6. Kết cấu của luận án
2.1.1. Tổ chức điều tra trong Luật tố tụng hình sự Trung Quốc
Theo quy định của Điều 135 Hiến pháp, Điều 18 Luật tố tụng hình sự, và Luật Cảnh sát nhân dân Trung Quốc, cơ quan có quyền tiến hành điều tra trong tố tụng hình sự bao gồm các Cơ quan Công an, cơ quan An ninh quốc gia, Viện kiểm sát, cơ quan bảo vệ của quân đội, cơ quan bảo vệ của nhà tù.
* Cơ quan Công an
Cơ quan Công an là Cơ quan điều tra chính của Nhà nước Trung Quốc, là bộ phận cấu thành quan trọng trong hệ thống các cơ quan hành chính
Nhà nước. Thẩm quyền của Cơ quan Công an là thụ lý và điều tra tất cả vụ án hình sự ngoài ra những vụ do Cơ quan điều tra khác thụ lý theo pháp luật quy định. Theo quy định của Luật tổ chức Cảnh sát nhân dân, cơ cấu tổ chức của Cơ quan Công an Trung Quốc bao gồm Cơ quan Công an trung ương, các cơ quan Công an địa phương, các cơ quan Công an chuyên biệt và bộ đội cảnh sát vũ trang nhân dân Trung Quốc.
a. Cơ quan Công an Trung ương
Cơ quan Công an Trung ương là Bộ Công an nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Bộ Công an phụ thuộc Quốc Vụ viện, là bộ phận cấu thành của Chính phủ Trung ương, là cơ quan hành chính Công an tối cao của Nhà nước. Bộ Công an theo sự lãnh đạo của Trung ương Đảng và Quốc vụ viện, quản lí an ninh xã hội, công việc bảo vệ an toàn trong nước và sự xây dựng đội ngũ công an của toàn quốc.
b. Cơ quan Công an địa phương
Cơ quan Công an địa phương là một bộ phận cấu thành của Chính phủ nhân dân cùng cấp, bao gồm bốn cấp như sau:
- Sở Công an. Sở công an được thành lập tại các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc trung ương. Sở công an phụ trách quản lý công việc an toàn công cộng trong phạm vi tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc trung ương đó.
- Cục Công an cấp khu vực và thành phố. Cục Công an cấp này được thành lập tại các khu vực thuộc tỉnh và khu tự trị, các châu tự trị, các thành phố trực thuộc tỉnh và khu tự trị, phụ trách quản lý công việc an toàn công cộng trong phạm vi chính quyền mình.
- Cục Công an cấp huyện. Cục Công an cấp này được thành lập tại các huyện, huyện tự trị và thành phố cấp huyện. Tại các quận trực thuộc thành phố thành lập chi Cục Công an, nó cũng là Cơ quan Công an cấp huyện. Cục Công an cấp huyện quản lý công việc an toàn công cộng trong phạm vi chính quyền mình.
- Đồn Công an. Đồn Công an được thành lập tại các đường phố và thị xã, phụ trách quản lý công việc an toàn công cộng trong phạm vi ấy. Nói cách khác, đồn Công an không phải là một cấp Cơ quan Công an, vì nó thực ra là cơ sở của Cục Công an cấp huyện.
c. Cơ quan Công an chuyên biệt
Cơ quan Công an chuyên biệt là bộ phận cấu thành quan trọng trong hệ thống tổ chức Cơ quan Công an, được thành lập tại một số ngành chuyên nghiệp, là Cơ quan Công an mang tính chất chuyên môn. Cơ quan Công an chuyên biệt ngang quyền với Cơ quan Công an địa phương cùng cấp, nhưng phải tiếp nhận sự hướng dẫn của Bộ Công an và Cơ quan Công an địa phương về mặt tiến hành dịch vụ Công an. Cơ quan Công an chuyên biệt chủ yếu bao gồm:
- Cơ quan Công an đường sắt. Nhiệm vụ và quyền hạn của Cơ quan Công an đường sắt chủ yếu là bảo vệ an toàn công cộng và trật tự vận chuyển trong hệ thống đường sắt, có thẩm quyền khởi tố và điều tra những vụ án hình sự trong nội bộ hệ thống đường sắt và trong quá trình vận chuyển. Cơ quan Công an đường sắt tự thành một hệ thống riêng, trong Bộ đường sắt có Cục Công an, trong các Cục quản lý đường sắt có Phòng Công an, dưới có các phân phòng Công an và dưới phân Phòng Công an thành lập đồn Công an nếu cần thiết.
- Cơ quan Công an giao thông. Cơ quan công an giao thông thiết lập tại hệ thống vận chuyển giao thông đường lộ, đường thủy, đường biển, trong Bộ giao thông có Cục Công an, dưới Cục Công an thiết lập Phòng Công an và đồn Công an nếu cần thiết. Nhiệm vụ và quyền hạn của Cơ quan Công an giao thông chủ yếu là bảo vệ an toàn và trật tự của vận chuyển trong hệ thống vận chuyển giao thông đường lộ, đường thủy, đường biển, có thẩm quyền khởi tố và điều tra những vụ án hình sự trong hệ thống của mình.
