CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHẤT LƯỢNG CAO TẠI CÁC KHU CÔNG NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ
3.2. Thực trạng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại các khu công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh
3.2.2. Thực trạng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực chất lượng cao tại các khu công nghiệp ở Thành phố Hồ Chí Minh
NNLCNL luôn là vấn đề có tính thời sự đặt ra đối với TP.HCM trong thu hút vốn và đầu tư phát triển các KCN của thành phố trong bối cảnh hội nhập KTQT. Do đó, trong nhiều năm qua, UBND TP.HCM cùng các sở, ban, ngành kết hợp với các đơn vị doanh nghiệp có nhiều giải pháp cụ thể, thiết thực để tiếp tục phát triển NNLCLC đáp ứng yêu cầu về nhân lực của thành phố và doanh nghiệp trong quá
27.12 28.34 30.19
33.15
36.67
40.21
0 5 10 15 20 25 30 35 40 45
2019 2020 2021 2022 2023 2024
72
trình triển khai các cam kết của Việt Nam đối với các FTA. Nếu so sánh với các tỉnh/thành khác trong nước, TP.HCM có NNL lớn, với hơn 4,7 triệu lao động và hiệu quả năng suất cao gấp 1,7 lần trung bình cả nước (Hepza, 2024). Đây là kết quả của nhiều sáng kiến trong việc tích cực tăng cường CLNNL. Đặc biệt, các trường đào tạo nghề đã tăng cường số lượng và khả năng giảng dạy phục vụ nhu cầu nền kinh tế số, khoa học và công nghệ. Một vấn đề nữa là tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo chiếm tỷ lệ lớn, chiếm hơn 64% là thách thức lớn đối với Thành phố trong việc nâng cao CLNNL và năng suất lao động. Phỏng vấn bà N.T.L.U, cán bộ Sở Lao động, Thương binh và xã hội TP.HCM, cho biết: “Chất lượng nguồn cung lao động vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu lao động đối với thị trường lao động hiện đại, linh hoạt, bền vững và hội nhập của TP.HCM. Mặc dù tỷ lệ lao động qua đào tạo đến năm 2023 của Thành phố đạt 87,27%, nhưng số lao động không có bằng cấp, chứng chỉ, chứng nhận vẫn chiếm tỷ lệ khá cao. Bên cạnh đó, kỹ năng nghề của lao động mới tham gia thị trường vẫn còn nhiều trường hợp chưa đáp ứng yêu cầu của người sử dụng lao động, chưa khắc phục nghịch lý thừa lao động không phù hợp với những ngành nghề trong định hướng phát triển nhưng lại thiếu nhân lực chất lượng cao ở những ngành quan trọng”.
Qua thực tế khảo sát của tác giả nhận thấy trong các KCN, doanh nghiệp đã triển khai nhiều biện pháp đẩy mạnh phát triển NNLCLC.
(1) Thực trạng nâng cao thể lực
Trong giai đoạn 2019-2024, các DN trong KCN ở TP.HCM đã chuẩn bị chu đáo trong việc chăm lo sức khỏe NLĐ. Với những biện pháp tích cực như thực hiện khám thường xuyên và hoạt động dã ngoại, du lịch cho NLĐ, đảm bảo về tiền lương, tiền thưởng, phúc lợi xã hội… đã góp phần duy trì thể trạng của NLĐ.
