CHƯƠNG 2. ĐẶC ĐIỂM THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN
2.1. ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN
2.1.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
Nhân vật là con người được miêu tả bằng phương tiện văn học, nhân vật là phương tiện để khái quát hiện thực, khái quát cuộc sống. Đọc bất kỳ một tác phẩm nào, người đọc cũng cần tìm hiểu, lĩnh hội cho hết nội dung cuộc sống và nội dung tư tưởng thể hiện qua nhân vật. Một tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật bởi vì nhân vật là một hình thức cơ bản để thông qua đó, văn học tái hiện cuộc sống một cách hình ảnh, một cách hình tượng.
Bản thân văn học luôn có mối quan hệ với cuộc sống, với hiện thực.
Nhân vật đảm nhận nhiều chức năng trong một tác phẩm văn học nhưng xét đến cùng thì vẫn có ba chức năng chính: “nhân vật có chức năng quan trọng là khái quát những tính cách, các số phận con người và các quan niệm về chung”; “biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về thế giới” và “tạo nên mối liên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm” [53, tr. 77]. Nói một cách khác nhân vật có chức năng quan trọng là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ước mơ, khao khát, kỳ vọng về con người. Nếu nhân vật trong tiểu thuyết là cả một thế giới thì nhân vật trong truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế gới. Vì giới hạn về dung lượng nên truyện ngắn thường không nhằm tới sự khắc hoạ những tính cách điển hình có cá tính đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh. Nhân vật trong truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người. Khi đưa hình mẫu nhân vật từ đời thực bước vào trang văn, nhà văn là người hiểu biết nhân vật một cách sâu sắc, chi tiết. Qua việc xây dựng nhân vật, cụ thể là qua tính cách và hành động của các nhân vật, nhà văn muốn gửi gắm, truyền tải một nội dung tư tưởng nào đó.
Bùi Hiển là nhà văn luôn trăn trở trên từng trang viết. Vấn đề xây dựng nhân vật cũng như hình tượng nhân vật luôn là một trong những vấn đề được nhà văn chú trọng. Bùi Hiền cho rằng: “Nhân vật phải tự nhiên, phải là những con người sống” [37, tr. 18]. Nét riêng nổi bật của nhà văn khi xây dựng nhân vật trong truyện ngắn đó là sử dụng các nguyên mẫu ngoài đời để đưa vào tác phẩm của mình. Điều này được thể hiện khá đậm nét trong tập Nằm vạ. Những chi tiết, sự kiện trong tập Nằm vạ đều xuất phát từ vốn sống thực tế, từ những chuyện trong làng quê ông. Những nhân vật cũng từ những người thân thuộc xung quanh cuộc sống của nhà văn. Theo lời Bùi Hiển thì
“những nhân vật chủ yếu của tôi đều có nguyên mẫu trong đời sống. Đó là những con người mà tôi quen biết, tôi hiểu họ đến mức nào đó khiến có thể dựng, không những nét bề ngoài mà cái tâm lý cốt yếu bên trong, và khi đặt họ vào một tình huống mới do mình tưởng tượng, thì tôi có thể đoán biết họ sẽ ăn nói xử sự ra sao” [37, tr. 19]. Từ đó, nhà văn tự xây dựng những mẫu nhân vật cho riêng mình. Hầu hết các nhân vật trong các truyện ngắn của nhà văn đều là những con người hiện thực đang sống, sinh hoạt, lao động, chiến đấu hàng ngày xung quanh mà nhà văn đã từng gặp, từng hiểu biết về họ.
Cũng trong cuốn sách Bước đầu viết truyện : kinh nghiệm viết mẫu truyện và truyện ngắn, Bùi Hiển có kể lại rằng ông có quen một bà cụ có tài bắt chước giọng người rất hệt, từ người già đến người trẻ, đàn ông cho đến đàn bà. Lấy đặc điểm từ bà cụ này, nhà văn đã dựng lên nhân vật lão Năm Xước trong truyện ngắn Ma đậu. Tuy không phải là nhân vật chính nhưng nhờ cái tài bắt chước giọng của người khác, lão đã đưa câu chuyện từ sự kiện này đến sự kiện khác. Nhân vật lão Năm Xước xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm.
