Chương 2 NHÂN TỐ VĂN HOÁ TRONG XÂY DỰNG Ý THỨC
2.3. Một số khuyến nghị nhằm nâng cao vai trò của nhân tố văn hoá trong xây dựng ý thức công dân ở nước ta hiện nay
2.3.2. Phát huy mặt tích cực của những giá trị truyền thống đối với sự hình thành ý thức công dân
Với tư cách là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần của xã hội, khi đã được định hình trong đời sống xã hội, văn hoá luôn luôn can thiệp vào các quá trình xã hội thông qua sự đánh giá của tất cả các chủ thể xã hội, từ những cá nhân riêng lẻ đến toàn thể cộng đồng. Do vậy, việc phát huy vai trò của các giá trị văn hoá truyền thống trong xây dựng ý thức công dân là một trong những giải pháp cần chú ý.
Phát huy sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước trong xã hội hiện đại Chủ nghĩa yêu nước, tinh thần yêu nước của người Việt được hình thành từ lịch sử đấu tranh chống xâm lược, chống đồng hoá của người dân Việt trong quá trình dựng nước và giữ nước. Mỗi khi vận mệnh của đất nước lâm nguy, tinh thần yêu nước ấy lại trỗi dậy, kết thành một sức mạnh to lớn giúp nhân dân ta chiến đấu và chiến thắng các thế lực ngoại xâm mạnh hơn mình nhiều lần. Như vậy, cơ sở của tinh thần yêu nước, tinh thần vì Tổ quốc là ý thức về sự nguy nan của đất nước.
Ngày nay, đất nước đã hoà bình, không còn bị đe doạ bởi hoạ ngoại xâm. Nhưng nếu sức mạnh của tinh thần yêu nước được phát huy trong điều kiện xây dựng đất nước hiện nay thì điều đó sẽ tạo nên một động lực to lớn cho sự phát triển của đất nước. Khi tinh thần yêu nước truyền thống được chuyển tải vào xã hội hiện đại, mỗi công dân sẽ ý thức được vai trò và trách
nhiệm của mình đối với việc xây dựng đất nước giàu mạnh, văn minh, và từ đó tạo nên nội lực to lớn cho sự phát triển, hiện đại hoá đất nước. Cũng vì thế, ý thức về quyền công dân ở mỗi người sẽ gắn chặt với ý thức về quyền dân tộc, sự khẳng định “phẩm giá cá nhân” sẽ đi liền với sự khẳng định quyền và lợi ích quốc gia. Vấn đề là ở chỗ, cần có cơ chế để chuyển tải tinh thần yêu nước, tinh thần tổ quốc luận vào môi trường xã hội hiện đại ngày nay.
Nếu như trước đây, tinh thần yêu nước quật khởi khi đất nước phải đối mặt với hiểm hoạ từ bên ngoài thì ngày nay, cơ chế để phát huy tinh thần Tổ quốc luận là khơi dậy ý thức về sự hưng vong của Tổ quốc. Chỉ khi người dân nhận thức được những bất cập của đất nước thì mới có thể hình thành nên tinh thần và quyết tâm đổi mới đất nước, phát triển đất nước. Chỉ khi mỗi công dân thực sự xấu hổ vì sự yếu kém của đất nước so với thế giới thì khi đó, sức mạnh cải tiến đất nước sẽ được phát huy cao độ. Như vậy, muốn khơi dậy tinh thần vì Tổ quốc, phải chính thức, thẳng thắn và công khai vạch ra những hạn chế, nhược điểm của mình. Tinh thần yêu nước, vì Tổ quốc sẽ được khơi dậy và được chuyển tải thành những thành quả, những sản phẩm hiện thực, góp phần đưa đất nước tiến lên.
Đồng thời, để phát huy tinh thần yêu nước hiện nay, nhà nước cũng cần phải quan tâm đến việc giáo dục truyền thống yêu nước cho tất cả mọi người dân. Một cách hữu hiệu là giáo dục bằng những trang sử hào hùng của dân tộc. Ngoài ra, sự tôn vinh trước cộng đồng những tấm gương yêu nước và thực sự có những đóng góp thiết thực cho công cuộc đổi mới hiện nay cũng là một cách hiệu quả.