Thực trạng phát triển NNLCLC tại các KCN trên địa bàn TP.HCM thông qua phát triển thể lực:
- Các chính sách, chương trình chăm sóc sức khỏe của TP.HCM:
Trên cơ sở các chủ trương, chính sách của Nhà nước về nâng cao sức khỏe cho người dân nói chung và NLĐ nói riêng, đặc biệt là Quyết định số 659/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chương trình chăm sóc và nâng cao sức khỏe người lao động, phòng chống bệnh nghề nghiệp giai đoạn 2020 - 2030, TP.HCM đã
73
ban hành Kế hoạch số 2689/KH-UBND, ngày 12/7/2022 về triển khai thực hiện chương trình chăm sóc và nâng cao sức khỏe người lao động giai đoạn 2022-2030 nhằm bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe người lao động, khuyến khích lối sống, dinh dưỡng lành mạnh nơi làm việc, đồng thời phòng chống bệnh tật, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp cho người lao động, bảo đảm chất lượng nguồn nhân lực, góp phần vào sự phát triển bền vững của Thành phố:
- Kết quả triển khai hoạt động khám sức khỏe và phân loại sức khỏe cho NNLCLC tại các KCN trên địa bàn TP.HCM
Theo báo cáo Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), cũng như của công đoàn các KCN và KCX TP.HCM, phần lớn các công ty FDI và DDI đều tuân thủ việc khám sức khỏe định kì, coi đây như là một biện pháp nâng cao sức khỏe cho NLĐ, thông qua khám sức khỏe tạo điều kiện cho NLĐ nghỉ ngơi, điều trị nếu sức khỏe có vấn đề và được quan tâm chăm sóc, cấp phát thuốc. Trong những năm 2019-2024, tỷ lệ lao động gặp phải suy giảm sức khỏe, mắc bệnh nghề nghiệp hoặc bị tai nạn lao động dẫn đến mất khả năng lao động rất thấp. Điều này cho thấy các biện pháp chăm sóc sức khỏe lao động và môi trường làm việc tại các KCN đã có những cải thiện đáng kể, việc phân loại sức khỏe cho thấy NLĐ ổn định, với hơn 99,6% lao động chất lượng cao có sức khỏe loại A và B, phản ánh một lực lượng lao động khỏe mạnh và duy trì sức khỏe tốt (Hepza, 2024). Qua số liệu thống kê của HEPZA về bệnh nghề nghiệp và sức khỏe 2023 cho thấy một số bệnh NLĐ thường mắc như sau:
Biểu đồ 3.3. Các bệnh NLĐ thường mắc trong các doanh nghiệp tại các KCN TP.HCM năm 2023
Nguồn: Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), 2023
5.98
12.56
22.12
12.82 21.36
3.51 4.22
17.43
Bệnh ngoài da Bệnh về hô hấp Bệnh về tiêu hóa Bệnh về tai, mũi, họng Bệnh về mắt
Bệnh nghề nghiệp Bệnh phụ khoa Bệnh khác
74
Qua bảng trên cho thấy, tỷ lệ NLĐ mắc thị lực 21%; bệnh đường tiêu hóa 22%
và đường hô hấp 13%. Lý giải cho tình trạng bệnh lý trên, xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu tới từ hoạt động lao động và môi trường làm việc.
Thực tế các chuyên gia hoặc đội ngũ NNLCLC tại các KCN trên địa bàn TP.HCM thường phải làm việc trong môi trường áp lực, phù hợp với thù lao và chế độ được doanh nghiệp chi trả. Bên cạnh đó, trong môi trường của các KCN hiện nay việc ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ồn... sẽ tác động rất nhiều đến bản thân đội ngũ NLĐ nói chung và sức khỏe của NNLCLC nói riêng. Thực tế, cũng chỉ ra thời gian qua NNLCLC tại các KCN luôn có nhu cầu bảo đảm sức khỏe và khám chữa bệnh.
Theo khảo sát của Ban quản lý các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA) (2024), về kết quả báo cáo đối với nhu cầu khám sức khỏe của NLĐ tại các KCN trong đó có đội ngũ NNLCLC thì có đến gần 50% NLĐ có nhu cầu được tư vấn sức khỏe ít nhất 01 lần trong 06 tháng, trong khi đó xu hướng có nhu cầu khám và tư vấn về bệnh nghề nghiệp cũng như bệnh phụ khoa cũng rất lớn khi dữ liệu HEPZA chỉ ra lần lượt là 33% và 38%. Đối với các bệnh về tiêu hóa hay về mắt mặc dù tỷ lệ mắc bệnh lớn nhưng NLĐ chất lượng cao thường có xu hướng tự xử lý ở các dịch vụ bên ngoài.
