Chương 2 NHÂN TỐ VĂN HOÁ TRONG XÂY DỰNG Ý THỨC
2.2. Một số phương diện tác động của nhân tố văn hoá đến sự hình thành ý thức công dân ở Việt Nam hiện nay
2.2.2. Tác động của những giá trị văn hoá mới đến sự hình thành ý thức công dân ở Việt Nam hiện nay
Bên cạnh những giá trị truyền thống đã được định hình và ăn sâu vào tâm thức của người Việt Nam trong suốt hàng ngàn năm, còn phải kể đến những giá trị văn hoá mới được hình thành qua cuộc tiếp xúc giữa văn hoá Việt Nam với văn hoá phương Tây.
Cuộc tiếp xúc văn hoá giữa Việt Nam và phương tây được mở đầu từ thế kỷ XVI qua các thương thuyền đến Hội An, Phố Hiến rồi thông qua các giáo sĩ sang truyền đạo. Sự biến đổi đầu tiên được đánh dấu cơ bản từ việc dùng mẫu tự Latinh để ghi âm tiếng Việt. Ông Gaspard Amiral và Antoine de Barbosa là các cố đạo Bồ Đào Nha đầu tiên dùng mẫu tự Latinh để ghi âm một số từ tiếng Việt. Sau đó, ông Alexandre de Rhodes, giáo sĩ người Pháp đến Việt Nam năm 1624, mở đầu cuộc cải cách chữ viết Việt Nam. Đó là mốc mở đầu rất quan trọng của một quá trình giao tiếp giữa văn hoá Việt Nam với văn hoá phương Tây. Đến khi thực dân Pháp chính thức đặt ách đô hộ lên xã hội Việt Nam, nền văn hoá Việt Nam đã thực sự xuất hiện một bước ngoặt khi tiếp xúc trực tiếp với văn hoá phương Tây. [Xem: 20, 31]
Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp một mặt gây ra cho nhân dân ta nhiều đau khổ, nhưng mặt khác, với tư cách là công cụ vô ý thức của lịch sử, nó lại phá vỡ cái vòng phát triển của một xã hội nông nghiệp cổ truyền. Ở Việt Nam, vào những năm đầu thế kỷ, chính những đợt khai thác thuộc địa ồ ạt của thực dân Pháp đã dần dần tạo nên những thành phố kiểu mới, chất thị nhiều hơn chất đô. Trong xã hội Việt Nam xuất hiện các thành phần kinh tế mới: kinh tế công nghiệp và tiền công nghiệp, mặc dù những thành phần kinh tế ấy mang tính chất thực dân. Nền văn minh công nghiệp, dù là công nghiệp khai thác thuộc địa, dù có sự phát triển lệch lạc nhưng cũng đã tạo điều kiện cho sự ra đời của các đô thị công thương nghiệp. Và đó chính là
môi trường xã hội thuận lợi cho sự hình thành của cái tôi cá nhân, ý thức cá nhân ở người Việt. [Xem: 24, 110]
Ở các thành phố, nhất là những thành phố nhượng địa như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, Sài Gòn, đã sinh ra một tầng lớp dân cư mới, với lối sống, lối nghĩ khác hẳn với người tiểu nông, thậm chí khác cả so với những thị dân ở các đô thị cổ truyền Việt Nam, nơi mà tính chất đô nhiều hơn tính chất thị.
Sau đó, do nhu cầu cần người làm trong bộ máy hành chính, các hãng, công ty…, người Pháp đã mở một hệ thống tiểu học Pháp - Việt trên toàn cõi Việt Nam. Do vậy, vào những năm 20 của thế kỷ XX, tầng lớp trí thức “Tây học bản địa” ra đời. Khác với tầng lớp con quan (chủ yếu là tay sai cho Pháp) được đưa đi đào tạo ở mẫu quốc để trở thành những “ông Tây An Nam” và lứa học sinh tiểu học Pháp - Việt những khoá đầu được đào tạo vội vàng để ra làm việc, tầng lớp trí thức Tây học bản địa này vừa đông về số lượng lại vừa cao về chất lượng. Họ lớn lên trong không khí dân tộc, dân chủ của những phong trào yêu nước. Ý thức dân tộc ở họ thức tỉnh. Đồng thời, họ có đủ căn bản tiếng Pháp để bỏ qua thứ “văn hoá thuộc địa” mà tiếp thu tinh hoa của văn hoá Pháp ở chính quốc. Cái tôi cá nhân biết ý thức về bản ngã, về vai trò của mình với thế giới, với tư cách là sản phẩm, đồng thời là chủ thể của nền văn hoá mới xuất hiện. Ý thức về tự do, bình đẳng, dân chủ, công bằng…, những giá trị vốn tiêu biểu của văn hoá phương Tây đã được du nhập vào Việt Nam và được tầng lớp này tiếp thu, hưởng ứng, tuyên truyền rộng rãi trong xã hội. Những thay đổi giá trị đã diễn ra từ trong văn hoá gia đình, từ tự do hôn nhân, bình đẳng nam - nữ, rồi đến các phong trào văn nghệ, thể dục, thể thao.