Phát huy trách nhiệm cộng đồng
Lối sống trọng cộng đồng và tinh thần trách nhiệm đối với các công việc chung của cộng đồng đã tạo nên sức mạnh cho ông cha ta thực hiện được những công việc lớn lao mà tưởng như sức cá nhân không thể làm được.
Chính việc đề cao giá trị cộng đồng ở người Việt khiến người Việt truyền thống sống nặng về nghĩa vụ hơn là việc đòi hỏi về quyền lợi.
Bản thân các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác khi khẳng định: “Bản chất của con người không phải là cái gì trừu tượng, cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội” [6, 11] cũng đã gián tiếp thừa nhận rằng, không ai có thể sống bên ngoài cộng đồng và xã hội. Cộng đồng là hình thức thể hiện các mối liên hệ và quan hệ xã hội của con người. Đó là môi trường xã hội để các cá nhân thực hiện sự liên kết, hợp tác với nhau, tạo nên đời sống của mình và của cả cộng đồng.
Trong bối cảnh của việc xây dựng xã hội dân chủ hiện nay, trách nhiệm đối với cộng đồng là một trong những yêu cầu quan trọng đối với mỗi công dân. Mỗi công dân, bên cạnh việc được đảm bảo thực hiện những quyền lợi của cá nhân mình thì cũng cần phải thực hiện các nghĩa vụ, trách nhiệm tương ứng đối với cộng đồng. Đời sống cộng đồng chỉ lành mạnh nếu nó được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc công bằng, dân chủ, kỷ luật.
Như vậy, đời sống cộng đồng cần có sự kết hợp đúng đắn mối quan hệ giữa cá nhân với tập thể và xã hội. Cộng đồng giải quyết hợp lý mối quan hệ giữa lợi ích riêng và lợi ích chung, giữa lợi ích với trách nhiệm, giữa quyền và nghĩa vụ. Cá nhân phát triển trong cộng đồng và nhờ sự phát triển đó của từng người mà cộng đồng trở nên lớn mạnh.
Phát huy trách nhiệm của công dân đối với cộng đồng trong thời đại hiện nay cần tập trung giáo dục và hình thành ở mỗi công dân những phẩm chất nhân nghĩa, hoà nhập, hợp tác khi tham gia vào các quan hệ trong cộng đồng, từ cộng đồng nhỏ như gia đình, lớp học, nhà trường, cơ quan, đến cộng đồng lớn hơn như cộng đồng dân cư, cộng đồng dân tộc…Thông qua đó, các giá trị cá nhân ở người Việt Nam không vận động theo xu hướng đối lập gay gắt với các giá trị cộng đồng. Ngược lại, khi đề cao các giá trị cộng đồng, mỗi công dân sẽ biết đặt lợi ích cá nhân trong các quan hệ cộng đồng để nhìn nhận và ứng xử với hoàn cảnh sao cho bảo toàn được vị thế của mình và không làm tổn hại đến các quan hệ tốt đẹp với bên trong và bên ngoài cộng đồng.
Xây dựng tính tự quản cơ sở
Một xã hội dân chủ chỉ có thể vận hành khi ở mỗi công dân đã hình thành các tiêu chuẩn hành vi thúc đẩy quá trình tự quản. Khi thái độ của công dân vẫn còn tính chất bàng quan, thụ động, yếm thế thì không thể có một xã hội dân chủ, một xã hội công dân thực sự. Chỉ khi nào mỗi công dân trong xã hội tích cực, chủ động và có năng lực tự quyết định xem mình làm việc gì, tham gia vào các tổ chức nào…và có khả năng tham gia vào việc giải quyết các công việc chung của cả cộng đồng thì khi đó mới có thể có được xã hội dân chủ đúng nghĩa. Đó cũng là khi ý thức công dân được hình thành và thể hiện trong thực tiễn.