Những nhân vật khác trong truyện ngắn Bùi Hiển đều xuất thân từ những nhân vật thật ngoài đời. Đó là nhân ông lão chài trong Chiều sương có nguyên mẫu từ người dượng của nhà văn, nhân vật chị Đỏ là con ông bác, và nhiều
nhiều nhân vật khác nữa trong Kẻ hô hoán, Ma đậu, Thằng Xin… Khi xây dựng nhân vật chị Đỏ trong Nằm vạ, Bùi Hiển lấy nguyên mẫu từ nhân vật con ông bác của mình nhưng đã có sự thay đổi sao cho nó mang tính hình tượng hơn. Tức là từ nguyên mẫu người chị của mình đến nhân vật chị Đỏ là cả một quá trình. Đó là quá trình cách tân, tái tạo và gọt dũa của chính nhà văn. Bùi Hiển quan niệm: “Trong tác giả, hình tượng nhân vật dần dà dậy lên một đời sống riêng, nó thu gồm những nét chủ yếu trong thực tế, đồng thời lại óng ả lên những sắc thái mới, khiến cho đẹp đẽ hơn, thân thiết hơn. Cái gì đã xảy ra vậy? Nhà văn hồi tưởng lại một hình ảnh cụ thể. Nhưng cái hình ảnh ấy đã trở thành một kỷ niệm, một mảnh của quá khứ, của tâm hồn. Nó lại giàu thêm do những thứ kỷ niệm khác vang vọng tới, giao lưu, bồi đắp; do những tình cảm, suy nghĩ cũ, mới; do những ước vọng ôm ấp tha thiết; tóm lại, do cả cuộc đời, sự từng trải của tác giả”[37, tr. 19]. Khi xây dựng nhân vật theo kiểu nguyên mẫu như thế này, nhà văn sẽ dễ đi sâu vào lòng người đọc hơn bởi khi đọc tác phẩm người ta sẽ thấy thấp thoáng một phần hình ảnh, tính cách của những người quen xung quanh mình. Nhưng cái khó của nhà văn khi xây dựng nhân vật nguyên mẫu là phải tìm cho được những kiểu nguyên mẫu mang tính cách điển hình để tạo nên thành hình tượng nhân vật. Những nhân vật nguyên mẫu như thế này, nếu nhà văn mô tả một chiều, không có những tính cách riêng nổi trội, không có nét đặc trưng thì nhân vật nguyên mẫu này sẽ nhạt nhòa. Vì thế cái khó của người viết là phải dựng sao cho giống nguyên mẫu nhưng phải hư cấu để có những tính cách, nét riêng của một nhân vật văn học. Điều này đã được Bùi Hiển thể hiện khá thành công trong những tác phẩm của mình, đặc biệt là trong những truyện ngắn viết về người dân chài Quỳnh Lưu quê hương ông.
Không chỉ thành công trong vấn đề xây dựng nhân vật nguyên mẫu, nhà văn còn tập trung miêu tả diễn biến tâm lý nhân vật. Mỗi nhân vật của
Bùi Hiển “là một cái gì thống nhất, nhưng đồng thời cũng là một cái gì phức tạp, vì có nhiều mâu thuẫn bên trong”[27, tr. 33]. Nhà văn đòi hỏi khi xây dựng nhân vật thì nhân vật phải có diễn biến chứ không đơn thuần xây dựng nhân vật theo một chiều. Đôi khi cần miêu tả những thay đổi trong tâm lý và hành động của nhân vật đi song song với diễn biến của câu chuyện. Trong Ngày công đầu tiên của cu Tý, Bùi Hiển cũng đã diễn tả sự thay đổi thái độ của cu Tý. Lúc đầu nghe bố bảo đi chăn trâu, cu Tý “ứ, ự” nhưng sau một hồi được cả nhà dỗ dành, khuyên nhủ thì cuối cùng em đã đồng ý và thấy hồi hộp.
