CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ DỰ BÁO NHU CẦU NHÂN LỰC TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC
1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.1.2. Những công trình nghiên cứu trong nước
Cùng với xu hướng chung của thế giới, các nhà khoa học ở Việt Nam đã tiến hành các nghiên cứu về dự báo giáo dục và nhu cầu nhân lực được đào tạo từ những năm đầu thập kỷ 80 của thế kỷ 20. Các nghiên cứu thường dẫn ra các lý do cơ bản về sự cần thiết phải nghiên cứu những dự báo này như sau: i) khoa học dự báo cần được nghiên cứu nhiều về phương pháp luận cũng
như phương pháp hệ; ii) kết quả dự báo cần thiết cho hầu hết các lĩnh vực khoa học - kỹ thuật, công nghệ và các lĩnh vực kinh tế - xã hội; iii) Cần có một kế hoạch tối ưu sử dụng hiệu quả nhất nguồn Ngân sách nhà nước chi cho giáo dục (thường chiếm tỉ lệ lớn). Chính vì thế mà dự báo giáo dục và dự báo nhân lực được đào tạo ngày càng trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình lập kế hoạch và xây dựng chiến lược phát triển giáo dục – đào tạo.
Đề cập đến vấn đề phát triển nhân lực nói chung và nhân lực có trình độ đào tạo: Nghiên cứu của Đỗ Văn Chấn và nhóm cộng sự [27] đã xác định rằng: Nhu cầu cán bộ chuyên môn phụ thuộc vào quy mô, cơ cấu và trình độ phát triển nền kinh tế nói chung và các ngành nói riêng. Quy mô sản xuất càng lớn thì trình độ phát triển kinh tế và cơ cấu sản xuất xã hội càng cao và nhu cầu cán bộ chuyên môn của nền kinh tế quốc dân cũng tăng lên. Kết quả nghiên cứu của đề tài cho rằng để dự báo cơ cấu đội ngũ cán bộ chuyên môn theo các ngành kinh tế quốc dân, trước hết phải dựa vào cơ cấu sản xuất, bởi vì cơ cấu sản xuất quyết định cơ cấu quản lý, tức là cơ cấu đội ngũ cán bộ chuyên môn.
Đề tài B2008-CTGD - 04 “Cơ sở khoa học của việc xác định cơ cấu ngành đào tạo đại học trong tiến trình hội nhập quốc tế” [Phan Văn Kha, 56] trình bày những bất cập giữa cung và cầu nhân lực trình độ đại học để từ đó rút ra những cơ sở khoa học trong việc xác định cơ cấu ngành đào tạo đại học. Đề tài cũng nghiên cứu xu hướng dịch chuyển cơ cấu ngành đào tạo dựa trên cơ sở khoa học của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Việc xác định cơ cấu ngành đào tạo hợp lý giúp tiết kiệm chi phí đào tạo và đáp ứng nhu cầu nhân lực có trình độ của xã hội.
Những nghiên cứu về lý thuyết dự báo và về nhân lực có trình độ đào tạo có thể kể đến như:
Nguyễn Đông Hanh [39] trong “Một số vấn đề lý luận và phương pháp dự báo quy mô phát triển GD-ĐT trong điều kiện nền kinh tế thị trường ở Việt Nam”, đã đưa ra một số vấn đề lý thuyết về các phương pháp dự báo trong GD-ĐT trong điều kiện nền kinh tế thị trường.
Trần Hữu Nam [65] bằng đề tài “Nghiên cứu ứng dụng các phương pháp dự báo trong giáo dục - đào tạo” trình bày về các phương pháp dự báo được ứng dụng các hàm toán học như ngoại suy xu thế theo hàm tuyến tính theo dãy số thời gian và sơ đồ luồng (dựa trên dân số độ tuổi, dòng chảy học sinh theo khối lớp và cấp học). Đây thực sự là cẩm nang đại cương về các phương pháp dự báo giáo dục.
Phạm Quang Sáng [77] với đề tài trọng điểm cấp Bộ B2007-37-31TĐ:
“Xây dựng mô hình dự báo phát triển giáo dục đại học Việt Nam” đã trình bày quan niệm về phát triển GDĐH, tổng quan xu thế phát triển GDĐH trên thế giới những thập niên gần đây, xác định các nhân tố cơ bản (chính trị, xã hội, kinh tế, giáo dục) tác động đến phát triển GDĐH, từ đó xây dựng và thực nghiệm một số mô hình dự báo về quy mô, cơ cấu trình độ của GDĐH Việt Nam đến 2020. Đề tài cũng trình bày về các phương pháp dự báo: phương pháp ngoại suy, phương pháp làm trơn hàm mũ, phương pháp mô hình hóa.
