Màu da trắng hay đen là do mêlanin - chất sắc tố da nhiều hay ít quyết định. Nhưng sự rối loạn sản xuất nhiều mêlanin và vận chuyển nó ra tập trung ở một số vùng cơ thể, nhất là mặt sẽ tạo nên vết sạm trên da mặt. Đó là vấn đề khá phức tạp, cơ chế của nó chưa được giải thích một cách khoa học.
Bệnh sạm da mặt khá phổ biến ở mọi lứa tuổi, nhất là ở thanh niên, trung niên - mà cũng đặc biệt hay gặp ở nữ, còn nam giới rất ít bị bệnh. Bệnh thường gặp trong hai trường hợp sau:
- Sạm da đối xứng ở mặt: Thường là do rối loạn chức phận nội tiết tuyến sinh dục.
Nó xuất hiện rõ nhưng không tròn đều, kích cỡ to nhỏ khác nhau, thường đối xứng ở mặt, ở trán, thái dương, gò má, vùng giữa hai lông mi và phần trên của mũi. Ngoài hiện tượng sẫm màu, da không bị tấy đỏ, không teo, không bong vẩy, không ngứa.
Hiện tượng sạm da này thường xuất hiện ở người có thai từ 2 - 3 tháng trở đi và thường nhạt dần sau khi đẻ. Nhưng cũng có một số trường hợp sạm da tồn tại kéo dài vài năm mới hết, thậm chí một số ít trường hợp có thể kéo dài tới thời kỳ mãn kinh.
Ngoài ra còn có những trường hợp sạm da mặt do có thai, trường hợp ở phụ nữ bị viêm phần phụ, viêm tử cung, viêm buồng trứng hoặc có rối loạn chức năng trong hoạt động của buồng trứng, liên quan tới hoóc môn sinh dục nữ và tuyến yên.
Trong những trường hợp này, ánh sáng mặt trời chỉ đóng vai trò phụ nhưng cũng làm tăng màu sẫm.
- Sạm da quanh miệng: Loại hình này thường gặp ở phụ nữ trẻ. Thường là sạm da vùng dưới mặt, nhất là ở xung quanh miệng nhưng vẫn có vành da mầu bình thường ngăn cách môi. Sạm da màu cà phê sữa trên một nền da đỏ nhiều hay ít tùy ngày, không bong vẩy, không nhờn. Sạm da kéo dài hàng năm, thường là do rối loạn chức phận tuyến nội tiết sinh dục nữ, kinh nguyệt không đều, có khi có bệnh đường tiêu hóa v.v...
Về cách chữa: Cần phải biết rõ hoàn cảnh, môi trường sinh hoạt trong giai đoạn xuất hiện bệnh, cố gắng tìm ra đúng nguyên nhân gây bệnh để chữa trị thì mới thu được kết quả. Việc điều trị cần phải kiên trì lâu dài, có thể áp dụng những liệu pháp sau đây:
- Dùng thuốc mỡ làm phai màu chỗ da sạm như mỡ ôxy già (H2O2) 10-20%.
- Uống vitamin C liều cao (hoặc tiêm) kéo dài hàng tháng và các vitamin B6, PP.
Tránh tiếp xúc với các tia cực tím, có thể bôi kem chống nắng, kem pha axit para aminobenzoic...
- Nếu xét nghiệm cận lâm sàng thấy rối loạn chức năng tuyến nội tiết nào đó thì thầy thuốc sẽ cho dùng các loại thuốc chứa hoóc môn thích hợp.
Da bảo đảm sự liên hệ qua lại và bảo vệ các bộ phận bên trong của cơ thể với bên ngoài, tham gia việc điều hòa thân nhiệt, đặc biệt là quá trình tỏa nhiệt. Da có rất nhiều tuyến nhờn thông qua các lỗ chân lông và tiết ra chất béo lên da như "một lớp quang dầu", làm cho da bóng bẩy và mềm mại.
Về mùa lạnh, da thường bị khô và nứt nẻ, đôi khi bị nhiễm khuẩn gây đau đớn, ảnh hưởng đến sinh hoạt, lao động sản xuất. Nguyên nhân nẻ da là do các dây thần kinh tận cùng của da bị kích thích làm các mao mạch ở da co lại, máu lưu thông nuôi dưỡng da kém. Các lỗ chân lông bị bịt kín không tiết được nhiều chất nhờn làm cho da thiếu độ ẩm, không có lớp chất nhờn bảo vệ da, do đó da bị khô, nứt nẻ.