Cảm giác hồi hộp được thay bằng tinh thần hăng hái, phấn khởi khi em dắt trâu ra cổng hòa cùng dòng người. Tương tự, những truyện ngắn khác cũng được nhà văn xây dựng theo diễn biến này. Nhân vật bà Mãng trong Đánh trận giặc lúa với những diễn biến tâm lý nhiều cực. Trước khi các anh chiến sĩ về nhà thì bà ngồi nhớ các anh và tự hỏi “Tại sao đến bữa nay mà tụi hắn chưa về hè?” [7, tr. 253]. Lúc các anh chiến sĩ đột ngột kéo về thì niềm vui mừng hiện rõ, bà kể lại tình hình trong những ngày các anh không có ở địa phương. Rồi khi thấy các anh ngủ, bà trách trách yêu “Ôi chao! Cái tụi này ăn ngủ như con nít!”[7, tr. 254]. Bà Mãng chăm các anh như bà mẹ chăm con nhỏ, bà chỉnh lại dáng ngủ cho các anh, rồi lặng lẽ ngồi ngắm các anh ngủ.
Khi các anh đi gấp, không chào bà, bà lên tiếng trách: “Mấy cái thằng! Cứ mẹ mẹ con con mà đi không cho ai biết, về không cho ai hay. Hắn không coi tao ra chi cả à?” [7, tr. 163]. Nói thế thôi nhưng trong lòng bà vẫn yêu, vẫn quý các anh lắm. Bà ngồi nhớ lại tính cách của từng anh. Bùi Hiển tiếp tục đi vào những diễn biến, trạng thái cảm xúc của bà Mãng: “Bà đổi giận làm thương.
Tội nghiệp, tối qua thức suốt đêm, tối nay lại thức. Bây giờ tụi hắn đã được ngủ chưa?” [7, tr. 264]. Bùi Hiển đã đi từ trạng thái tâm lý tình cảm này qua tâm lý tình cảm khác của bà mẹ Mãng. Cùng đều là trạng thái yêu thương nhưng Bùi Hiển miêu tả với nhiều cung bậc và cách thể hiện khác nhau.
Bùi Quang Tú, trong bài viết Làng quê Bùi Hiển cũng đã khẳng định lại vấn đề nhân vật nguyên mẫu này của Bùi Hiển: “Những Anh Đỏ, Chị Đỏ rồi Chị Đỏ Câu, Lão Năm Xười, Thằng Xin, Kẻ hô hoán… chính là những con người của làng Phú Nghĩa Hạ bước vào trang sách và sống lừng lững cho đến ngày hôm nay.
Nhìn về người dân quê hương, ba tôi thấy được cả mặt tốt và mặt xấu của họ, có cái tốt trở thành nề nếp sống, có cái xấu đã trở thành thói quen.
Nhưng rồi trong họ đều có ước ao hướng thiện, muốn làm lành với nhau, muốn vun đắp cho hạnh phúc người khác.” [63].
Như vậy, nét riêng trong nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật chính là Bùi Hiển dựa trên một số nguyên mẫu thật ở đời thường nhưng thông qua ngòi bút sáng tạo. Từ nhân vật nguyên mẫu đến hình tượng nhân vật là một bước biến chuyển đầy khéo léo và tinh tế của nhà văn. Và để tô điểm, làm sinh động thêm nhân vật của mình, Bùi Hiển đã dày công đi vào miêu tả những diễn biến tâm lý trong từng nhân vật. Chính vì vậy mà ta thấy hình tượng nhân vật trong những truyện ngắn của Bùi Hiển hiện lên rất gần gũi, thân thuộc và cũng vô cùng sinh động. Trong khi xây dựng nhân vật, Bùi Hiển đã dựng lên hai kiểu hình tượng nhân vật tiêu biểu là nhân vật tâm trạng và nhân vật hành động. Kiểu nhân vật này sẽ được tìm hiểu kĩ hơn ở phần tiếp theo của luận văn.