Truyền thống dân chủ làng xã rất có ý nghĩa trong việc thúc đẩy sự hình thành tính tích cực, chủ động, sáng tạo của mỗi công dân khi tham gia vào các công việc chung của cộng đồng, của xã hội. Ngày nay, tính chất làng xã đã thay đổi nhiều, các cách thức thực hiện chế độ tự quản làng xã theo lối xưa không còn thích hợp với đời sống hiện đại. Nhưng tinh thần tự quản làng xã có thể được khai thác để xây dựng nền tự quản của chính quyền cơ sở hiện nay. Việc khơi dậy tính chủ động tự quản, tự quyết định đến từng cơ sở sẽ giúp khai thác hết các tiềm năng vật chất và trí tuệ của từng người dân - từng cộng đồng cơ sở - mà tiềm năng này rất nhiều.
Để phát huy tinh thần tự quản, tiền đề cho việc xây dựng ý thức công dân, cần thực hiện quyền dân chủ từ cơ sở. Việc xây dựng bộ máy quyền lực, chọn các quan chức ở cơ sở cần theo ý kiến và quyết định của dân. Qua đó, xây dựng một trách nhiệm công dân tích cực và niềm tin chính trị của đa số vào chế độ hiện hành. Bên cạnh đó, việc phát triển những quy định có tính chất cụ thể hoá của luật pháp, phù hợp với đặc điểm của mỗi cộng đồng dân cư - một hình thức hương ước mới phù hợp với luật pháp, cũng là một cách để phát triển tính tự giác, tích cực của công dân trong việc thực hiện trách nhiệm với cộng đồng. Lẽ dĩ nhiên, trong việc làm này cần thận trọng, đòi hỏi sự tham gia cố vấn của các chuyên gia pháp luật, nếu không sẽ rất dễ bị biến
dạng thành “lệ làng thời hiện đại” với những giấy phép con, những luật lệ được đặt ra không phải cụ thể hoá những quy định của luật pháp mà lại làm rối thêm quy trình thực hiện pháp luật, cản trở việc thực hiện pháp luật.
2.3.3. Đổi mới phương thức giáo dục ý thức công dân
Để xây dựng ý thức công dân, một trong những biện pháp quan trọng là tiến hành giáo dục ý thức công dân ở mỗi người dân Việt. Giáo dục là con đường đặc trưng cơ bản để loài người tồn tại và phát triển vì lẽ quá trình giáo dục cũng chính là quá trình văn hoá hoá hoá con người, cũng chính là quá trình thực hiện di truyền xã hội. Nhưng khác với chương trình di truyền sinh vật, chương trình di truyền xã hội luôn được biến đổi theo đòi hỏi của đời sống xã hội, của sản xuất vật chất và tinh thần. Trong xã hội dân chủ, đòi hỏi về vai trò và tư cách công dân dẫn đến yêu cầu phải tiến hành giáo dục công dân. Việc giáo dục công dân trong xã hội ta hiện nay phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, với mọi công dân, song đối tượng giáo dục quan trọng nhất cần tập trung là thế hệ trẻ - chủ nhân tương lai của đất nước.
Hiện nay, việc giáo dục ý thức công dân chủ yếu được tiến hành trong nhà trường, từ bậc học phổ thông với môn giáo dục công dân, và trong các bậc học cao hơn với các môn học giáo dục pháp luật, giáo dục chính trị. Tuy nhiên, hiệu quả của công việc này chưa được như mong đợi. Việc giáo dục công dân như chúng ta đã thực hiện chưa tạo ra được ở các công dân - học sinh tri thức cũng như ý thức về vai trò và trách nhiệm công dân của mình.
Tiến hành giáo dục công dân trong thời đại hiện nay cần phải làm thế nào để chuyển tải được những tri thức mà mỗi công dân cần có để thực hiện tốt vai trò công dân của mình trong xã hội, đồng thời xây dựng tính tích cực của mỗi công dân trong việc tham gia vào các công việc của xã hội, của cộng đồng.
