứt nhà và đảo lộn cuộc sống thường ngày của người dân mà không có bất kỳ biện pháp nào để hạn chế, giảm thiểu nguồn gây ô nhiễm tiếng ồn54. Ngoài xây dựng các
52 AT, “Một quán bar mở nhạc, nhiều hộ dân lâm cảnh "có nhà không thể ở"”, https://laodong.vn/ban-doc/mot- quan-bar-mo-nhac-nhieu-ho-dan-lam-canh-co-nha-khong-the-o-1042032.ldo, truy cập ngày 01/4/2023.
53 Điểm a Khoản 5 Điều 64 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
54 Thu Thủy – Hà Anh, “Hà Nội: Người dân "than phiền" vì Dự án 37 Nguyễn Bỉnh Khiêm thi công gây ô nhiễm, làm lún nứt nhà dân”, https://moitruong.net.vn/ha-noi-nguoi-dan-than-phien-vi-du-an-37-nguyen-binh- khiem-thi-cong-gay-o-nhiem-lam-lun-nut-nha-dan-54943.html, truy cập ngày 01/4/2023.
28
công trình công cộng, việc xây dựng, sữa chữa nhà ở của các hộ dân cũng gây ô nhiễm tiếng ồn. Các hộ dân xây dựng, sữa chữa nhà kéo dài nhiều tháng làm tình trạng ô nhiễm tiếng ồn càng thêm phức tạp. Tuy nhiên, thực trạng xây dựng, sữa chữa nhà gây tiếng ồn ở các hộ dân như hiện nay rất khó khắc phục vì phần lớn người dân bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn sẽ chấp nhận điều này, không muốn mất tình làng nghĩa xóm và không báo cáo lên cơ quan có thẩm quyền giải quyết nên việc giảm thiểu ô nhiễm tiếng ồn khi thi công xây dựng nhà cửa tại địa phương còn hạn chế, các chủ thể gây ô nhiễm tiếng ồn không nhận thức được mức độ nguy hại từ công trình của mình gây ra và chưa có biện pháp ngăn ngừa.
Ba là, trong hoạt động giao thông vận tải.
Cùng với sự gia tăng nhanh chóng của các loại phương tiện, ô nhiễm tiếng ồn trong giao thông ngày càng trở nên báo động. Tiếng ồn trong hoạt động giao thông được ví như “kẻ sát nhân giấu mặt”55. Nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của các chủ thể trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn, pháp luật đã có những quy định về việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động giao thông vận tải. Theo đó, phương tiện giao thông vận tải phải được cơ quan đăng kiểm kiểm định, xác nhận đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường theo quy định của pháp luật và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên56. Cũng nội dung này tại Điều 55 Luật Giao thông đường bộ 2008 quy định phương tiện xe cơ giới phải đảm bảo quy định về chất lượng và bảo vệ môi trường khi tham gia giao thông đường bộ bằng hình thức đăng kiểm xe cơ giới và chủ phương tiện không được phép tự thay đổi kết cấu, tổng thành, hệ thống xe không đúng với thiết kế. Khoản 3 Điều 89 Luật BVMT 2020 quy định tổ chức, cá nhân quản lý tuyến đường có mật độ phương tiện tham gia giao thông cao gây tiếng ồn phải có biện pháp giảm thiểu, đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường. Luật Giao thông đường bộ 2008 quy định xe cơ giới được phép lưu thông phải đáp ứng điều kiện có đủ bộ phận giảm thanh và các trang thiết bị đảm bảo tiếng ồn theo quy chuẩn môi trường57. Tương tự, đối với xe máy chuyên dùng, phương tiện này muốn được phép lưu thông phải bảo đảm tiếng ồn theo quy chuẩn môi trường58. Như vậy, các tổ chức, cá nhân thực hiện việc quản lý giao thông đường bộ; các tổ chức, cá nhân là chủ sở hữu của các phương tiện phải đáp ứng các điều kiện được
55 Nguyễn Yên, “Giảm tiếng ồn giao thông, ý thức thôi chưa đủ”, https://vov.vn/xa-hoi/giam-tieng-on-giao- thong-y-thuc-thoi-chua-du-post995347.vov, truy cập ngày 01/4/2023.
