Chương 2 NHÂN TỐ VĂN HOÁ TRONG XÂY DỰNG Ý THỨC
2.3. Một số khuyến nghị nhằm nâng cao vai trò của nhân tố văn hoá trong xây dựng ý thức công dân ở nước ta hiện nay
2.3.1. Xây dựng môi trường kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự hình thành tư cách công dân và ý thức công dân
Các giá trị văn hoá được hình thành trong môi trường xã hội cụ thể. Khi môi trường xã hội thay đổi, sẽ xảy ra tình trạng vênh giữa những giá trị được hình thành trong môi trường xã hội cũ với thực tiễn môi trường xã hội mới.
Mặc dù không thể không thừa nhận sự tác động của các giá trị văn hoá đã hình thành trong truyền thống đến sự hình thành ý thức công dân, song cũng phải thừa nhận rằng, những môi trường kinh tế - xã hội cho sự hình thành ý thức công dân chưa được hình thành trong lịch sử Việt Nam. Chính vì vậy mà cho đến hiện nay, ý thức công dân cũng vẫn còn là điều xa lạ đối với các công dân Việt. Hiện nay, muốn xây dựng ý thức công dân thì trước hết cần xây dựng môi trường kinh tế - xã hội mới tạo điều kiện cho sự hình thành và đề cao những giá trị mới, chuẩn mực mới về vai trò của người công dân trong xã hội, từ đó mới có điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng ý thức công dân. Đó là nền sản xuất công nghiệp hiện đại, nền kinh tế thị trường, xã hội công dân và nhà nước pháp quyền.
Nếu như con người của xã hội nông nghiệp sống với nhịp điệu muôn thuở của mùa màng và bị cột chặt vào mảnh đất nơi họ sinh sống, khiến cho ý
thức cá nhân ở họ không phát triển được thì con người trong xã hội công nghiệp bị cuốn vào nhịp điệu của công việc, của sự thành đạt cá nhân trong cuộc sống. Được giải phóng khỏi không gian xã hội chật hẹp của làng xã, con người trong xã hội công nghiệp hiện đại có điều kiện để tiếp cận với những công việc không đều đều như trong xã hội nông nghiệp mà thay vào đó là những công việc có sự luân chuyển, đòi hỏi sự biến đổi và phát triển liên tục.
Có thể nói, nền sản xuất công nghiệp hiện đại là tiền đề đầu tiên cho sự hình thành ở mỗi người dân ý thức về năng lực sáng tạo của mình, về khả năng của mình, và do đó, hình thành nên ý thức cá nhân ở họ. Mỗi một cá nhân đều khác nhau về bản tính và khả năng tự nhiên cũng không giống nhau. Tuy nhiên, điều giống nhau là mỗi người đều được hạnh phúc khi khả năng tự nhiên của mình được sử dụng trọn vẹn. Nền kinh tế thị trường năng động củng cố và phát triển thêm ý thức cá nhân đã hình thành ở mỗi công dân, trên cơ sở đó, nó trở thành cội nguồn hiện thực cho sự ra đời của tư cách công dân.
Chính các quan hệ thị trường đòi hỏi việc hình thành ở mỗi người ý thức về năng lực và phẩm chất cá nhân của bản thân. Sự đa dạng hoá các ngành nghề, đa dạng hoá các cơ hội là con đường phát huy tối đa bản sắc của mỗi cá nhân, như vậy mới phát huy được sự sáng tạo của cá nhân, đồng thời cũng phát huy được sự sáng tạo của xã hội. Chỉ khi mỗi cá nhân thực sự tham dự vào những quan hệ kinh tế hiện thực với tư cách người sáng tạo, thì khi đó, họ mới trở thành người công dân đích thực có ý thức về bản thân mình.
Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một chính sách quan trọng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhằm tạo cơ sở kinh tế - xã hội hiện thực cho sự hình thành của ý thức cá nhân, trên cơ sở đó xây dựng ý thức công dân cho mỗi người dân. Cơ chế thị trường xã hội chủ nghĩa đã gắn việc thực hiện lợi ích với trách nhiệm của mỗi cá nhân. Từ đó, ý thức trách nhiệm và năng lực chịu trách nhiệm về hành vi của mỗi công dân được nâng lên và được tiến hành một cách tự giác. Chính định hướng xã hội chủ nghĩa trong cơ chế thị
trường của chúng ta góp phần thúc đẩy việc hình thành ý thức tự giác, tính năng động xã hội và trách nhiệm đạo đức của mỗi cá nhân công dân.
Trên cơ sở của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xã hội công dân được xây dựng và hoàn thiện sẽ tạo tiền đề cho sự ra đời và phát triển của ý thức công dân. Xã hội công dân là xã hội hình thành trong quá trình biến những người dân trở thành cư dân của một nhà nước, trong đó với tư cách là thành viên của một cộng đồng, họ có ý thức tự trọng và có khả năng lựa chọn chính trị. Chính xã hội công dân là yếu tố thúc đẩy sự hình thành ý thức công dân ở mỗi người dân khi tham gia vào các công việc chung của xã hội ấy. Trong quá trình đó, ý thức tôn trọng đối với pháp quyền, trình độ pháp lý và tính tích cực của mỗi công dân sẽ được hình thành, được rèn luyện và trở thành ý thức thường trực trong mỗi con người.
Cùng với xã hội công dân, nhà nước pháp quyền là thiết chế chính trị đảm bảo cho việc thực hiện dân chủ trong xã hội. Tiêu chí đầu tiên của một nhà nước pháp quyền là Nhà nước mà toàn bộ quyền lực của nó thuộc về nhân dân và trở thành vấn đề mang tính pháp lý. Cũng vì quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân nên chỉ có nhân dân mới có quyền kiểm tra và giám sát quyền lực đó. Có thể nói, với nhà nước pháp quyền, lần đầu tiên trong lịch sử, quyền con người, quyền công dân được nhà nước chính thức thừa nhận và được luật hoá. Trong nhà nước pháp quyền, pháp luật được đặt ở vị trí tối thượng, song pháp luật cũng chỉ là công cụ để thực hiện quyền lực của chủ thể, nhằm duy trì trật tự và tự do công cộng như là những điều kiện cần thiết cho các biểu hiện của dân chủ như: sự quản lý của đa số; quan hệ giữa người quản lý và người bị quản lý; các thủ tục ra quyết định; sự tham gia của nhân dân vào việc ra quyết định quản lý - chính trị. Trong nhà nước pháp quyền, các quan hệ giữa công dân và nhà nước, giữa công dân với công dân, giữa các quốc gia được bảo đảm bằng pháp luật. Với sự ra đời của nhà nước pháp quyền tư sản, lần đầu tiên trong hiện thực, tư cách công dân của con người được thừa nhận và được đảm bảo. Cá nhân công dân là chủ thể của quyền lực
nhà nước, được nhà nước đảm bảo thực hiện quyền công dân của mình, đồng thời mỗi người phải có trách nhiệm đối với nhà nước, với cộng đồng xã hội.
Từ đó, mỗi công dân sẽ dần hình thành nên ý thức tham gia tích cực vào việc xây dựng nên một nhà nước pháp quyền dân chủ.
Như vậy, việc đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá, việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã hội công dân, nhà nước pháp quyền sẽ tạo môi trường kinh tế - xã hội dân chủ để hình thành nên ý thức công dân ở mỗi người dân.