Hiện tượng phổ biến nhất là nẻ ở môi: Môi bị khô, se lại rồi nứt nẻ, đau rát. Ở miền núi rét nhiều, nếu hay ngồi cạnh bếp lửa sưởi ấm, mặt và chân tay lại càng hay bị nứt nẻ, môi khô. Có những người bị nẻ khá nặng, da nứt thành đường sâu theo các nếp nhăn ở gót chân, cạnh ngoài bàn chân, môi, mũi v.v...
Muốn đề phòng nẻ da, trước hết phải chống rét tốt. Những hôm trời rét phải mặc đủ ấm, ở ấm, ngủ ấm. Nếu có điều kiện thì quàng khăn, đội mũ, đi găng, đi tất cho ấm đầu, mặt, chân tay, giúp máu dễ lưu thông. Nếu làm việc ngoài trời lạnh, hoặc khi đi bộ nhiều, buổi tối nên ngâm chân tay vào nước ấm từ 12-15 phút sẽ đỡ đau rát, máu tuần hoàn tốt. Thường xuyên giữ sạch chân tay... nhưng tránh kỳ cọ bằng xà phòng nhiều chất kiềm (xà phòng giặt, xà phòng tắm chất lượng xấu). Những người hay nẻ da thì nên dùng sáp bôi nẻ, vadơlin, dầu lạc, dầu vừng... xoa lên những vùng hay nứt nẻ để tăng chất nhờn giữ ẩm giúp da luôn mềm mại và tăng tính đàn hồi cho da, chống nứt nẻ.
Tóc mọc trên da đầu có liên quan chặt chẽ đến cơ thể, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố thần kinh, nội tiết, dinh dưỡng. Vấn đề rụng tóc sớm đang ngày càng trở nên phổ biến, gây lo lắng cho nhiều người. Song rụng tóc chỉ được coi là bệnh khi tóc rụng khỏi da đầu nhiều quá mức bình thường (thường ngày tóc vẫn mọc và rụng) nhất là chỉ vuốt nhẹ tóc cũng rụng và các gốc tóc đều bị teo, đét.
Nguyên nhân của bệnh rụng tóc khá phức tạp, có thể gặp trong nhiều trạng thái bệnh lý và sinh lý khác nhau, thậm chí nhiều khi nguyên nhân không rõ. Sau đây là một số nguyên nhân thường gặp:
- Rụng tóc do da đầu:
Đây là loại bệnh hay gặp nhất và thường gặp ở nam, hậu quả có thể gây hói. Tóc bắt đầu rụng ở vị trí hai bên mang tai rồi lan dần lên đỉnh đầu, vùng rụng tóc cứ rộng dần ra, sau cùng chỉ tồn tại một vành tóc nhỏ sau gáy. Da đầu thường bóng mỡ và có vẩy, đôi khi hơi bị teo da. Sợi tóc thường khô, chân tóc teo nhỏ, sau khi rụng sẽ mọc
lên một sợi tóc mới mảnh như sợi lông tơ. Đối với phụ nữ da đầu cũng bóng mỡ và có nhiều vẩy nhưng không hói; tóc có khi rụng nhiều nhưng rụng lan toả hơn nam, rụng xong thường mọc lại.
Căn nguyên trực tiếp của bệnh là tăng bài tiết tuyến bã làm ảnh hưởng đến dinh dưỡng của tóc. Nhưng vì sao tăng bài tiết bã: có thể do rối loạn tiêu hóa, kết hợp với vai trò của một số tạp khuẩn có trên da, bệnh có yếu tố di truyền.
Điều trị loại này chủ yếu là giảm bài tiết chất bã bằng các loại thuốc bôi có lưu huỳnh: dung dịch cloran hydrát Salixilic 3%, mỡ Salixilic... có tác dụng tẩy da đầu, chống ngứa, kích thích mọc tóc (xem tham khảo cách chữa ở bài “Bệnh hói”.
Mỗi tuần chỉ nên gỗi đầu 1 - 2 lần (không gội quá nhiều) bằng nước bồ kết, chanh, nước vỏ bưởi, lá chua me..., không vò và chải lên da đầu quá mạnh gây chấn thương chân tóc, càng khiến tóc dễ rụng.
- Rụng tóc từng vùng:
Bệnh xuất hiện đột ngột, có một hoặc nhiều đám rụng tóc nhỏ hình tròn hoặc bầu dục, sau to dần lên, có khi đường kính tới 5-8 cm. Đặc điểm là ranh giới rõ, trụi hết cả tóc, da nhẵn thín, chỉ còn một vài sợi tóc tơ. Có những trường hợp tóc rụng thành mảng rất lớn, tiến tới rụng toàn thể râu, lông mày, lông vùng sinh dục và nách: bệnh hay gặp ở người trẻ từ 15 - 30 tuổi.
