CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ DỰ BÁO NHU CẦU NHÂN LỰC TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC
1.3. Vai trò của dự báo nhu cầu nhân lực trong quản lý giáo dục và kinh tế - xã hội
Mục đích chính của công tác phân tích và dự báo cung - cầu nhân lực là tạo cơ sở khoa học cho việc định hướng về đào tạo theo nhu cầu xã hội, một trong những lĩnh vực đầu tư dài hạn. Khi có thông tin dự báo về sự thiếu hụt hay dư thừa nhân lực, các nhà hoạch định chính sách về việc làm và đào tạo có thể kịp thời điều chỉnh cơ cấu ngành nghề và các kỹ năng của nhân lực được đào tạo, từ đó, làm giảm những ảnh hưởng xấu của việc mất cân đối nhân lực, cũng như góp phần giải quyết vấn đề việc làm.
Trên thực tế, nhân lực có trình độ đào tạo bị tác động bởi rất nhiều yếu tố, như việc phát triển công nghệ nhanh chóng, sản phẩm tiêu dùng, cấu trúc các ngành, sự thay đổi quy mô hoạt động kinh tế, thay đổi chương trình của Chính phủ hoặc thay đổi chính sách... Do đó, việc đánh giá thị trường lao động là một việc làm đầy thách thức đối với các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách về việc làm, cũng như các nhà phân tích về nhân lực và lập kế hoạch về GD&ĐT. Dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học chính là bước đầu tiên để xác định nhu cầu đào tạo nhân lực, làm cơ sở cho việc xây dựng chính sách đào tạo CĐ, ĐH.
Tuy nhiên, công tác dự báo nhu cầu nhân lực trong thời gian qua còn rời rạc, chưa được thực hiện một cách đầy đủ và khoa học. Nguyên nhân chính là do bất cập về số liệu, phương pháp dự báo và sự phối hợp chưa thực sự nhuần nhuyễn giữa các cơ quan liên quan.
Dự báo nhu cầu đào tạo nhân lực đóng vai trò quan trọng trong quản lý đào tạo nhân lực nói riêng và kinh tế - xã hội nói chung, nhất là ở quá trình lập kế hoạch và cung cấp thông tin trong quản lý. Dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ đào tạo là bước khởi đầu của quá trình lập kế hoạch đào tạo: Dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ, từ đó xây dựng bức tranh tổng quát mô tả nhu cầu về nhân lực được đào tạo để có căn cứ xác định nhu cầu nhân lực phải đào tạo, là cơ sở xây dựng kế hoạch đào tạo nhân lực.
1.3.1. Vai trò của dự báo nhu cầu nhân lực trong lập kế hoạch và xây dựng chính sách
Lập kế hoạch đóng một vai trò rất quan trọng của hoạt động quản lý.
Tương lai của bất kỳ tổ chức nào là sự thay đổi và thích ứng với thay đổi của môi trường. Việc lập kế hoạch là cầu nối cơ bản giữa hiện tại và tương lai, làm tăng khả năng đạt được những kết quả mong muốn. Đó cũng là nền tảng của việc hình thành chiến lược có hiệu quả. Lập kế hoạch là quá trình thiết lập các mục tiêu, hệ thống các hoạt động và các điều kiện đảm bảo thực hiện các mục tiêu đó [55]. Lập kế hoạch là chức năng đầu tiên trong quá trình quản lý. Nó là chức năng cơ bản nhất trong các chức năng quản lý tổ chức bởi vì nó liên quan đến việc triển khai thực hiện tất cả các chức năng quản lý khác. Kế hoạch cần thiết cho việc thực hiện thành công chiến lược và đánh giá chiến lược do phần lớn các hoạt động tổ chức, điều khiển và kiểm soát đều phụ thuộc vào việc lập kế hoạch có tốt hay không. Lập kế hoạch đề cập tới cả kết quả (những gì sẽ thực hiện được?) và phương tiện (những công việc đó được thực hiện như thế nào?). Hay nói một cách khác, lập kế hoạch được hiểu là việc lựa chọn trước một phương án hành động trong tương lai cho tổ chức, bộ phận hay cá nhân trên cơ sở xác định các mục tiêu cần đạt được và phương pháp để đạt được mục tiêu đó.
Do phải xác định các yếu tố trong tương lai nên đối với việc lập kế hoạch, công tác dự báo đóng vai trò rất quan trọng. Lập kế hoạch đòi hỏi người quản lý phải xác định trước xem tổ chức cần phải làm những việc gì, làm như thế nào, ai làm, khi nào và ở đâu. Nói cách khác, quá trình lập kế hoạch phải liên quan đến tất cả các nhà quản lý cũng như thành viên trong toàn bộ tổ chức. Do đó thông qua việc lập kế hoạch, người quản lý có cơ sở để tổ chức các hoạt động cần thiết trong một tổ chức.
