A. Một số bμi viết về tiếng Việt
I. Về lịch sử tiếng Việt
1. Phải hiểu biết về lịch sử tiếng Việt
Vấn đề là phải xác định nguồn gốc của tiếng Việt và phác ra những nét khái quát các giai đoạn phát triển của tiếng Việt. Hiểu biết về lịch sử
tiếng Việt không những là một nhu cầu về học thuật, mà còn là một nhu cầu cho sự giữ gìn và bảo vệ Tổ quốc. Hiểu biết về lịch sử tiếng Việt là cần thiết để xây dựng nền văn hoá mới xã hội chủ nghĩa của dân tộc Việt Nam.
2. Xung quanh vấn đề nguồn gốc của tiếng Việt
Về nguồn gốc của tiếng Việt, từ trước đến nay có nhiều ý kiến và là những ý kiến khác nhau.
Có ng−ời cho rằng tiếng nói của dân tộc Việt Nam chỉ là một chi nhánh của tiếng Trung Quốc. Có ng−ời xem nó nh− là một hình thức thoái hoá của tiếng Trung Quốc. Ng−ời khác lại hiểu nó nh− là một sự pha trộn giữa tiếng Trung Quốc và các thổ ngữ của các dân tộc ph−ơng Nam. Cũng có ý kiến xếp nó vào các hệ ngôn ngữ Tạng − Miến, Thái − Miến, gán cho nó nguồn gốc Mã Lai...
Chúng ta không phủ nhận những mối quan hệ họ hàng và ảnh h−ởng qua lại, sự vay m−ợn lẫn nhau giữa tiếng nói của các dân tộc định c− và sống trong một vùng, trên một lục địa. Nh−ng, nh−ợc điểm chung của những ý kiến trên là thiếu một nhận thức đúng đắn về khả năng tồn tại và phát triển độc lập của tiếng Việt và đã "tách sức sống của ngôn ngữ ra khỏi sức sống của dân tộc đã tạo ra ngôn ngữ ấy".
Nếu những cách lí giải trên là đúng thì người ta không hiểu tại sao tiếng Việt qua mấy nghìn năm thử thách ghê gớm ư đất nước luôn bị ngoại bang xâm lấn, chia cắt, dân tộc không ngừng chịu sức ép đồng hoá
thâm độc và tàn bạo − mà vẫn giữ đ−ợc bản lĩnh và sắc thái riêng của nó, vẫn giữ được tinh thần, ý chí và con đường phát triển độc lập.
Ai dám phủ nhận rằng mỗi một thời kì quật khởi của dân tộc ta sau một cơn thử thách nặng nề, khốc liệt đã đẩy tiếng Việt lên một bước phát triển mới, tăng thêm sự giàu có của nó, đồng thời nâng cao ý thức dân tộc của nhân dân ta.
Nếu thấy mặt đó nh−ng lại không thấy tính độc lập của tiếng Việt thì
rõ ràng có một sự mâu thuẫn và một điều gì "bí ẩn" mà ng−ời ta phải giải quyết bằng một lối suy luận duy tâm: quy công cho những minh quân l−ơng tể d−ới thời Bắc thuộc và phong kiến − Tích Quang, Nhâm Diên, Sĩ
Nhiếp; các luồng triết học, tôn giáo, văn học du nhập từ ngoài vào − Khổng, Phật, Lão, Trang, đạo Gia-tô và các cố đạo cùng một số cá nhân như Trương Vĩnh Kí, Phạm Quỳnh trong thời cận đại.
Xét đến cùng, đối với các dân tộc phương Đông, đầu óc của phần lớn các học giả ph−ơng Tây còn có nhiều thành kiến. Họ không thể quan niệm
đ−ợc rằng những dân tộc bị xếp vào loại nhỏ yếu, thấp kém có thể thoát khỏi lối sống nguyên thuỷ nếu không có một sự khai hoá từ bên ngoài.
Khi nghiên cứu các mặt đời sống trong quá khứ của các dân tộc ấy nh−
khảo cổ học, văn hoá, ngôn ngữ...; họ th−ờng đi tìm nguồn gốc của chúng ở những nơi đã sản sinh ra những nhà nước chủ nô hùng cường đầu tiên.
