CHI PHÍ CỦA VIỆC ĐÁNH THUẾ
I. TỔN THẤT TẢI TRỌNG CỦA VIỆC ĐÁNH THUẾ
1. THUẾ TÁC ĐỘNG TỚI NHỮNG NGƯỜI THAM GIA THỊ TRƯỜNG NHƯ THẾ NÀO
Bây giờ chúng ta hãy sử dụng các công cụ của khoa kinh tế phúc lợi để tính toán những cái được và cái mất phát sinh từ thuế đánh vào một hàng hoá. Để làm điều này, chúng ta phải tính đến tác động của thuế đối với người bán, người mua và chính phủ. Mối lợi mà người mua nhận được trên một thị trường được tính bằng thặng dư của người tiêu dùng - tức số tiền mà người mua sẵn sàng trả cho hàng hoá trừ đi số tiền mà họ thực sự phải trả. Mối lợi mà người bán nhận , được trên một thị trường được tính bằng thặng dư của người sản xuất - tức số tiên mà người bán nhận được trừ đi chỉ phí của họ. Đây chính là những chỉ tiêu phản ánh phúc lợi kinh tế mà chúng ta đã sử dụng trong bài 7.
Thế còn bên thứ ba cần quan tâm là chính phủ thì sao? Nếu 7 là quy mô của thuế và Ó là lượng hàng bán ra, thì chính phủ nhận được tổng nguồn thu từ thuế bing TxQ. Chính phủ có thể sử dụng nguồn thu từ thuế này để cung cấp nhiều dịch vụ, chẳng hạn đường xá, an ninh, quốc phòng, giáo dục công cộng hoặc giúp đỡ những người gặp khó khăn. Bởi vậy, để phân tích xem thuế tác động tới phúc lợi kinh tế như thế nào, chúng ta sử dụng nguồn thu từ thuế để phản ánh ích lợi từ thuế của chính phủ. Song cũng cần nhớ rằng ích lợi này thực ra không phải chính phủ được hưởng, mà thuộc về những người được hưởng các khoản chỉ tiêu từ nguồn thu này.
Giá
Giá người mua phải trả
Giá người bán nhận được
0 có thuế không thuế Lượng Lượng Lượng
Hình 8.2. Nguồn thu từ thuế. Nguồn thu từ thuế mà chính phủ thụ được bằng TằQ, tức quy mụ của thuế (T) nhõn với lượng hàng bỏn ra (Q). Bởi vậy, nguồn thu từ thuế bằng phần điện tích của hình chữ nhật nằm giữa đường cung và đường cầu.
187
BAI GIANG NGUYEN LY KINH TE VI MO
Hinh 8.2 cho thấy nguồn thu từ thuế của chính phủ được biểu thị bằng hình chữ nhật nằm giữa đường cung và đường cầu. Chiểu cao của hình chữ nhật này là quy mô của thuế 7 và chiều rộng của nó là lượng hàng bán ra Q. Vì điện tích của hình chữ nhật bằng chiều cao nhân với chiều rộng, nên diện tích của nó bằng 7xQ, được gọi là nguồn thu từ thuế,
Phúc lợi khi không có thuế.
Để tìm hiểu xem một khoản thuế ảnh hưởng tới phúc lợi như thế nào, chúng ta bắt đầu bằng việc xem xét phúc lợi trước khi chính phủ đánh thuế.
Hình 8.3 vẽ đồ thị cung cầu và đánh dấu những phần diện tích then chốt bằng các chữ cái từ A tới #.
Khi không có thuế, giá và lượng được xác định bởi giao điểm của đường cung và đường cầu. Giá là P, và lượng hàng bán ra là @;. Vì đường cầu phản ánh sự sẵn sàng thanh toán của người mua, nên thặng dư của người tiêu dùng là phần diện tích nằm giữa đường cầu và giá cả, tức bằng tổng của A+B+C. Tương tự, vì đường cung phản ánh chi phí của người bán, nên thặng dư của người sản xuất là phần diện tích nằm giữa đường cung và giá cả, tức bằng tổng của D+E+Ƒ. Trong trường hợp này, nguồn thu từ thuế bằng 0 do không có thuế.
Giá
Giá người mua phai tra = P,
Giá không
có thuế = P, Giá người bán nhận được = P,
0 Q, Q; Luong
Hinh 8.3. Thué tac dong téi phúc lợi như thế nào. Khoản thuế đánh vào một hàng hoá làm giảm thặng dư của người tiêu dùng (bằng phần điện tích B+C) và thăng dư của người sản xuất (bằng phần diện tích D+E). Do mức giảm thdng dit của người tiêu dùng và người sản xuất lớn hon nguồn thu từ thuế (bằng phần điện tích B+D), nên thuế bị coi là gây ra tổn thất tải trọng (bằng phần điện tích C+E).