- Mức độ quan tâm đến NNLCLC sau khám sức khỏe bảo đảm nâng cao thể lực thông qua các hành động cải thiện sức khỏe theo khuyến nghị của chuyên gia tại các KCN trên địa bàn TP.HCM.
Sau khi thực hiện khám sức khỏe cho NLĐ, doanh nghiệp đã kịp thời quan tâm động viên với những NLĐ có bệnh lý đồng thời thực hiệc cấp thuốc và đưa đi điều trị miễn phí, đưa NLĐ tham gia các hoạt động vui chơi giải trí, dã ngoại, tham quan để phục hồi sức khỏe thể chất và tinh thần. Chẳng hạn, theo Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), trong năm 2023, Công ty Intel Products chi gần 25 tỷ đồng, Công ty Jabil Việt Nam chi trên 8 tỷ đồng, Tập Đoàn Công Nghệ CMC chi 7,2 tỷ đồng; Công ty Sản xuất Dịch vụ Công nghệ bán dẫn chi 3,15 tỷ đồng cho hoạt động thăm khám, bồi dưỡng, vui chơi, giải trí của NLĐ.
- Mức độ đầu tư vào cải thiện môi trường và điều kiện làm việc nhằm bảo đảm tốt nhất về sức khỏe thể chất cho NNLCLC của các doanh nghiệp tại các KCN trên địa bàn TP.HCM
75
Kết hợp với chính quyền địa phương, chủ doanh nghiệp và tổ chức công đoàn đã thể hiện được vai trò của mình với NLĐ, thực hiện nhiều biện pháp để góp phần tạo môi trường và điều kiện làm việc an toàn cho NLĐ với các khẩu hiệu: “sức khỏe là số một”, “an toàn là trước tiên”, “an toàn để sản xuất”... Ban quản lý các KCX, KCN TP.HCM xây dựng tiêu chí về môi trường an toàn lao động; về vệ sinh thực phẩm; các loại chất thải, rác thải. Đồng thời, có các biện pháp ngăn chặn và xử phạt nghiêm khắc đối với các chủ doanh nghiệp không tuân thủ các quy định trên… Tính từ năm 2019 tới nay, để tăng cường các biện pháp nhằm đảm bảo an toàn, Ban quản lý HEPZA kết hợp với các tổ chức công đoàn của doanh nghiệp tổ chức lắng nghe ý kiến và thông qua hệ thống đường dây nóng tiếp nhận các thông tin từ NLĐ cũng như doanh nghiệp về các vấn đề liên quan tới môi trường, an ninh, an toàn lao động.
Nhìn chung, tất cả các hoạt động bảo vệ sức khỏe được phía Sở, Ban, Ngành triển khai về bảo hộ lao động, ATVSLĐ và PCCN từ 2019 đến 2024 được các doanh nghiệp và NLĐ hưởng ứng và thực hiện nghiêm túc, do đó số bệnh nghề nghiệp và tai nạn do lao động giảm mạnh. Theo thống kê của công đoàn KCN và KCX TP.HCM, trong các năm từ 2019 tới 2024 có xu hướng giảm dần, cụ thể:
Biểu đồ 3.4. Số vụ tai nạn lao động tại các KCN trên địa bàn TP.HCM giai đoạn (2019 - 2024)
Nguồn: Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), 2024 Nguyên nhân dẫn tới các vụ tai nạn trên thường do NLĐ chưa chú trọng tới an toàn cho bản thân, cùng với đó là tâm lý chủ quan, xem nhẹ việc thanh, kiểm tra công tác an toàn chưa được thường xuyên. Trong đó, số vụ tai nạn tập trung chủ yếu ở các ngành nghề và công việc có tính chất nguy hiểm như leo trèo, xây dựng, logistics, máy móc công nghiệp, luyện kim loại...