- Cơ quan Công an hàng không dân dụng. Nhiệm vụ và quyền hạn của Cơ quan Công an hàng không dân dụng chủ yếu là bảo vệ an toàn và trật tự
trong nội bộ hệ thống hàng không và sân bay, đấu tranh và chống tội phạm về những phạm tội như phá hoại thiết bị của máy bay, cướp máy bay; v.v...
- Cơ quan Công an Kiểm lâm. Cơ quan Công an kiểm lâm được tổ chức trong hệ thống kiểm lâm, trong Tổng Cục kiểm lâm quốc gia có Cục Công an kiểm lâm, các địa phương thiết lập cơ cấu Công an nếu cần thiết. Cơ quan Công an kiểm lâm có thẩm quyền khởi tố và điều tra những vụ phạm tội vi phạm Luật kiểm lâm.
- Cơ quan Công an Hải quan. Cơ quan Công an hải quan được tổ chức trong hệ thống hải quan, trong Tổng Sở hải quan Nhà nước có Cục điều tra phạm tội buôn lậu, trong các hải quan địa phương trực thuộc Tổng Sở có Phân Cục điều tra phạm tội buôn lậu, ở dưới có Chi cục điều tra phạm tội buôn lậu.
Nhiệm vụ và quyền hạn của Cơ quan Công an Hải quan khởi tố và điều tra những vụ án buôn lậu.
* Cơ quan An ninh quốc gia
Nhằm đáp ứng yêu cầu của chính sách mở cửa và tăng cường an ninh quốc gia, kỳ họp lần thứ nhất Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa 6 của Trung Quốc đã phê chuẩn việc thành lập Bộ An ninh quốc gia. Bộ An ninh quốc gia là cơ quan an ninh đặc biệt chịu trách nhiệm về điều tra những tình báo và điệp viên ngầm. Tại các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc trung ương thành lập Cục An ninh quốc gia. Căn cứ vào nhu cầu thực tế, các địa phương ở Trung Quốc có thể thành lập chi nhánh hoặc có nhân viên an ninh quốc gia.
Theo quy định của Điều 4 Luật tố tụng hình sự, thẩm quyền tư pháp của Cơ quan An ninh quốc gia chủ yếu là thực hiện quyền điều tra các vụ án hình sự xâm phạm an ninh quốc gia, tức là phụ trách công tác chống gián điệp, bảo đảm an ninh quốc gia. Đồng thời, chịu trách nhiệm tiến hành điều tra, tạm giữ, hỏi cung và thi hành lệnh bắt người phạm tội, trên thực tế có thẩm quyền như Cơ quan Công an đối với các vụ án về an ninh.
* Viện kiểm sát
Điều 3 và Điều 18 Luật tố tụng hình sự của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa quy định, Viện kiểm sát nhân dân có trách nhiệm thực hiện công tác kiểm sát, phê chuẩn lệnh bắt, tiến hành điều tra, truy tố các vụ án do Viện kiểm sát nhân dân trực tiếp thụ lý, điều này cho rằng Viện kiểm sát là một trong những cơ quan có thể điều tra vụ án hình sự ở Trung Quốc. Các tội tham ô, hối lộ, thiếu trách nhiệm của cán bộ nhà nước, và các tội xâm phạm các quyền cá nhân của công dân như giam giữ trái phép, bức cung, dùng nhục hình, trả thù, mưu hại và khám xét trái phép và tội phạm xâm phạm quyền dân chủ của công dân do cán bộ nhà nước lợi dụng chức quyền để thực hiện, sẽ do Viện kiểm sát nhân dân trực tiếp thụ lý và điều tra. Đối với những vụ án khác liên quan đến các tội nghiêm trọng do cán bộ nhà nước thực hiện bằng việc lợi dụng chức quyền, nếu có cần thiết do Viện kiểm sát nhân dân trực tiếp thụ lý, thì phải qua Viện kiểm sát cấp tỉnh hoặc cấp cao hơn quyết định, như vậy Viện kiểm sát mới có thể điều tra vụ án này.
Các Viện kiểm sát nhân dân đều gồm hai bộ phận có quyền điều tra là Cục chống tham ô, hối lộ, Cục này thụ lý và điều tra những vụ án về các tội tham ô, hối lộ và Cục chống tội thiếu trách nhiệm, xâm quyền, Cục này thụ lý và điều tra những vụ án khác do Viện kiểm sát trực tiếp thụ lý.