Nguyên nhân loại bệnh này rất khó xác định. Thường là rối loạn dinh dưỡng tóc gây di chứng thay đổi về thần kinh và nội tiết như tuyến yên, tuyến giáp trạng. Bệnh cũng có thể xuất hiện do lo lắng, buồn phiền, căng thẳng kéo dài, mất ngủ lâu ngày.
Một số trường hợp có thể liên quan đến các ổ nhiễm khuẩn khu trú tiềm tàng ở tai, mũi, răng, xoang...
Bệnh có thể tự khỏi, nhưng cũng nhiều khi bệnh kéo dài và điều trị rất khó khăn vì không đem lại kết quả. Khi mắc bệnh cần được thầy thuốc khám bệnh chẩn đoán nguyên nhân và chỉ định điều trị thích hợp (thuốc nội tiết, an thần hoặc kháng sinh, vitamin A, B...) Ngoài ra có thể bôi các thuốc kích thích mọc tóc như cồn cloran hyđrat salixilic, cồn tỏi, cồn lá trắc bách diệp v.v...
- Rụng tóc do thay đổi mãnh liệt về sinh lý hoặc bệnh lý: Rụng tóc xẩy ra sau khi đẻ, sau một phẫu thuật lớn, sau
khi điều trị bằng tia X... Hoặc sau khi bị các bệnh nặng vì
kí sinh trùng sốt rét. Loại rụng tóc này thường xuyên xảy ra khi bệnh đã thuyên giảm và bắt đầu thời kỳ phục hồi. Tóc thường rụng ở vùng đỉnh, thái dương, rụng đồng đều, lưa thưa.
Bệnh rụng tóc này không có gì đáng lo ngại, sau một thời gian tóc sẽ mọc lại. Chỉ cần nghỉ ngơi tĩnh dưỡng, nâng cao thể trạng, tăng cường bổ sung các chất dinh
dưỡng cho cơ thể: ăn tăng thêm các chất prôtêin và vitamin. Một thời gian sau sức khỏe hồi phục thì việc mọc tóc cũng trở lại bình thường.
- Rụng tóc do một bệnh ngoài da
Nhiều loại nấm ngoài da có thể gây rụng tóc, gẫy tóc. Thường gặp là do các bệnh đinh nhọt, chốc lở, lupút đỏ... Nó có thể gây thành từng điểm, từng vệt tóc rụng vĩnh viễn. Loại rụng tóc này không thể mọc tóc được nữa vì mầm tóc đã bị thoái hóa, xơ hóa, nang tóc trong vùng da sẹo đã bị bịt kín.
Cách chữa tùy theo nguyên nhân, nếu do nấm thì dùng thuốc diệt nấm, nếu nhiễm khuẩn thì bôi thuốc sát khuẩn, nếu cần thì dùng kháng sinh do thầy thuốc chuyên khoa chỉ dẫn.
Có người nói rụng tóc có "nghìn lẻ một" nguyên nhân. Đó là cách nói tượng trưng về sự phức tạp trong việc xác định nguyên nhân vì sao tóc rời khỏi đầu hàng loạt một cách bất thường. Trong một số trường hợp thì do rối loạn thần kinh giao cảm làm co thắt mao mạch, chân tóc không được nuôi dưỡng tốt cũng gây rụng tóc. Trong những trường hợp khác ăn uống thiếu nguyên tố sắt, hoặc do cơ thể rối loạn hấp thụ sắt thì cũng khiến tóc bị đứt và rụng nhiều. Với nguyên tố kẽm, người ta cũng thấy có ảnh hưởng tới việc rụng và mọc tóc. Đã có những thông báo kết quả thử nghiệm tăng chất kẽm vào khẩu phần ăn (cho những người xét nghiệm thấy thiếu kẽm) hàng ngày thì thấy tóc mọc khỏe và bóng hơn, không rụng nữa, hết gầu, da đầu đỡ nhờn hơn nhiều.
Và trong trường hợp khác thì rụng tóc lại có liên quan đến vai trò của miễn dịch dị ứng... Ngoài ra cũng không loại trừ nguyên nhân rụng tóc do bệnh giang mai - một loại rụng tóc kiểu rừng quang, kèm theo thứ phản ứng huyết thanh giang mai dương tính và một số triệu chứng ngoài da khác.