12
9
4
5
2 3
0 2 4 6 8 10 12 14
2019 2020 2021 2022 2023 2024
76
Đa số DN làm việc 8 giờ/ngày và có nghỉ giữa ca. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu sản xuất việc tăng ca là không tránh khỏi và cần có kế hoạch. Việc tăng ca được báo trước cho NLĐ và cơ quan quản lý. Mặc dù vậy, vẫn còn những doanh nghiệp vì muốn đạt yêu cầu trong sản xuất nên vẫn còn xảy ra tình trạng tăng ca vượt mức quy định. Thông qua trao đổi với NLĐ ở KCN Lê Minh Xuân, KCN Hiệp Phước I, II cho thấy, đối với các doanh nghiệp có vốn FDI, doanh nghiệp lớn điều kiện và môi trường lao động ổn định, sạch sẽ, an toàn, hiện đại và đạt yêu cầu cho lao động.
Ngược lại, với doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp nhỏ và vừa tại các KCN thì chưa cao. Cụ thể, tác giả trực tiếp trao đổi gặp gỡ khảo sát NLĐ trong doanh nghiệp nước ngoài, trong đó thu được hơn 90% số ý kiến hài lòng với môi trường làm việc của doanh nghiệp; 86% ý kiến cho rằng, các doanh nghiệp có sự đổi mới môi trường, dây chuyền máy móc. Ngược lại, các lao động làm việc trong doanh nghiệp DDI đều cho rằng sự thay đổi về môi trường, công nghệ, vật chất là không đáng kể.
Nhằm nâng cao sức khỏe cho NLĐ tạo động lực sản xuất kinh doanh có hiệu quả, công đoàn KCN thành phố có nhiều hoạt động thu hút sự tham gia đông đảo của NLĐ. Qua số liệu tại Ban quản lý các KCX, KCN cho thấy thông qua sự kết hợp giữa doanh nghiệp và tổ chức công đoàn thường triển khai các hoạt động thể thao như:
bóng đá, bơi lội, bóng bàn; hội thi tìm hiểu lịch sử địa phương, lịch sử công đoàn;
phong trào văn nghệ quần chúng. Các hoạt động trên lôi cuốn đông đảo NLĐ quan tâm và tham gia hưởng ứng tích cực.
- Bảo đảm các điều kiện về thu nhập và các chế độ phúc lợi theo hướng giúp NNLCLC có đủ nguồn lực tái tạo lại sức lao động tại các KCN trên địa bàn TP.HCM.
Về lương, thưởng và phúc lợi xã hội: theo Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), trong năm 2024, mức lương bình quân trong các KCN hơn 15 triệu/người/tháng, tiền lương thấp nhất: 9 triệu/người/tháng. Đối với lao động chất lượng cao, tiền lương trung bình hàng tháng từ 20 triệu đồng đến 35 triệu đồng và có xu hướng tăng lên qua các năm (Hepza, 2024).
77
Biểu đồ 3.5. Mức lương bình quân của lao động nói chung và lao động CLC trong các KCN trên địa bàn TP.HCM (2019 - 2024)
Nguồn: Ban quản lý Các KCX, KCN TP.HCM (HEPZA), 2024 Đối với lao động CLC và chuyên gia giỏi mức lương có thể cao hơn nhiều lần so với lao động phổ thông, điển hình có những mức lương vượt trội với trên 100 triệu/tháng. Ngoài mức lương hàng tháng, để tạo động lực NLĐ sáng tạo, đổi mới chủ doanh nghiệp thường khoán năng suất sản phẩm và thưởng tương xứng, hấp dẫn. Vì vậy, về cơ bản, với mức thu nhập được chi trả đã trở thành nhân tố tạo động lực giúp NLĐ sản xuất có hiệu quả cao hơn.