Ph−ơng pháp luận của họ lại máy móc, siêu hình, thiếu biện chứng.
Là vì phần lớn những giá trị nhân văn của phương Tây hầu hết đều bắt nguồn từ nền văn minh cổ Hi ư La. Từ đó, họ lập luận theo lối tương suy rằng văn hoá của những dân tộc khác cũng phải đi theo con đ−ờng t−ơng tự, nghĩa là phải do những ông thuỷ tổ lớn gieo rắc hạt giống.
3. Phải dứt khoát về nguồn gốc của tiếng Việt
Vấn đề được đặt ra khiến một số người không khỏi hoài nghi. Họ cho rằng, đem một chuyện quá cũ ra bàn lại là một việc làm kinh viện, không ích gì cho việc cần phải giải quyết những vấn đề cấp bách của ngôn ngữ
học hiện đại.
Có thể có ng−ời lập luận: tiếng Việt hiện nay cũng là một thứ tiếng giàu và đẹp, ta cứ việc sử dụng và cải tiến, hoàn chỉnh nó để nó có thể đáp ứng đ−ợc những đòi hỏi của thực tế, hà tất phải bận tâm đến lai lịch của nó? Mỗi người đều có thể hiểu về nguồn gốc của nó theo cách của họ.
Lại có thể có ng−ời cho rằng, ngay cả các nhà ngôn ngữ học nổi tiếng của phương Tây còn chưa có câu trả lời cuối cùng thì chúng ta dỡ ra để làm gì? May lắm cũng chỉ có thêm một vài giả thiết, mà các giả thiết ấy chắc gì đã hơn các giả thiết đã có?
Không. Chúng ta không làm một việc kinh viện, vô công rồi nghề.
Việc xác định nguồn gốc của tiếng Việt và phát hiện những quy luật phát triển của tiếng Việt có quan hệ mật thiết với những vấn đề thời sự đương
đại nh−: giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, chuẩn mực hoá tiếng Việt,
biên soạn cuốn sách ngữ pháp chuẩn để giảng dạy trong nhà trường, biên soạn bộ từ điển tiếng Việt phổ thông... trên một cơ sở khoa học. Ngôn ngữ
học là một khoa học nhân văn. Nó có những đòi hỏi cao hơn về mặt t−
duy so với kĩ thuật học.
Việc xác định nguồn gốc và những quy luật phát triển của tiếng Việt không chỉ là công việc của ngôn ngữ học, mà còn là công việc của văn hoá dân tộc và bản sắc văn hoá dân tộc trong thời đại ngày nay.
...
4. Nguồn gốc sức sống của tiếng Việt
Tại sao trải qua nhiều thế kỉ phải đương đầu với các âm mưu đồng hoá
của ngoại bang mà tiếng Việt vẫn tồn tại đ−ợc? Là vì tiếng Việt là tiếng nói của một cộng đồng dân tộc đã có đời sống có tổ chức từ trước khi có ngoại xâm. Cơ sở cho sức sống mãnh liệt của tiếng Việt chính là ở cái gốc d©n gian.
... Trong những điều kiện nghiệt ngã của nghìn năm Bắc thuộc, tiếng Việt vẫn là một tiếng nói thống nhất của dân tộc và nó đ−ợc bảo vệ không phải một cách thụ động, mà không ngừng đ−ợc bổ sung, bồi đắp và phát triển. Tất nhiên, tiếng Việt phải đ−ợc phát triển trong mối quan hệ giao lưu, tiếp xúc với các tiếng nói ở vùng Nam á và Đông Nam á, đặc biệt là cuộc tiếp xúc lâu dài với tiếng Hán theo con đ−ờng Việt hoá rất uyển chuyển và tinh tế.
Có được diện mạo tiếng Việt như ngày nay, trước hết phải khẳng định nguồn gốc sức sống của tiếng Việt chính là bản lĩnh và ý chí độc lập, tự c−ờng, tự tôn của ng−ời Việt chúng ta.
...
(L−ợc dẫn theo bài của GS Nguyễn Khánh Toàn)