CHƯƠNG 2. ĐẶC ĐIỂM THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG TRUYỆN NGẮN BÙI HIỂN
3.2.2. Kết cấu truyện đơn giản, đơn tuyến
Theo Giáo trình lí luận văn học tập 2 của tác giả Trần Đình Sử thì:
“Kết cấu là một phương diện cơ bản của hình thức tác phẩm văn học, là sự tổ chức, sắp xếp, biểu hiện của nội dung văn học. Trong quá trình quan sát đời sống, tích lũy tài liệu, hình thành ý đồ sáng tác, nhà văn đã bắt đầu vận dụng các nguyên tắc kết cấu để tổ chức nên văn bản tác phẩm” [53, tr.101].
Hà Minh Đức trong giáo trình Lý luận văn học cho rằng: “kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định” [11, tr.143].
Trong khi đó, trong Từ điển thuật ngữ văn học, Lê Bá Hán lại phân biệt giữa kết cấu với bố cục: “Toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm. Cần phân biệt bố cục với kết cấu của tác phẩm. Thuật ngữ bố cục nhằm chỉ sự sắp xếp, phân bố các chương đoạn, các bộ phận của tác phẩm theo một trình tự nhất định. Thuật ngữ kết cấu thể hiện một nội dung rộng rãi, phức tạp hơn. Tổ chức tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm. Bố cục là một phương diện của kết cấu” [14, tr. 156-157]. Dù có điểm chưa hoàn toàn trùng khớp nhưng điểm thống nhất là ở cả hai công trình, bản chất của kết cấu được hình dung như là “sự tổ chức”, sự “tạo thành và liên kết các bộ phận”
nghĩa là những nguyên tắc, những cách thức liên kết các thành tố cấu thành nên một tổng thể.
Có thể nói kết cấu là một trong những nhân tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật cho tác phẩm. Nhà văn phải có cách tổ chức tác phẩm sao cho nổi bật được các vấn đề chính yếu, cơ bản gây được sự chú ý đặc biệt nơi người
đọc. Chính ở việc xây dựng kết cấu tác phẩm mà chúng ta mới có thể phân biệt được phong cách riêng của mỗi nhà văn.
Kết cấu trong truyện ngắn Bùi Hiển hầu hết không tuân theo trình tự thời gian. Có những truyện ngắn, tác giả bắt đầu từ thời điểm hiện tại, rồi sau đó quay trở về quá khứ để hồi tưởng, kể lại những sự việc đã xảy ra trong quá khứ. Hoặc có khi những kỷ niệm, sự việc trong quá khứ được nhân vật kể xen kẽ trong thời điểm hiện tại suốt cả mạch truyện. Những truyện khác được kể theo mạch tâm tình của nhân vật nên thời gian có sự sắp xếp, đảo lộn là không nhiều. Một số truyện ngắn của Bùi Hiển có kết cấu không tuân theo trình tự thời gian như: Nằm vạ, Ma đậu, Chuyện ông Ba Bị dân chài, Kỷ niệm về người con đi xa, Ngơ ngẩn mùa xuân, Ý nghĩ ban mai …
Cách mở đầu và kết thúc trong truyện ngắn của nhà văn cũng thật đặc biệt. Những truyện ngắn của Bùi Hiển có lối vào truyện tự nhiên, linh hoạt, không gò bó, gượng ép. Với truyện ngắn gần như là sự biến hoá trong cách đặt vấn đề. Nhân vật xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh, nhiều tình huống khác nhau. Chỉ vài nét khái quát nhưng tác giả đã giới thiệu được những nét cơ bản về nhân vật. Mở đầu mỗi tác phẩm tác giả chỉ ngắn gọn trong vài câu văn.
Những câu văn cũng rất dỗi mộc mạc, bình dị, lời văn trong sáng. Bao giờ trong phần mở đầu tác giả cũng giới thiệu thời gian, không gian, sự việc mà nhân vật sẽ xuất hiện. Hình ảnh nhân vật chỉ được phác họa thoáng qua về tên, tính cách, đặc điểm chứ không đi sâu vào đặc tả ngoại hình hay miêu tả diễn biến chiều sâu tâm trạng nhân vật.
Có nhiều tác phẩm, Bùi Hiển mở đầu bằng những câu văn rất ngắn gọn, tự nhiên đi thẳng trực tiếp vào vấn đề. Truyện ngắn Chuyện ông Ba Bị dân chài tác giả cho nhân vật xuất hiện ngay từ đầu, qua lời kể lại: “Mỗi bận thằng Còi bị đem đi tắm khóc hét lên, chị Ngò dọa: Kìa kìa, ông Ba Bị cắn chết bây giờ!”, tay chỉ sang nhà bên cạnh, cách nhà chị một hàng rào mắt cáo.