Có thể nói, sự hiểu biết về quyền và nghĩa vụ của bản thân công dân, hiểu biết về cách thức, quy trình thực hiện quyền và nghĩa vụ ấy là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất để hình thành nên ý thức công dân. Do vậy, việc đầu
tiên là phải giáo dục, tuyên truyền để hình thành nên tri thức, hiểu biết của công dân về vai trò, vị trí, quyền lợi và nghĩa vụ của mình trong xã hội. Muốn vậy, nội dung giáo dục phải bao gồm những tri thức về Hiến pháp, pháp luật của nhà nước, về thể chế chính trị và vai trò, vị trí cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân công dân trong việc tham gia vào thể chế chính trị và các mối quan hệ trong xã hội đó. Ở công dân Việt Nam, do ảnh hưởng của lối sống, lối tư duy hành xử không theo pháp luật trong truyền thống, nên hiện nay, để giáo dục ý thức công dân, một trong những yêu cầu cấp bách là phải giáo dục để hình thành nên ý thức pháp luật ở mỗi công dân.
Sự hiểu biết pháp luật của người dân là yếu tố đầu tiên để hình thành ý thức công dân. Và pháp luật thì phải qua nhiều hình thức khác nhau mới đến được với người dân và trở thành sự hiểu biết về pháp luật, trở thành tri thức pháp luật. Hiện nay ở nước ta, các “kênh” phổ biến pháp luật đến người dân chủ yếu là: qua các phương tiện thông tin đại chúng, qua học tập chính trị và quản lý; thông qua thảo luận các dự án pháp luật; qua đào tạo, qua hoạt động của các cơ quan áp dụng pháp luật; qua thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử;
qua kinh nghiệm bản thân thông qua hoạt động quản lý, hoạt động sản xuất, kinh doanh, hoạt động ở những cương vị khác nhau trong bộ máy Đảng, Nhà nước, các tổ chức quần chúng, trong quá trình giải quyết những vấn đề khác nhau; thông qua những vụ việc công dân tự tranh tụng lên cơ quan Nhà nước;
qua môi trường ở nơi công tác, học tập, sinh sống…
Rõ ràng, những nguồn rất khác nhau đó đều có những “lăng kính”, “bộ lọc” của chúng trong quá trình chuyển tải tri thức pháp luật đến với người dân. Mỗi đối tượng công dân ở những điều kiện sống khác nhau sẽ có những nguồn tiếp thu tri thức pháp luật khác nhau. Do vậy, các cơ quan và tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần sử dụng đồng bộ, có hiệu quả các biện pháp khác nhau để trang bị cho các công dân lượng tri thức pháp luật đầy đủ và đúng đắn.
Chỉ khi mỗi công dân được trang bị lượng tri thức pháp luật tương đối đầy đủ để có thể nhận thức được vai trò và trách nhiệm công dân của mình, có khả năng để thực hiện vai trò và trách nhiệm công dân ấy, thì khi đó, người dân mới có thể hình thành thái độ tôn trọng đối với pháp luật. Ngoài ra, để xây dựng được thái độ tôn trọng pháp luật ở người dân thì trước tiên các cơ quan áp dụng pháp luật phải trở thành gương mẫu cho việc áp dụng pháp luật đúng và nghiêm minh, tự giác, bởi thái độ của người dân đối với pháp luật một phần chịu ảnh hưởng bởi sự nhìn nhận, đánh giá về hoạt động của chính các cơ quan này. Muốn làm được điều đó thì phải bắt đầu từ trình độ hiểu biết pháp luật và ý thức, thái độ đối với pháp luật của các cán bộ cơ quan pháp luật.
