6. Kết cấu của luận án
1.1.3. Ý nghĩa của điều tra trong tố tụng hình sự
Giai đoạn điều tra có một vị trí quan trọng trong mối tương quan với các giai đoạn tố tụng khác, nên do vậy ý nghĩa của nó thể hiện ở một số điểm dưới đây:
Một là, giai đoạn điều tra vụ án có nhiệm vụ quan trọng là: phát hiện, thu thập chứng cứ, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, sử dụng chứng cứ lập hồ sơ để đề nghị xử lý chính xác, có nghĩa xác định sự thật khách quan của vụ án.
Nói một cách khác, nó là bước đầu xác định có tội phạm xảy ra hay không.
Trường hợp nếu có tội phạm xảy ra, thì làm rõ tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm và người phạm tội để làm cơ sở cho việc ra quyết định truy tố, quyết định đưa vụ án ra xét xử hoặc quyết định đình chỉ vụ án, bảo đảm cho công tác xét xử đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Còn trường hợp nếu không có tội phạm xảy ra, Cơ quan điều tra có thẩm quyền sẽ ra quyết định không khởi tố vụ án hình sự trên những cơ sở chung.
Hai, hoạt động điều tra trong tố tụng hình sự còn góp phần tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Theo định nghĩa chung của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người thì: Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người" hay nói ngắn gọn hơn: "Quyền con người là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người mà nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con người" [98, tr. 4].
Khái niệm quyền con người là:
Một phạm trù lịch sử - cụ thể, là giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các quốc gia - thành viên Liên hợp quốc, cũng như bởi cộng đồng quốc tế [7, tr. 12].
Hoạt động điều tra còn có ý nghĩa xác lập cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự và thực hiện nội dung của quyền công tố, do đó, trong quá trình thực hiện hoạt động này, Cơ quan điều tra có quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế tự do hay một số biện pháp điều tra có liên quan, ảnh hưởng đến quyền con người, vì vậy, đòi hỏi hoạt động điều tra phải tuân thủ nghiêm chỉnh pháp chế, tôn trọng sự thật, tiến hành các công việc một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ và tuân thủ theo đúng các trình tự, thủ tục do luật định, cũng như trong việc áp dụng các biện pháp điều tra chính thống hay nghiệp vụ (như: khám xét người và chỗ ở, đồ vật, kê biên tài sản, áp dụng các biện pháp ngăn chặn; v.v...) để làm rõ hành vi phạm tội, làm rõ những chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội, qua đó không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội.
Ba là, chỉ có thông qua hoạt động điều tra tội phạm, Cơ quan điều tra mới có cơ sở để tìm ra những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, để từ đó
đưa ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm có hiệu quả, dự báo và có kế hoạch hóa phòng ngừa tội phạm trong thời gian tới, qua đó giữ vững ổn định an ninh, trật tự, an toàn xã hội, cũng như góp phần giáo dục công dân ý thức chấp hành pháp luật và quy tắc của cuộc sống xã hội xã hội chủ nghĩa.
Bốn là, giai đoạn điều tra còn có nhiệm vụ mở rộng công tác đấu tranh chống tội phạm, thu thập các tin tức về các phương thức, thủ đoạn, các phương tiện thực hiện tội phạm khác ngoài phạm vi vụ án đang điều tra [35, tr. 12-13].
Năm là, cũng qua công tác điều tra hình sự, Cơ quan điều tra xác định được mức độ gây ra thiệt hại (hậu quả)do tội phạm và người phạm tội đã gây ra cho xã hội, để làm cơ sở cho Tòa án quyết định mức bồi thường thiệt hại được phù hợp và chính xác cho người bị hại hay nguyên đơn dân sự trong vụ án hình sự.
Sáu là, thông qua điều tra làm rõ sự thật khách quan của vụ án, Cơ quan điều tra đã giữ vững và bảo đảm pháp chế, ổn định trật tự xã hội, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền. Đến lượt mình, Nhà nước pháp quyền lại tiếp tục làm cho pháp luật về tổ chức và điều tra của Cơ quan điều tra, về các nguyên tắc của hoạt động điều tra được hoàn thiện hơn, đầy đủ hơn, tôn trọng và bảo vệ quyền con người hơn, cũng như bảo đảm giải quyết vụ án hình sự được khách quan, công bằng, dân chủ và đúng pháp luật hơn. Bởi lẽ, Nhà nước pháp quyền là Nhà nước mà trong đó, pháp luật được tôn trọng và đề cao, pháp chế được ngự trị, các quyền và tự do của con người được bảo đảm, đồng thời tất cả các hành vi vi phạm pháp luật, trong đó có hành vi phạm tội lẫn hành vi vi phạm trong quá trình tiến hành tố tụng hình sự đều bị xử lý nghiêm minh, kịp thời và đúng pháp luật.
Tóm lại, đối với bất kỳ vụ án hình sự nào thì hoạt động điều tra cũng là hết sức cần thiết và quan trọng. Có thể khẳng định rằng nếu thiếu hoạt động điều tra thì Tòa án không có cơ sở để xét xử vụ án. Tòa án muốn xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật thì trước đó giai đoạn điều tra phải: thu thập
được những chứng cứ chứng minh tội phạm là người phạm tội. Tuy nhiên, luật cũng quy định Cơ quan điều tra vừa phải thu thập được những chứng cứ buộc tội và cả những chứng cứ gỡ tội. Chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng hoặc tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, cũng như chứng cứ xác định các tình tiết khác có liên quan của vụ án. Nếu giai đoạn điều tra không thu thập đầy đủ các chứng cứ hoặc việc thu thập chứng cứ có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng thì Tòa án sẽ trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung.
Kết quả điều tra là cơ sở quan trọng để bảo đảm tính đúng đắn cho các quyết định tố tụng như: quyết định truy tố, quyết định đưa vụ án ra xét xử; v.v...
Vì vậy, điều tra là một giai đoạn tố tụng có ý nghĩa rất lớn về mặt lý luận và thực tiễn. Song các kết luận của Cơ quan điều tra không phải là những căn cứ duy nhất bắt buộc Tòa án phải dựa vào khi xét xử mà Tòa án phải tiến hành điều tra tại phiên tòa bằng việc kiểm tra, đánh giá và xác định lại các chứng cứ đã thu thập được trong giai đoạn điều tra để trên cơ sở đó mà ra bản án. Kết quả giải quyết vụ án hình sự phụ thuộc rất nhiều vào giai đoạn điều tra. Theo đó, chỉ khi điều tra vụ án được nhanh chóng, kịp thời và chính xác sẽ đẩy nhanh và mạnh tiến độ tố tụng để giải quyết vụ án.