Và đôi khi, tấm phên nhỏ đột ngột chống lên trên tấm vách nhà nọ, để “ông Ba Bị” hiện ra sau khung cửa vuông, dưới bộ mặt béo đen của một bác dân chài to lớn lạ thường. “Ông Ba Bị” mắm môi trợn mắt quát:
- Có im không ? Người ta tắm cho sạch sẽ lại còn” [7, tr. 90]
Từ đó nhân vật ông Ba Bị xuất hiện nhiều hơn qua từng tình huống, sự việc xuyên suốt câu truyện. Ông Ba Bị bị chị Ngò đem ra dọa thằng Còi mỗi khi nó không nghe lời: “ ông Ba Bị cắn chết bây giờ” hay “Có muốn ông Ba Bị ăn thịt không”. Chị Ngò lúc đầu chỉ là vô ý lấy hình ảnh người đàn ông có bề ngoài khá dữ dằn để dọa con trai, nhưng lâu dần thành quen. Rồi như một sự tình cờ ngẫu nhiên, ông Ba Bị và chị nảy sinh tình cảm. Nhà văn không đi sâu vào miêu tả diễn biến tình cảm giữa hai người mà chỉ đi vào miêu tả những những mối liên hệ trong cuộc sống hằng ngày.
Thông thường, những truyện ngắn của Bùi Hiển thường có kiểu kết cấu khá đơn giả và có điểm chung là mở đầu truyện tự nhiên, đi thẳng vào vấn đề.
Truyện ngắn Những nỗi lòng, mở đầu bằng việc giới thiệu hoàn cảnh sống mới của những chàng học trò nơi phố thị. Môi trường mới, cuộc sống mới không chỉ thay đổi diện mạo bên ngoài mà còn làm thay đổi trong tính cách, tình cảm của họ. Từ chỗ ngây thơ, trong sáng họ đã có thêm những trò nghịch ngợm, phá phách tinh quái. “Chúng tôi ba đứa, cùng theo học năm thứ ba thành chung trong tỉnh. Hai năm sống giữa thành thị đã nhanh chóng gột bỏ của chúng tôi,sản xuất bởi những trường phủ huyện, cái dáng nhà quê ngơ ngác. Ba cái đầu húi cua móng lừa, lấm tấm điểm sẹo tròn bây giờ đã chải rẽ tinh tươm và xức dầu thơm rẻ tiền” [7,tr. 139]. Sau một thời gian sống nơi đô thị, ba anh học trò cũng thay đổi dần: “Bây giờ chúng tôi diện quần chúc bâu trắng buông dài tận gót… Những tiếng lóng bắt đầu nhập tịch ngôn ngữ của chúng tôi. Mỗi chiều thứ bảy, ba đứa dắt nhau dạo nghênh ngang ngoài phố.
Các nữ sinh trong tỉnh đều được thuộc mặt, thuộc tên, thuộc đến cả số nhà”
[7, tr.139-140]. Cũng có khi Bùi Hiển mở đầu truyện ngắn bằng cách hồi tưởng về kỉ niệm trong quá khứ. Đó là một kí ức khắc ghi trong tâm hồn nhân vật tôi - tác giả: kỉ niệm về anh con trai chỉ huy pháo cao xạ đang chiến đấu ở Quảng Bình. Truyện Kỷ niệm về người con đi xa là một truyện được mở đầu bằng lời kể trực tiếp của người trong cuộc đang kể lại kỷ niệm sâu sắc của chính bản thân: “Cái lần tôi ghé thăm nó đầu tiên - ông bắt đầu kể, giọng chậm rãi trầm ngâm có vẻ như đắn đo nữa của người đứng tuổi- lúc ấy đang thời kỳ hoà bình” [7, tr. 463].
Bùi Hiển thường chọn cách mở đầu truyện ngắn là đi thẳng vào vấn đề.
Tác giả cho nhân vật xuất hiện trực tiếp ngay từ câu văn đầu tiên. Truyện Ma đậu được Bùi Hiển mở đầu như sau: “Khi chị Đỏ Câu về tới cổng, con Vàng nghe tiếng bước, dồ ra sủa” [7, tr. 73]. Có đôi khi, nhà văn mượn lời độc thoại nội tâm của nhân vật để làm lời giới thiệu truyện như trong Ý nghĩa ban mai:
“Tết này, sớm mồng một thể nào cũng phải nhớ đến thăm bác Thành. Sáng sớm vừa thức giấc, ông Khuông bỗng nghĩ. Ý nghĩ bất chợt, chẳng do một liên tưởng nào gợi lên cả nhưng vì là ý đầu tiên thoáng đến, hôm nay lại là chủ nhật được nghỉ ngơi thoải mái, nên tự nó đã là một cái gì thoảng nhẹ, tươi vui” [47, tr. 175]. Cũng có đôi khi, nhà văn bộc lộ thái độ chủ quan của người viết thông qua lời nhận xét gói gọn trong một câu văn. Đó là kiểu mở đầu của truyện ngắn Người vợ: “Vợ chồng anh Luyến do thương yêu nhau mà lấy nhau” [47, tr. 289].