(2) Thực trạng nâng cao trí lực
Trong bối cảnh kỷ nguyên số và toàn cầu hóa, nhất là giai đoạn triển khai thực hiện Nghị quyết số 31-NQ/TW, ngày 30/12/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển TP.HCM đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Nghị quyết số 98/2023/QH15, ngày 24/6/2023 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM với nhiều công việc hoàn toàn mới và khó, TP.HCM càng đặc biệt chú trọng việc xây dựng, phát triển, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và tâm huyết làm việc tại tất cả các ngành nghề, đặc biệt là tại các KCN trên địa bàn Thành phố. Trong giai đoạn vừa qua, TP.HCM muốn tăng cường thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, khuyến khích nguồn chất xám trong và ngoài nước, nhất là đội ngũ trí thức là người Việt Nam ở nước ngoài, người nước ngoài tham gia nghiên cứu, tư vấn cho Thành phố trong các lĩnh vực hoạch định chiến lược và phát triển các ngành, lĩnh vực mũi nhọn tại các KCN của Thành phố.
0 5 10 15 20 25 30 35 40
2019 2020 2021 2022 2023 2024
11 20 10 21 10 13 15 17
19
28
35
39
Mức lương bình quân chung Mức lương bình quân lao động CLC
78
Đầu vào của khâu tuyển dụng lao động là hết sức quan trọng vì nó là nhân tố quyết định tới thành đạt của doanh nghiệp, trong đó vấn đề nguồn lực con người, nhân lực CLC có ý nghĩa sống còn đối với tất cả doanh nghiệp ở các KCN trên địa bàn thành phố. Do đó, các doanh nghiệp luôn chú trọng công tác tuyển dụng đầu vào và DN thực hiện công tác tuyển dụng đầu vào rất chọn lọc, quy chuẩn khắt khe.
Những công việc đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao, hàm lượng chất xám lớn được chăm sóc chu đáo. Người ứng tuyển phải trải qua rất nhiều khâu của công tác tuyển chọn với nhiều hình thức và cách thức đánh giá, sàng lọc từ những nhà quản lý. Trong các năm 2019 - 2024, ở KCN ở TP.HCM đã thu hút được hơn 300,000 nhân lực, trong số đó có hơn 36,000 lao động CLC.
Theo báo cáo tổng hợp của HEPZA, sau quá trình được tuyển dụng tỷ lệ lao động đáp ứng được yêu cầu công việc chiếm tỉ lệ rất cao với hơn 90%, từ đó, số lao động không đáp ứng được công việc chiếm tỉ lệ rất thấp với khoảng 10%. Điều này cho thấy, toàn bộ lực lượng lao động chất lượng cao được tuyển chọn đều đáp ứng được tiêu chuẩn công việc, giúp rút ngắn thời gian đào tạo ban đầu. Nhiều nhân viên đã thể hiện tốt năng lực tại các vị trí và nhiệm vụ được giao, nhận được sự đánh giá cao từ phía người sử dụng lao động. Họ còn được nhận định có tiềm năng phát triển nghề nghiệp nếu tiếp tục được đầu tư đào tạo và quan tâm nâng cao trình độ.
Cũng theo báo cáo, các DN đều tổ chức tốt các chương trình cho NLĐ hội nhập, các nhân viên khi vào làm việc thì được kèm cặp, hướng dẫn, theo dõi, kiểm tra, giúp đỡ cặn kẽ trước khi tiếp nhận chính thức công việc. Điều này, làm cho NLĐ thích nghi với môi trường mới dễ dàng. Có thể nói, trong giai đoạn vừa qua, các doanh nghiệp có cơ chế, chính sách nhằm thu hút và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao như các chuyên gia, nhà khoa học và người có tài năng đặc biệt, Nghị quyết số 93/NQ-CP, ngày 05/7/2023 của Chính phủ về nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, thúc đẩy kinh tế phát triển nhanh và bền vững giai đoạn 2023 - 2030 đã và đang được lãnh đạo, cơ quan, ban ngành TP. Hồ Chí Minh quan tâm, chú trọng. UBND TP. Hồ Chí Minh đã ban hành Quyết định số 5715/QĐ-UBND, ngày 21/11/2014 về Quy chế thực hiện thí điểm một số chính sách thu hút chuyên gia khoa học và công nghệ vào làm việc tại khu công nghệ cao, khu nông nghiệp công nghệ cao, Viện Khoa học và Công nghệ, Trung tâm Công nghệ sinh học…, qua đó đã thu hút