Việc giáo dục tri thức và hình thành thái độ tích cực đối với pháp luật ở người dân cần phải được cụ thể hoá trong hành vi của mỗi công dân. Con đường cơ bản để nhân dân nắm được chính sách, nắm được pháp luật không phải là con đường tuyên truyền, phổ biến “suông”. Đó phải là sự vận động của tri thức thông qua hoạt động thực tiễn của con người, khi đó, kiến thức pháp luật mới thực sự là kiến thức pháp luật trong hành động. Cần phải tạo ra các tình huống hoạt động thực tiễn để người dân tham gia vào với tư cách là công dân, có như thế họ mới có thể hiểu được vai trò, trách nhiệm công dân của mình. Chính việc tạo điều kiện tham gia thực tế của công dân vào các quan hệ pháp luật, tạo điều kiện cho họ trở thành chủ thể thực tế của pháp luật, vừa là thước đo, vừa là điều kiện để nâng cao tri thức về pháp luật của nhân dân, khắc phục được sự tha hoá về xã hội, tính thụ động và sự dè dặt đối với các quy định của pháp luật. Chẳng hạn, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn coi con đường cơ bản, phương pháp cơ bản của việc giác ngộ lợi ích, giác ngộ về chính trị, trong đó có những giá trị về pháp luật, là con đường lôi cuốn nhân dân đông đảo tham gia quản lý Nhà nước, quản lý xã hội (bầu cử các cơ quan quyền lực Nhà nước; tham gia các hình thức kiểm tra và giám sát, tự nguyện tham gia việc xét xử với tư cách là thành viên các tổ hoà giải, các hội thẩm nhân dân…).
Ngoài ra, sự hiểu biết trên thực tế về pháp luật còn được hình thành trong những hoạt động khác mà người dân tham gia. Đó là những hoạt động bình thường về xã hội, về sản xuất, học tập…Trong quá trình tham gia các hoạt động bình thường đó, người dân có vai trò và những vị trí rất khác nhau, nhưng có rất nhiều hoàn cảnh pháp lý đòi hỏi họ phải có quan điểm xử sự, thái độ và cách giải quyết, qua đó, người dân tiếp xúc với pháp luật một cách tự nhiên. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào các hoạt động, các tổ chức, hiệp hội tự nguyện của họ một cách hợp pháp. Tham gia vào các tổ chức như thế, người dân sẽ góp phần thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân của mình thông qua việc tạo ảnh hưởng đến các quyết định chính trị của nhà nước. Chính thông qua đó, ý thức công dân của người dân sẽ được nâng cao.
Như vậy, có thể thấy, việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật, giáo dục công dân là nhằm hình thành và nâng cao trình độ văn hoá pháp lý, trau dồi thái độ và bồi dưỡng tình cảm, niềm tin đúng đắn đối với Hiến pháp, pháp luật; xây dựng động cơ và thói quen xử sự tích cực, hợp pháp của mọi công dân; hình thành công luận, dư luận xã hội lành mạnh biết phân biệt phải trái và tôn trọng pháp luật.
Bên cạnh giáo dục pháp luật, công tác giáo dục công dân cũng cần xây dựng ở mỗi công dân những phẩm chất văn hoá chính trị của người công dân trong xã hội dân chủ. Trong xã hội dân chủ, người dân không chỉ có quyền mà còn phải có đủ năng lực và điều kiện thực hiện vai trò chủ thể chính trị tích cực, phải chủ động tham gia một cách có hiệu quả vào quá trình chính trị.
Một giải pháp đáng chú ý cho điều này là cần phát triển truyền thông đại chúng, tạo nên một xã hội thông tin hiện đại và lành mạnh, trong đó mỗi công dân không chỉ có quyền mà còn có điều kiện tự do phát biểu, đóng góp ý kiến đối với các vấn đề chính trị. Chỉ khi nào người dân được tự do và có điều kiện để tiếp xúc với các nguồn thông tin đầy đủ và xác thực thì họ mới phát triển được năng lực và nhu cầu tham dự vào các quá trình chính trị trong xã hội. Có thể nói, việc phát triển truyền thông đại chúng không chỉ góp phần quan trọng