Bên cạnh lối vào truyện, cách kết thúc truyện ngắn của Bùi Hiển cũng rất bất ngờ. Thông thường, khi đọc bất cứ một tác phẩm nào, ta thường có những dự đoán cho những tình huống, vấn đề có thể xảy cho nhân vật trong truyện hoặc quá trình phát triển của vấn đề. Từ đó ta tự đưa ra những kết thúc truyện trước khi câu chuyện kết thúc. Đọc truyện ngắn của Bùi Hiển người đọc được theo dõi nhiều cách giải quyết vấn đề. Nhà văn luôn đem đến cho
người đọc những kết thúc bất ngờ thú vị. Đôi lúc có những truyện kết thúc hoàn toàn trái ngược với mong muốn của người đọc. Cái kết của Ác cảm khá nhiều bất ngờ. Mân muốn quên đi người mà Mân thù ghét, người đã bội bạc Mân, người mà Mân luôn có ác cảm. Nỗi ác cảm vẫn cứ luôn ám ảnh, theo Mân suốt. Thế rồi một ngày Mân phát hiện ra người mới đến tên Tạo sao mà giống người anh đang ác cảm đến thế: “làm sao lâu nay anh không nhận thấy điều đó. Mặt hắn phảng phất giống mặt Bạc Hói” [7, tr. 156].
Các truyện ngắn của nhà văn Bùi Hiển có phần kết truyện không giống nhau. Có những truyện ngắn phần kết là những dòng suy tưởng miên man về cuộc sống, về đời người, cùng những chuỗi tình cảm, cảm xúc của của nhân vật ồ ạt tuôn trào.
Kết thúc mở là cách Bùi Hiển thường chọn cho truyện ngắn của mình.
Nhà văn Bùi Hiển chọn cho mình kiểu kết bỏ lửng để người đọc tự tìm một cái kết cho riêng mình sao cho hợp và thỏa đáng nhất. Tiêu biểu đó là:
Chuyện ông Ba Bị dân chài, Những nỗi lòng, Làm cha, Chị Mẫn, Một trận bão cuối năm, Ngày công đầu tiên của cu Tý, Người từng điều khiển được chiêm bao, Gặp gỡ… Truyện ông Ba Bị dân chài kết cấu khá đơn giản, tự nhiên, kết thúc câu truyện là lời đối thoại đầy ngụ ý, đưa tình giữa chị Ngò và anh Can: “Chị Ngò ngớ người ra một chút, rồi đỏ mặt. Nhưng qua cơn thẹn và ngạc nhiên ban đầu, chị đáp, với cái vẻ đỏng đảnh của đàn bà:
- Thôi chả, tôi ở vậy nuôi con thôi. Ở với anh thì được gì kia chứ?
Anh Can vội vàng nói, bằng một giọng vô cùng tin tưởng
- Tôi chữa nhà, tôi đan lưới cho, chín. Tôi lại biết dỗ thằng Còi nữa, rồi tôi làm cho hắn nhiều đồ chơi, nhiều nhiều kia!”[7, tr. 98]
Ở phần kết truyện ngắn Những nỗi lòng, nhà văn đã để cho độc giả hiểu được sự hối hận tột cùng của nhân vật. Sau một thời gian, khi đã trải qua những biến cố trong cuộc đời, khi đã đủ chín chắn để nhìn nhận lại trò đùa
của mình lúc còn đi học, anh ta thấy “hối hận day dứt”. Anh ta đặt vào vị trí của cô con gái khốn khổ kia. Anh ta đã biết nghĩ đến cảm nhận của người khác. Lần đầu tiên anh ta biết yêu thương, cảm thông, chia xẻ với những nỗi buồn, bất hạnh của con người: “Tâm hồn tôi đã trở nên lo lắng. Tôi chăm chú, vểnh tai và giươngmắt như con nai rừng rậm, tôi muốn cho linh giác thẳng căng, để mà thấu cảm, một cách lẹ làngtế nhị, sự thầm kín ủ trong những nỗi lòng” [7, tr.148].
Trong Một trận bão cuối năm, Bùi Hiển thấu hiểu nỗi mất mát quá lớn của những người dân chài. Những người đi biển không may tử nạn nhưng cuộc sống ngày mai của gia đình họ rồi sẽ ra sao? Điều đó không được nhà văn nói đến nhưng người đọc có thể tưởng tượng hình dung ra tất cả. “Duy ba chiếc thuyền cuối cùng bặt tin tức. Bác Can Túc chỉ còn lưu lại trong ký ức mọi người hình ảnh nét cười lặng lẽ dệch đến tận mang tai, cái cười mang một vẻ vừa bí hiểm vừa tinh nghịch, hầu như vui vẻ nữa, cứ như thể bác đã tìm ra được cái bí quyết vượt qua mọi gian nguy khổ trên đời và tới được nơi an ổn vĩnh viễn. Mỗi khi nhắc chuyện bác,người ta nói: “Mồ ma bác Can…” [7, tr.
89].
Với kết cấu sáng tạo, đa dạng từ cách mở đầu đến cách kết thúc, truyện ngắn Bùi Hiển vì thế càng khiến người đọc thích thú vào tạo ra sự mới lạ trong tác phẩm của mình. Đó cũng là cả một quá trình phấn đầu không ngừng học hỏi của nhà văn.