Văn học lần đầu tiên được coi như một thể loại của nghệ thuật - nghệ thuật ngôn từ, chứ không còn là một công cụ giáo dục, giáo huấn đơn thuần. Bởi thế, từ “tả thần”, nó đã nghiêng sang “tả thực”. Bằng chứng là các thể loại văn chương mới như tiểu thuyết, phóng sự, thơ mới ra đời. Hội hoạ xuất hiện những trường phái mới.
Có thể nói, chính môi trường đô thị công thương nghiệp đã giải phóng con người khỏi những ràng buộc của cộng đồng nông nghiệp. Khi con người xác định mình như là chủ thể của ý chí và hành vi của mình thì tương quan giữa nó và thế giới cũng thay đổi. Cá nhân không còn phải khẳng định mình thông qua cộng đồng, coi mình là một phần nhỏ bé của cộng đồng mà có thể khẳng định mình là trung tâm của thế giới. Đỉnh cao của sự giải phóng này là quyền tự do lựa chọn của mỗi con người với tư cách là một cá nhân đích thực:
lựa chọn về tình yêu và hôn nhân, người yêu và gia đình, lựa chọn cách sống…Nhưng, sự lựa chọn lớn nhất lúc bấy giờ là sự lựa chọn các giá trị dân tộc và dân chủ. Mặc dù con người cá nhân là sản phẩm của nền văn hoá đô thị hiện đại, song những con người cá nhân ở Việt Nam ra đời trong điều kiện không bình thường của lịch sử, lại gánh trên vai quá khứ văn hoá của dân tộc mình. Do vậy, con người cá nhân được hình thành cũng rất nhiều sắc độ. Có những người thể hiện ý thức cá nhân bằng cách đặt cá nhân mình lên trên hoặc đối lập với xã hội, sống cuộc sống tự do, ứng xử như một thách đố đối với xã hội: Nguyễn Tuân, Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương…Tuy nhiên, những phản ứng cá nhân này mang tính chất thoát ly hiện thực, không hướng vào việc cải tạo xã hội nên dễ rơi vào bế tắc. Bên cạnh đó, có những con người cá nhân đề cao cá nhân, cổ vũ phát triển ý thức cá nhân không phải chỉ nhằm mục đích tự khẳng định mình mà quan trọng hơn là để cải tạo xã hội, xây dựng những giá trị văn hoá mới cho một xã hội tiến bộ hơn. Thậm chí, họ còn tập hợp lại, hoạt động có cương lĩnh…, như nhóm Tự lực Văn Đoàn. Họ chủ trương chống phong kiến, phê phán các hủ tục ở nông thôn, tố cáo tệ bóc lột dân nghèo của bọn cường hào; họ ủng hộ mơ ước, khát vọng hạnh phúc của con người; họ chủ trương học tập khoa học phương Tây…Tuy nhiên, do quá nhấn mạnh đến khía cạnh dân chủ mà họ sao nhãng khía cạnh dân tộc.
Đồng thời, có những con người ý thức được vai trò cá nhân của mình đối với xã hội, với đất nước, lại được tiếp thu những tư tưởng tự do, dân chủ từ nền
văn hoá phương Tây nên quyết tâm đấu tranh để giành lại độc lập, tự do cho đất nước. Với họ, khía cạnh dân tộc phải được giải quyết thì khía cạnh dân chủ mới có thể được đảm bảo. Đó chính là hình mẫu của những nhà cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Như vậy, cuộc tiếp xúc với văn hoá phương Tây đã mở ra một hướng mới cho sự phát triển của văn hoá Việt Nam. Những giá trị của văn hoá phương Tây như tự do, dân chủ…thông qua nhiều con đường khác nhau đã được du nhập vào Việt Nam, được tiếp thu bởi một số trí thức Tây học và lần đầu tiên làm xuất hiện ở Việt Nam mẫu người cá nhân có ý thức về cái tôi, về vai trò của mình đối với xã hội. Có thể nói, chính sự phát triển của ý thức cá nhân ở tầng lớp trí thức thị dân đầu thế kỷ đã góp phần tạo nên những phát triển to lớn trong nền văn hoá đất nước. Ngôn ngữ trở nên phong phú hơn, báo chí, các loại hình văn học, nghệ thuật,…đều đã dần được định hình và phát triển. Khát vọng mỗi người được làm chủ cuộc sống của bản thân và của đất nước đã lần đầu tiên được định hình trong tâm thức của những con người vốn trước đây quen với trật tự, lễ giáo phong kiến.
Cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 với tư cách là một cuộc cách mạng giành quyền độc lập và dân chủ đã cuốn hút tất cả mọi người dân Việt.
Mỗi người thấy mình được hoà vào cộng đồng mà không đánh mất mình. Con người cá nhân và con người cộng đồng hoà hợp được với nhau. Sau Cách mạng tháng Tám, đất nước lại bước vào một hoàn cảnh lịch sử mới: cuộc kháng chiến chống Pháp và sau đó là cuộc kháng chiến chống Mỹ. Đất nước đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: thực hiện cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam. Chính bối cảnh khó khăn và phức tạp đó đòi hỏi sự tập trung cao độ của cả đất nước, của tất cả mọi người dân nhằm thực hiện nhiệm vụ thống nhất đất nước, đưa đất nước phát triển theo con đường độc lập, tự chủ. Đây là điểm xuất phát cho chính sách tập trung bao cấp ở nước ta. Xét về điều kiện lịch sử, chính sách
tập trung bao cấp là một cơ chế quản lý thích hợp với điều kiện nước ta ở thời chiến tranh, khi cần tập trung cao độ sức người, sức của cho chiến trường.
Chính sách quản lý tập trung, kế hoạch hoá đặt mỗi cá nhân công dân vào mối quan hệ tập thể, vào việc thực hiện các trách nhiệm với tập thể, với cộng đồng. Có người nhận xét, mục tiêu của cả thế hệ người Việt Nam khi ấy là sống và sống đẹp, và ở những năm đầu thời kỳ chiến tranh, điều này đã diễn ra trong hiện thực. Mối quan hệ giữa người với người tốt đẹp, hoà hợp trong tinh thần tự giác, tích cực của mỗi người. Ý thức trách nhiệm với công việc chung của dân tộc khiến mỗi cá nhân sẵn sàng hi sinh quyền lợi của bản thân cho lợi ích dân tộc, lợi ích tập thể. Mỗi công dân nhận thức được vai trò, trách nhiệm và tự giác tham gia vào các công việc chung của dân tộc, mà công việc lớn nhất lúc đó là chiến đấu và chiến thắng giặc ngoại xâm, thống nhất đất nước. Có thể nói, ở giai đoạn này, xét trên một phương diện nhất định, ý thức công dân đã được hình thành ở mỗi cá nhân công dân.
Tuy nhiên, khi chiến tranh kết thúc, chúng ta vẫn duy trì chính sách cũ, coi nó như cách thức quản lý duy nhất đúng. Nếu trong thời chiến, chính sách này mang lại hiệu quả trong việc duy trì sự ổn định xã hội và huy động tổng lực cho chiến thắng ở chiến trường, thì khi hoà bình, việc duy trì chính sách này đã tước đi của xã hội sự năng động và khả năng điều chỉnh tự nhiên. Có thể nói, giai đoạn 75 - 86 là giai đoạn đỉnh cao của cơ chế tập trung bao cấp ở nước ta. Thời kỳ này đã có những tác động không chỉ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội mà cả đến tư tưởng, suy nghĩ của con người. Trong một nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, khi mà hàng hoá không được sản xuất và mua bán tự do trên thị trường mà được nhà nước phân phối theo chế độ tem phiếu, thì lực lượng sản xuất bị kìm hãm, không phát huy được vai trò của nó, sản xuất trì trệ, lạc hậu, đời sống kinh tế - xã hội nghèo nàn, thiếu thốn. Tác động sâu xa hơn là nó đã để lại trong tâm lý, ý thức của người Việt Nam những ảnh hưởng không dễ khắc phục. Bản thân chính sách kế hoạch hoá tập trung
không coi trọng và phát huy tính tích cực của mỗi cá nhân, gò ép vào khuôn mẫu quản lý tất cả mọi lĩnh vực của đời sống đã dẫn đến sự trì trệ của nền kinh tế và của cả xã hội. Đến lượt nó, môi trường kinh tế - xã hội tập trung bao cấp, chính sách quản lý quan liêu, mệnh lệnh đã làm thủ tiêu tính năng động, tích cực của mỗi cá nhân trong sản xuất, từ đó dẫn đến ý thức tích cực của mỗi cá nhân trong việc tham gia vào những công việc chung của cộng đồng, của xã hội cũng giảm sút. Khi quyền lợi chính đáng của mỗi cá nhân không được quan tâm một cách đúng đắn, khi mỗi công