Trước kia nhiều nhà y học cho rằng nước ăn chân là bệnh nấm kẽ chân. Nhưng hiện nay qua những nghiên cứu ở vùng úng lụt người ta thấy nguyên nhân gây nước ăn chân phức tạp hơn nhiều, nó là hệ quả của nhiều yếu tố kết hợp:
- Kẽ ngón chân bị ẩm ướt thường xuyên làm cho lớp sừng bao bọc da bị mủn, lỗ chân lông giãn rộng, lớp mỡ sáp trên da bị giảm khiến cho nước bẩn và một số chất độc hại dễ ngấm qua da. Tình trạng ẩm ướt thường xuyên này còn làm da trở nên kiềm hóa tạo điều kiện cho nấm phát triển, trong đó có nấm kẽ (nhưng tỉ lệ người bị nấm kẽ chỉ chiếm rất thấp trong bệnh nước ăn chân).
- Nước ngập lụt có chứa nhiều chất bẩn như phân người và gia súc, lá cây mục nát, bùn rác, xác súc vật... Những chất men trong các vật bẩn hỗn tạp đó dễ ăn mòn lớp da mỏng ở bàn chân, kẽ ngón chân. Ngoài ra những chất mục nát đó còn là môi trường tốt cho vi khuẩn gây bệnh phát triển, gây bệnh qua da.
- Những sang chấn của da do cọ xát vào những hạt cát, những vật cứng... làm cho da dễ tổn thương.
- Do úng lụt phải lội nước luôn, không rửa chân ngay được hoặc rửa chân chưa sạch, rửa bằng nước bẩn cũng là những yếu tố thuận lợi làm bệnh dễ phát sinh.
Bệnh nước ăn chân thường xuất hiện 2-3 ngày sau khi lội nước bẩn, các kẽ ngón chân bị sưng tấy, mầu da trắng bợt, chảy nước vàng, ngứa ngáy, đau rát khó chịu.
Bệnh không ảnh hưởng gì đến sức khỏe toàn thân.
Để đề phòng, điều cơ bản là phải giữ cho chân sạch và khô. Ngay sau khi lội nước bẩn về phải rửa ngay bằng nước sạch rồi lau khô bằng giẻ mềm; đặc biệt chú ý đến các kẽ ngón chân là những nơi hay đọng nước dễ phát bệnh. Tránh để các kẽ ngón chân bẩn và ẩm ướt. Khi mới bị nước ăn chân, các kẽ ngón ngứa đỏ, không nên gãi, móng tay sắc và bẩn có thể làm xây sước da chỗ ngứa và gây bội nhiễm vi sinh vật.
Nhân dân có kinh nghiệm chữa nước ăn chân bằng các thứ lá có chất chát như lá vối, lá ổi, lá trầu không... Vò nát các loại lá này xát nhẹ vào các kẽ chân cũng thấy bớt đau, đỡ ngứa. Dưới đây là mấy bài thuốc trong dân gian thường dùng có kết quả tốt:
- Lấy lá trầu không (hoặc búp ổi) vò nát, xát nhẹ vào các kẽ ngón chân. Hoặc lấy nước vắt của lá trầu không bôi vào các kẽ ngón. Nước lá trầu không có tác dụng sát khuẩn và diệt nấm tốt.
- Hỗn hợp nước lá trầu không và phèn chua: Đem lá trầu không (khoảng 10 lá) đun sôi với 0,5 lít nước, để nguội. Tiếp đó cho một cục phèn chua (khoảng bằng đầu ngón tay cái) vào khuấy cho tan. Dùng nước này ngâm chân, xong lau khô.
- Hỗn hợp phèn chua và hoàng đằng (20g phèn chua, 100g hoàng đằng): Cho phèn chua lên một mảnh sắt đun cho phèn chảy ra cho đến khi thấy phèn trắng khô, tán thành bột. Hoàng đằng cũng đem thái nhỏ tán thành bột. Trộn hai thứ với nhau, cho vào lọ sạch nút kín dùng dần. Lấy bột này rắc vào các kẽ ngón bị nước ăn chân.
Tổ đỉa là bệnh do cơ địa, là một thể của bệnh eczêma có tổn thương cơ bản là các mụn nước với những đặc điểm sau:
- Mụn nước chỉ khu trú ở bàn tay và bàn chân. Có thể có những mụn nước thứ phát ở các vùng khác của cơ thể, nhưng đó là những mụn nước của eczêma thông thường.
Các mụn nước này thường ở mé bên ngón tay; mặt sau đốt cuối, lòng bàn chân; mặt bên, mặt trên và mặt dưới các ngón chân, lòng bàn chân.