188
Bài 8. Chỉ phí của việc đánh thuế
Tổng thặng dư, tức tổng thặng dư của người tiêu dùng và thặng dư của người sản xuất bằng điện tích A+B+C+Ð+E+F. Nói cách khác, tổng thăng dư là phần diện tích nằm giữa đường cung và đường cầu tính cho tới lượng cân bằng như chúng ta đã biết trong bài 7. Cột thứ nhất của bảng 8.1 tóm tất những kết luận này.
Không có thuế Có thuế Mức thay đổi
Thặng dư của người tiêu dùng A+B+C A -(B+C)
Thặng dư của người sản xuất D+ E+F F -(D+E)
Nguồn thụ từ thuế Không B+D +(B+D)
Tổng thăng dư A+B+C+D+E+F | A+B+C+F -(C+E)
Bảng 8.1 Những thay đổi trong phúc lợi do thuế gây ra. Bảng này ghỉ các phần
diện tích được đánh dấu trong hình 8.3 để chỉ ra tác động của thuế tới phúc lợi của người bán và người mua trên thị trường. Chú ý- Phần diện tích C + E biểu thị mức giản của tổng thăng dư và nó được gọi là tổn thất tải trọng của thuế.
Phúc lợi khi có thuế
Bây giờ chúng ta xem xét phúc lợi sau khi thuế được thực thi. Do giá mà người tiêu dùng phải trả tăng từ P, lên P;, nên thang dư của người tiêu dùng bây giờ chỉ còn bằng A (phần diện tích nằm dưới đường cầu và trên giá mà người mua phải trả). Giá mà người bán nhận được giảm từ P¡ xuống Ps, cho nên thặng dư của người sản xuất bây giờ chỉ còn bang F (phần diện tích nằm trên đường cung và dưới giá mà người bán nhận được). Lượng hàng bán ra giảm từ Ó, xuống Q, và chớnh phủ thu được nguồn thu từ thuế bằng phần diện tớch 8+ệ.
Để tính tổng thặng dư khi có thuế, chúng ta cộng thặng dư của người tiêu dùng, thặng dư của người sản xuất và nguồn thu từ thuế của chính phủ lại với nhau. Nhờ cách làm như vậy, chúng ta xác định được tổng thăng dư bằng diện tích A+B++F. Cột thứ hai trong bảng 8.1 tóm tắt những kết quả này.
Những thay đổi trong phúc lợi
Bay giờ chúng ta có thể nhận thấy ảnh hưởng của thuế bằng cách so sánh phúc lợi trước khi có thuế và sau khi có thuế. Cột thứ ba trong bảng 8.L chỉ ra sự thay đổi. Thuế làm cho thặng dư của người tiêu dùng giảm một lượng bằng phần diện tich B+C va thang dư của người sản xuất giảm một lượng bằng phần diện tích D+E. Nguồn thu từ thuế của chính phủ tăng thêm một lượng bằng phần diện tích B+/. Không có gì đáng ngạc nhiên là thuế làm cho người bán và người mua bị thiệt, còn chính phủ được lợi.
Sự thay đổi trong tổng phúc lợi bao gồm sự thay đổi trong thặng dư của người tiêu dùng (mang dấu âm), sự thay déi trong thang dư của người sản xuất (cũng mang dấu âm) và sự thay đổi trong nguồn thu từ thuế của chính phủ
189
BAI GIANG NGUYEN LY KINH TE VIMO
(mang đấu dương). Khi cộng các bộ phận này lại với nhau, chúng ta thấy tổng thặng dư trên thị trường giảm một lượng bằng phần diện tích C+E. Như vậy, cái mất của người mua và người bán do một khoản thuế gây ra vượt quá nguồn thu từ thuế mà chính phú nhận được. Sự suy giảm trong tổng thặng dư phát sinh khi một khoản thuế (hoặc một chính sách nào khác) làm biến dạng kết cục thị trường được gọi là sự tổn ?hất tải trọng. Phân điện tích C+E phản ánh quy mô của sự tổn thất tải trọng. Dé có ý niệm rõ hơn vé khái niệm này, bạn hãy nghĩ đến tình huống người ta làm thêm hệ thống lan can. Rõ ràng, trong tình huống này, tự trọng của con tầu tăng lên và tải trọng của nó giảm xuống.
Để hiểu tại sao thuế lại gây ra tổn thất tải trọng, chúng ta hãy nhớ lại một trong các nguyên lý của kinh tế học trong bài 1: Mọi người phản ứng đối với những kích thích. Trong bài 7, chúng ta đã thấy rằng thị trường thường phân bổ nguồn lực khan hiếm một cách có hiệu quả. Nghĩa là, trạng thái cân bằng cung cầu tối đa hoá tổng thặng dư mà người bán và người mua nhận được trên một thị trường. Song khi thuế làm tăng giá đối với người mua và giảm giá đối với người bán, nó kích thích người mua tiêu đùng ít hơn và người bán sản xuất ít hơn so với mức bình thường. Khi người bán và người mua phản ứng đối với các kích thích này, họ làm cho thị trường phân bổ nguồn lực không có hiệu quả.