Các dự báo nhu cầu nhân lực trình độ đại học, cao đẳng được sử dụng như dữ liệu căn bản để Chính phủ đưa ra các chính sách, chiến lược/ kế hoạch về lao động, việc làm, phát triển ngành, lĩnh vực, phát triển nguồn nhân lực và đào tạo. Chức năng lập kế hoạch, xây dựng chính sách bao gồm cả việc phục
vụ xây dựng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển nguồn nhân lực, phát triển kinh tế xã hội, phát triển ngành, lĩnh vực và sản phẩm, …
Cụ thể, có thể nói rằng thông tin dự báo nhu cầu nhân lực trình độ đại học, cao đẳng sẽ trực tiếp phục vụ cho việc xây dựng kế hoạch và thực hiện kế hoạch ở các cấp như sau:
Ở cấp quốc gia, dự báo đóng vai trò quan trọng trong xây dựng và triển khai thực hiện Chiến lược phát triển KT- XH 10 năm hoặc trên 10 năm; Quy hoạch tổng thể phát triển KT - XH; xây dựng các kế hoạch phát triển KT-XH 5 năm; kế hoạch KT-XH hàng năm; Kế hoạch, quy hoạch đào tạo đại học 10 năm, 5 năm, hàng năm. Dự báo là phần quan trọng trong xây dựng các chiến lược, quy hoạch phát triển ngành, lĩnh vực và vùng lãnh thổ;
quy hoạch mạng lưới các trường cao đẳng và đại học, …; các chính sách phát triển nguồn nhân lực trình độ CĐ, ĐH; Các chính sách nhằm đảm bảo cân đối cung - cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học theo nghề làm việc, theo nhóm ngành đào tạo, cân đối cung lao động trình độ cao đẳng, đại học với nhu cầu việc làm giữa các vùng miền,…; Các chính sách nhằm phát triển thị trường lao động-việc làm; các chính sách về đào tạo nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội, v.v…
Ở cấp Bộ/Ngành, dự báo phục vụ cho việc xây dựng và thực hiện các chiến lược, quy hoạch phát triển ngành và kế hoạch phát triển ngành 5 năm và hàng năm; Các chính sách phát triển nguồn nhân lực của ngành; Chính sách phát triển nhân lực trình độ đại học, cao đẳng cho các cơ quan quản lý nhà nước, cho các đơn vị hành chính sự nghiệp công lập, trong đó đặc biệt là phát triển nhân lực trình độ đại học, cao đẳng cho những ngành nghề đặc thù thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ, Ngành,…; xây dựng Quy hoạch mạng lưới các trường cao đẳng và đại học (đối với mỗi bộ, ngành), …; Các chính sách nhằm phát triển thị trường lao động-việc làm; các chính sách về đào tạo nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội, các chính sách nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công, viên chức nhà nước v.v…
Ở cấp địa phương, dự báo được sử dụng trong việc xây dựng và thực hiện các Chiến lược, Quy hoạch, Kế hoạch phát triển KT-XH địa phương 5 năm và hàng năm; Xây dựng Chính sách phát triển nhân lực trình độ đại
đơn vị hành chính sự nghiệp công lập ở địa phương, …; xây dựng và thực hiện Chính sách phát triển thị trường lao động - việc làm; chính sách đào tạo nhằm đáp ứng nhu cầu của địa phương, các chính sách nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ công, viên chức nhà nước v.v…
Trên thực tế, công tác dự báo nhân lực ở Việt Nam thể hiện qua hai khía cạnh của hoạt động lập kế hoạch: i) xây dựng kế hoạch và ii) triển khai thực hiện kế hoạch. Ở cả hai khía cạnh, vai trò của công tác dự báo nhân lực là hết sức quan trọng: một mặt đề ra được các chỉ tiêu cụ thể về nhân lực và mặt khác theo dõi, giám sát, đánh giá việc thực hiện quy hoạch thông qua việc liên tục cập nhật các số liệu dự báo nhân lực sát với thực tế.
1.3.2. Vai trò của dự báo nhu cầu nhân lực trong việc cung cấp thông tin Dự báo nhu cầu nhân lực trình độ đại học, cao đẳng cung cấp các thông tin được sử dụng như là cơ sở để:
Giúp các doanh nghiệp tham khảo và lập chiến lược, kế hoạch phát triển sản xuất kinh doanh, phát triển nhân lực;
Giúp người dân tham vấn và quyết định lựa chọn nghề nghiệp và sự nghiệp của mình, trong đó nhất là lựa chọn ngành nghề đào tạo cho con em mình;
Giúp các cơ sở đào tạo đại học, cao đẳng xây dựng kế hoạch đào tạo nhân lực đáp nhu cầu xã hội, …
Thông qua tham khảo các thông tin về dự báo nhu cầu nhân lực trình độ đại học, cao đẳng, những người tham gia thị trường lao động (và cả gia đình họ) sẽ có điều kiện để đưa ra các quyết định hợp lý, nhờ vậy tránh được nhiều lãng phí không cần thiết của cá nhân cũng như của xã hội, nâng cao năng suất lao động, phát triển thị trường lao động - việc làm,….