- Các mụn nước ăn sâu vào trong da, làm cho da ở phía trên nổi lên, đường kính khoảng 1-2mm. Ở lòng bàn tay, bàn chân các mụn nước thường tập trung thành đám;
trở thành bọng nước khá to. Các mụn nước này thường tự xẹp đi và khô đét, sau đó da ở phía trên ngả mầu vàng, nâu rồi bong ra để lộ lớp da màu hồng.
- Bệnh có tính chất chu kỳ, thường xuất hiện vào mùa xuân - hè, đến cuối mùa hè bệnh sẽ tự lui dần để rồi lại tái phát vào mùa xuân năm sau.
Bệnh tổ đỉa gây ngứa ngáy, nhiều khi gãi toạc cả da chảy máu, bệnh tuy ít nguy hiểm nhưng rất khó chịu. Nếu không giữ vệ sinh tốt có thể bị biến chứng nhiễm khuẩn kèm theo viêm mạch bạch huyết và viêm hạch.
Để phòng và chữa, trước hết tránh ánh nắng, sức nóng, tránh đi ủng, đi găng tay bằng cao su, cần hạn chế gãi. Hàng ngày ngâm chân hoặc tay vào nước muối 0,9%;
hoặc dung dịch thuốc tím 1/10.000. Buổi sáng bôi thuốc mỡ Ichtyol, buổi tối bôi cồn iốt salixylic. Ngoài ra có thể dùng các loại thuốc mầu như eosin, tím gentian và tiêm vitamin C liều cao.
Y học dân tộc có cách chữa như sau: (cũng có kết quả tốt): Lấy một mớ to lá ngải (bằng mớ rau), cho vào 4 bát nước, đun sôi kỹ rồi đổ vào cái lọ rộng miệng lấy miếng vải thô buộc trùm lên miệng lọ, rồi đặt tay lên trên miếng vải để xông lấy hơi nóng.
Nếu nước nguội thì lại đun lên cho nóng. Nếu chăm xông sẽ đỡ.
Chóng mặt là một cảm giác không thật về cử động di chuyển của cơ thể hay của những đồ vật xung quanh. Chóng mặt thường kèm với cảm giác mất thăng bằng muốn ngã. Cần phân biệt cảm giác chóng mặt xây xẩm mặt mày và bệnh chóng mặt thật sự (có cảm giác quay).
- Cảm giác chóng mặt, xây xẩm mặt mày: Loại này thường xẩy ra với những người thiếu máu hay mới ốm dậy. Thường là chóng mặt khi thay đổi tư thế, ngồi xuống, đứng lên có cảm giác mặt tối sầm, hoa mắt, nảy đom đóm, nặng đầu, lảo đảo, nếu không vịn được vào đâu thì dễ ngã, nhưng khi nằm xuống thì đỡ ngay.
Những người rối loạn thần kinh chức năng cũng thường hay chóng mặt. Người bệnh thường cảm thấy bức bội, tính tình thất thường, chảy nước mắt, mất ngủ.
Để điều trị loại này cần phải chữa từ nguyên nhân, thí dụ thiếu máu thì phải dùng các thuốc kích thích tăng hồng huyết cầu. Người mới ốm dậy thì cần phải tăng cường ăn uống, bồi dưỡng. Nếu do rối loạn thần kinh chức năng, người thần kinh yếu dễ xúc cảm thì cần tránh làm việc quá sức; khi cần thiết thì có thể dùng các thuốc an thần làm dịu thần kinh.
- Bệnh chóng mặt thật sự: Người bệnh thường xuyên bị chóng mặt. Đây là triệu chứng của một rối loạn hay tổn thương của cơ quan thăng bằng nằm trong tai trong.
Chóng mặt có cảm giác quay (có liên quan tới một chiều nhất định tùy theo phía của tổn thương), người như bị xoay tròn hoặc bập bênh lên xuống và cảm thấy đồ đạc nhà cửa cũng quay. Đôi khi có kèm theo nôn mửa, mạch nhanh, toát mồ hôi...
Do vị trí của cơ quan thăng bằng ở rất gần cơ quan thính giác trong tai trong nên khi bị tổn thương thường kèm với thương tổn của thính giác. Vì thế có 3 triệu chứng trên thì chắc chắn đó là một bệnh của tai trong. Nếu cơn chóng mặt xẩy ra đột ngột kèm theo ù tai và điếc ngay thì nghĩ tới chảy máu tai trong. Nếu nhẹ, có thể do rối