Đề tài B2008-37-55 “Nghiên cứu mô hình dự báo nhu cầu đào tạo trung cấp chuyên nghiệp (TCCN)” [Trần Thị Phương Nam, 2], đã tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận của việc xác định nhu cầu đào tạo TCCN, làm rõ các nhân tố tác động đến việc xác định nhu cầu đào tạo TCCN, trên cơ sở đó nghiên cứu xây dựng một số phương pháp và công cụ dự báo nhu cầu đào tạo TCCN ở nước ta và thực nghiệm dự báo cho quy mô đào tạo TCCN đến năm 2020 của Việt Nam.
Đề tài “Nghiên cứu dự báo nhu cầu làm căn cứ cho việc lập quy hoạch phát triển đội ngũ giáo viên” [82] đã thực hiện dự báo nhu cầu giáo viên phổ thông đến năm 2020.
Mô hình và các kết quả dự báo nhu cầu nhân lực:
Quy hoạch phát triển nhân lực ngành giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 là nhiệm vụ khoa học cấp Bộ đã được Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý chủ trì thực hiện (hoàn thành vào năm 2010), trong đó có thực hiện nội dung dự báo nhu cầu nhân lực ngành giáo dục. Kết quả nghiên cứu đã dự báo được đội ngũ giáo viên/giảng viên, cán bộ quản lý các cấp, nhân viên trong các trường mầm non và phổ thông, với quy mô cả nước và phân chia theo 6 khu vực địa lý - kinh tế giai đoạn 2011-2020. Các phương pháp dự báo đã thực hiện bao gồm: phương pháp phân luồng chuyển tuổi, sử dụng kết quả dự báo dân số độ tuổi của Tổng cục Thống kê, phương pháp định mức, tỷ lệ, ngoại suy xu thế... và cuối cùng là sử dụng ý kiến chuyên gia để nhận định về kết quả dự báo.
Mô hình thị trường lao động ILSSA-MS: Năm 2010-2011, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Cơ quan Phát triển quốc tế Australia (AusAID), Viện Khoa học Lao động và Xã hội phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, Đại học Tổng hợp Monash (Australia) xây dựng mô hình dự báo thị trường lao động Việt Nam và mô phỏng vĩ mô có tên là ILSSA-MS trên nền của mô hình cân bằng tổng thể. Mô hình thị trường lao động ILSSA-MS bao gồm dự báo cung và cầu lao đông chia theo 113 ngành, 26 nghề và 6 cấp trình độ. Phần dự báo nhu cầu lao động, lao động có việc làm phân bổ theo 113 ngành theo danh mục lĩnh vực đào tạo và ngành kinh tế quốc dân. Mô hình dự báo này được ứng dụng trong dự báo dài hạn về thị trường lao động ở cấp quốc gia.
Quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011 – 2020:
Tháng 7/2011, Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ký Quyết định số 1216/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011-2020. Đây là Quy hoạch phát triển nhân lực cấp quốc gia lần đầu tiên được xây dựng và phê duyệt ở Việt Nam. Mục tiêu tổng quát của Quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 là
“Chỉ ra được nhu cầu về số lượng, cơ cấu và trình độ nhân lực, đảm bảo yêu cầu nhân lực thực hiện thành công đường lối công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phát triển nhanh những ngành, lĩnh
phát triển nhân lực, hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao theo chuẩn khu vực và từng bước tiến tới chuẩn quốc tế”.
Trong các năm 2010 – 2011, Ban Chỉ đạo quốc gia “Quy hoạch phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020” đã có những hướng dẫn cụ thể và tất cả các tỉnh/ thành phố, Bộ/Ngành cũng đã xây dựng quy hoạch nhân lực của địa phương hoặc ngành mình đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Các chiến lược/quy hoạch nhân lực các Bộ/Ngành đều chỉ ra những con số dự báo về nhu cầu nhân lực của Bộ/Ngành mình. Và đều có chung một quan điểm: nhân lực trình độ cao (cao đẳng, đại học) đang rất thiếu và cần được đào tạo có chất lượng, đáp ứng được yêu cầu của ngành và xã hội.
Tóm lại, đã có một số nghiên cứu trong và ngoài nước về dự báo nhu cầu nhân lực, tuy nhiên nghiên cứu để xây dựng cơ sở khoa học của dự báo nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học vẫn cần tiếp tục, nhất là ở nước ta. Một việc làm hết sức cần thiết hiện nay là xây dựng cơ sở lý luận cũng như cơ sở thực tiễn cho việc vận dụng những quy luật tác động KT-XH vào dự báo nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học.