56 Khoản 1 Điều 65 Luật Bảo vệ môi trường 2020.
57 Điểm i khoản 1 Điều 53 Luật Giao thông đường bộ 2008.
58 Điểm e khoản 1 Điều 57 Luật Giao thông đường bộ 2008.
29
phép lưu thông chính là những chủ thể có trách nhiệm trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn.
Quy định của pháp luật đối với các chủ thể phải chịu trách nhiệm về việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động giao thông vận tải được quy định khá đầy đủ đối với từng loại phương tiện. Nhưng nhìn chung, các quy định vẫn chưa mang tính cụ thể khi mới chỉ yêu cầu các chủ thể có trách nhiệm đảm bảo tiếng ồn theo quy chuẩn môi trường nhưng đảm bảo bằng cách thức nào và trong giới hạn mức độ âm thanh bao nhiêu là phù hợp vẫn chưa được làm rõ. Ngoài ra, hoạt động giao thông đường sắt và đường hàng không cũng là hai nguồn gây ô nhiễm tiếng ồn nhưng chủ thể chịu trách nhiệm trong việc kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn từ hai nguồn này lại chưa được đề cập đến. Chính vì vậy, tình trạng ô nhiễm tiếng ồn từ hoạt động giao thông vận tải vẫn diễn ra và ngày một gia tăng không ngừng.
Dù đã có quy định các phương tiện phải đăng kiểm xe cơ giới nhưng hiện nay xe cơ giới hết hạn đăng kiểm vẫn ngang nhiên lưu thông, bất chấp động cơ đã cũ gây ô nhiễm tiếng ồn nghiêm trọng. Vấn nạn độ pô xe, lắp còi hơi vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường về tiếng ồn cũng khiến cho tình trạng ô nhiễm tiếng ồn trở nên phức tạp hơn. Một vụ việc thực tế có thể kể đến đó là vào đêm ngày 19/3/2023, các Tổ công tác 141 Công an Thành phố Hà Nội làm nhiệm vụ hóa trang đảm bảo an ninh trật tự, xử lý vi phạm trên tuyến đường Võ Chí Công (quận Tây Hồ, Thành phố Hà Nội) đã dừng kiểm tra và xử lý hàng loạt “quái xế” đi xe phân khối lớn độ pô. Qua trao đổi, làm việc với các đối tượng, bản thân các đối tượng này biết việc độ pô xe của mình gây tiếng ồn ảnh hưởng đến người dân xung quanh nhưng vẫn thực hiện vì lý do “nghe tiếng độ pô hay”59. Đối với các phương tiện lớn hơn như xe tải, vấn nạn lắp còi hơi nhằm mục đích “uy hiếp” các phương tiện cùng tham gia giao thông để phóng nhanh, vượt ẩu trở nên vô cùng phổ biến. Âm thanh từ còi hơi ngoài gây ô nhiễm tiếng ồn còn có thể gây tai nạn giao thông. Để dẹp bỏ còi hơi, Trạm cảnh sát giao thông Madagui (Phòng Cảnh sát Giao thông Công an Lâm Đồng) đã kiểm tra, phát hiện và yêu cầu hơn 100 xe ôtô tháo bỏ còi hơi, bộ kích âm thanh không bảo đảm quy định60.
Có thể thấy rằng, việc ban hành các quy định về trách nhiệm kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong hoạt động giao thông vận tải đã góp phần tạo ra hành lang pháp lý
59 Phùng Đô, “Cảnh sát hóa trang "tóm" nữ "quái xế" và nhóm xe độ gây ầm ĩ đường phố”, https://www.baogiaothong.vn/canh-sat-hoa-trang-tom-nu-quai-xe-va-nhom-xe-do-gay-am-i-duong-pho- d585209.html, truy cập ngày 02/4/2023.
60 Trang Khanh, “Dẹp nạn còi hơi - giảm tai nạn giao thông, giảm ô nhiễm tiếng ồn”, https://laodong.vn/giao- thong/dep-nan-coi-hoi-giam-tai-nan-giao-thong-giam-o-nhiem-tieng-on-1027497.ldo, truy cập ngày 02/4/2023.