dân không thuộc về chính mình mà trước tiên là của cộng đồng, là một bộ phận hoà tan trong cộng đồng, ý thức về vai trò và trách nhiệm của cá nhân đối với xã hội không được phát huy, thay vì đó, chủ nghĩa cá nhân lại phát triển. Người ta đặt lợi ích cá nhân mình lên trên lợi ích của cộng đồng, thậm chí vì lợi ích cá nhân mà bất chấp các quy định của pháp luật. Mỗi công dân trước đây vốn tích cực, chủ động trong việc nhận thức và thực hiện vai trò, trách nhiệm của mình đối với cộng đồng, thì nay, công việc tập thể dường như không phải là công việc của bản thân mỗi cá nhân. Nếu như ở giai đoạn chiến tranh, tính tích cực, chủ động của mỗi công dân được phát huy thì nay, mỗi công dân không có được điều kiện để hình thành và phát triển nhân cách độc lập, ý thức chủ động, tích cực của người làm chủ xã hội. Có thể nói, quá trình đổi mới đã diễn ra hơn hai mươi năm nay, song cho đến nay, những ảnh hưởng của thời kỳ bao cấp vẫn còn tác động đến tâm lý, ý thức của mỗi cá nhân công dân. Cơ chế xin - cho, tác phong quan liêu, cửa quyền, thói quen luồn lách, chỉ chực phá luật kiếm lợi riêng, sự thờ ơ với cộng đồng…vẫn còn hiện diện ở nhiều công dân, và điều đó cản trở quá trình xây dựng ý thức công dân ở nước ta hiện nay.
Như vậy, có thể thấy rằng, về văn hoá truyền thống, không phải cứ là những giá trị tiêu biểu làm thành bản sắc văn hoá của cộng đồng người Việt trong lịch sử thì tất cả những giá trị đó hiện nay chỉ hoàn toàn gồm những mặt tích cực. Nói cách khác, việc xác định giá trị văn hoá cũng tuỳ thuộc vào từng
góc nhìn, từng thời kỳ, từng giai đoạn lịch sử. Không phải các giá trị văn hoá đã hình thành rồi thì nhất thành bất biến, mà trong mỗi giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử, có những giá trị còn mặt tích cực cần phát huy, có những giá trị tuy còn mặt tích cực nhưng cần bổ sung thêm những nội dung mới, có những giá trị đã hình thành và ổn định trong lịch sử dân tộc nhưng do thời đại lịch sử thay đổi nên đã trở nên lỗi thời, phải thay đổi cho phù hợp với thời đại mới. Trong nền văn hoá của người Việt, các giá trị tiêu biểu, những phẩm chất nổi trội đã nêu trên được hình thành trên cơ sở một xã hội tiền công nghiệp với nền văn minh lúa nước, do vậy, nó mang đậm căn tính của một xã hội nông nghiệp. Trong khi đó, hiện nay chúng ta đang tiến hành quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm đưa đất nước tiến kịp sự phát triển của thế giới. Cùng với điều đó là những yêu cầu mới đặt ra trong việc xây dựng một xã hội công dân và nhà nước pháp quyền - những yếu tố của một xã hội ở trình độ phát triển cao. Bản thân những yếu tố này lại chưa từng được hình thành trong lịch sử xã hội nông nghiệp Việt Nam, cho nên, khái niệm công dân và ý thức công dân là một khái niệm xa lạ đối với văn hoá truyền thống Việt Nam. Quá trình giao lưu, tiếp xúc với văn hoá phương Tây đã tạo nên những thay đổi nhất định trong sự phát triển văn hoá và con người. Lần đầu tiên, ở một số trí thức Tây học bản địa hình thành con người cá nhân biết ý thức về vai trò của mình trong xã hội, biết ý thức và hành động để đòi quyền dân tộc, dân chủ. Tuy nhiên, những người này có số lượng không nhiều trong xã hội. Hơn nữa, không ít người trong số họ do quá nhấn mạnh đến khía cạnh dân chủ mà thiên về đấu tranh đòi quyền dân chủ, sao nhãng khía cạnh dân tộc. Sau Cách mạng tháng Tám, một giai đoạn mới trong lịch sử nước nhà được mở ra. Tuy nhiên, sau đó, việc duy trì quá lâu chính sách quản lý kinh tế tập trung, mệnh lệnh hành chính, bao cấp đã làm trì trệ nền kinh tế đất nước, khiến đất nước ta rơi vào khủng hoảng trầm trọng. Con người, do ảnh hưởng