* Cơ quan bảo vệ của quân đội
Cơ quan bảo vệ của quân đội là Cơ quan điều tra thành lập trong quân đội. Các sư đoàn trở lên đều thành lập phòng bảo vệ. Phạm vi thẩm quyền của Cơ quan bảo vệ của quân đội là thụ lý và điều tra các vụ án hình sự của những quân nhân hiện đang tại ngũ trong quân đội; cũng như các vụ án làm tổn hại lợi ích quân sự của nhà nước và các vụ án ở khu tác chiến và khu giới nghiêm do Bộ tổng tư lệnh, bảo vệ sự an toàn của quân đội.
* Cơ quan bảo vệ của nhà tù
Các nhà tù thành lậpCơ quan bảo vệ, thụ lý và điều tra các vụ án hình sự phát sinh trong phạm vi nhà tù.
2.1.1.2. Cơ chế tổ chức
Cơ chế tổ chức là quy chế do pháp luật nhà nước quy định xoay quanh vấn đề cơ cấu mối quan hệ giữa các ban ngành các cấp. Cơ chế tổ chức quản lý của cơ quan công an Trung Quốc là mối quan hệ giữa Bộ Công an trực thuộc trung ương với cơ quan công an địa phương. Bộ Công an đặt dưới sự lãnh đạo của trung ương Đảng và Quốc vụ viện. Cơ quan Công an các cấp ở địa phương một mặt chịu sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng và Ủy ban nhân dân địa phương, một mặt chịu sự lãnh đạo của Cơ quan Công an cấp trên, song sự lãnh đạo từ phía địa phương là chính. Chiến lược hoạt động của công an địa phương, công tác bổ nhiệm, miễn nhiệm và thăng giáng chức của cán bộ ngành, kinh phí hoạt động; v.v...
chủ yếu do cấp ủy Đảng quyết định phê duyệt. Trên thực tế, Cơ quan Công an cấp trên và bộ công an chỉ phụ trách công tác lãnh đạo và hướng dẫn nghiệp vụ.
Cơ chế tổ chức của các cơ quan Công an chuyên biệt là không giống nhau, chẳng hạn, cơ quan bảo vệ an ninh quân đội thuộc ban chính trị đồng cấp, là bộ phận hợp thành của cơ quan chính trị đồng cấp. Đơn vị này một mặt chịu sự lãnh đạo của cục chính trị và Đảng ủy quân sự, đồng thời cũng nhận sự chỉ đạo từ phía cơ quan bảo vệ an ninh quân đội cấp trên gần nhất.
Toàn bộ các cơ quan bảo vệ an ninh quân đội đều đặt dưới sự lãnh đạo của cục chính trị, đồng thời chịu sự chỉ đạo nghiệp vụ của bộ công an trực thuộc trung ương. Bộ giao thông thành lập cơ quan an ninh, đó vừa là đơn vị hành chính sự nghiệp của bộ giao thông vừa là bộ phận cấu thành của Bộ công an, cơ quan này chịu sự lãnh đạo đồng thời của Bộ Giao thông và Bộ Công an, cụ thể là các vấn đề về biên chế, kinh phí, công tác Đảng vụ chính trị thì do bộ giao thông chỉ đạo, còn Bộ Công an nắm quyền chỉ đạo về mặt nghiệp vụ. Cơ quan an ninh trong bộ giao thông thuộc hệ thống an ninh giao thông các địa phương, phân cục và sở cảnh sát, chịu sự lãnh đạo của cơ quan công an sở tại, đồng thời nhận sự chỉ đạo nghiệp vụ từ phía Cục cảnh sát giao thông.
Cơ chế tổ chức của lực lượng cảnh sát vũ trang nhân dân cũng thực hiện hai tầng lãnh đạo, địa phương là chính, tức là một mặt chịu sự lãnh đạo
của cơ quan công an sở tại, một mặt chịu sự lãnh đạo của lực lượng cảnh sát vũ trang nhân dân cấp trên. Toàn bộ lực lượng cảnh sát vũ trang nhân dân đều được liệt vào hàng ngũ Bộ Công an trực thuộc Trung ương.
Về mặt cơ chế lãnh đạo của Cơ quan điều tra khác chẳng hạn như cơ quan an ninh quốc gia, Viện kiểm sát, cơ quan bảo vệ trong quân đội nhân dân và nhà tù, thì thực hành Cơ quan điều tra cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Cơ quan điều tra cấp trên.
Cơ chế tổ chức của các Cơ quan điều tra, theo kinh nghiệm lịch sử, thực tiễn và xu thế thời đại mới, thì rất nhấn mạnh hai vấn đề: Một là, kiên trì sự lãnh đạo của nhà nước đối với cơ quan Công an và hai là, kiên trì sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng đối với công tác an ninh. Đây là điểm mấu chốt trong thể chế quản lý ngành công an Trung Quốc, đồng thời cũng là nét đặc sắc và kinh nghiệm then chốt trong công tác an ninh quốc phòng Trung Quốc.