CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ DỰ BÁO NHU CẦU NHÂN LỰC TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG, ĐẠI HỌC
1.6. Một số kinh nghiệm quốc tế về dự báo nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học
1.6.5. Bài học cho dự báo nhân lực của Việt Nam
Trong dự báo cung - cầu lao động, kinh nghiệm của các nước đã chỉ ra là sau khi dự báo được cầu việc làm theo ngành kinh tế và theo loại nghề nghiệp (dựa trên danh mục nghề nghiệp), thường tiến hành một lớp dự báo bổ sung: dự báo thị trường lao động theo trình độ và nhóm ngành đào tạo, trong đó: (1) về phía cung là số người lao động (tổng số và phân theo trình độ, nhóm ngành đào tạo) sẵn sàng làm việc với mức tiền lương và điều kiện công việc nhất định; cung lực lượng lao động chính là số người đã tốt nghiệp ở các trình độ đào tạo khác nhau và sẵn sàng làm việc (tìm kiếm việc làm); (2) về phía cầu là nhu cầu về nhân viên và công nhân (có thể gọi chung là người lao động) ở một thị trường việc làm cụ thể (ví dụ như xây dựng hoặc ngân hàng) và cũng cần được phân theo loại nghề nghiệp, trình độ và ngành nghề đào tạo. Đây là một bước rất quan trọng nhằm có được các căn cứ khoa học trong hoạch định chính sách giáo dục và đào tạo phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động, tránh tình trạng cung - cầu bất hợp lý, lãng phí cả về chi phí bằng tiền và chi phí cơ hội của xã hội.
Tùy vào tính mục đích của việc sử dụng kết quả dự báo trong hoạch định chính sách và những đặc thù riêng về điều kiện kinh tế - xã hội, cách thức tổ chức và cấu trúc của nền kinh tế.v.v. mà các mô hình được xây dựng theo những nét khác nhau. Tuy nhiên, chúng ta có thể tìm thấy nhiều điểm tương đồng giữa các mô hình dự báo kể trên về nhu cầu lao động nói chung
và nhu cầu lao động đã được đào tạo nói riêng. Các điểm chung có thể rút ra, gồm:
(1) Về bản chất các mô hình trên đều dựa vào và đưa ra dự báo cầu lao động theo ngành kinh tế và lĩnh vực nghề nghiệp. Ngành kinh tế là xuất phát điểm quan trọng để dự báo cầu lao động cho chính ngành đó và cơ sở để xem xét dự báo cầu của toàn bộ nền kinh tế;
(2) Sự phát triển kinh tế và cầu lao động chịu tác động của nhiều yếu tố. Các nước đều cho rằng không thể đưa tất cả các yếu tố vào một mô hình cụ thể được, giải quyết vấn đề này trong thực tế là đưa ra các giả thiết và việc xây dựng các giả thiết cần phải thận trọng. Việc xây dựng một mô hình dự báo được xuất phát từ chính nền kinh tế của mỗi nước là tốt nhất; trong trường hợp “nhập khẩu” mô hình của nền kinh tế khác cần phải điều chỉnh và làm cho nó thích hợp với nền kinh tế của nước áp dụng mô hình đó;
(3) Có nhiều cách tính hệ số việc làm, song cách phổ biến nhất mà các nước đã dùng để tính thông qua hàm sản xuất, đương nhiên mỗi nước sẽ lựa chọn dạng hàm để sử dụng;
(4) Ma trận việc làm theo ngành kinh tế và loại nghề nghiệp phụ thuộc vào phân loại ngành kinh tế và phân loại nghề nghiệp, mức độ chi tiết hóa nghề nghiệp còn phụ thuộc vào số liệu thống kê có thể có được. Thông thường, các mô hình đều cân nhắc giữa chi phí tăng thêm cho việc thu thập và xử lý số liệu khi mở thêm cấp độ của ma trận.
(5) Với dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ CĐ, ĐH ở Việt Nam, có thể áp dụng theo các bước thực hiện của mô hình BLS. Tuy nhiên, do mô hình BLS chỉ mới dừng lại ở dự báo nhu cầu việc làm và việc làm theo ngành nên cần phải triển khai tiếp dự báo việc làm theo trình độ đào tạo để từ đó xác định nhu cầu đào tạo nhân lực. Và như vậy, đề xuất các bước thực hiện dự
Hình 1. 9. Đề xuất các bước thực hiện dự báo nhu cầu nhân lực trình độ CĐ, ĐH ở Việt Nam
Sau khi nghiên cứu, phân tích Tổng quan các nghiên cứu đã thực hiện về dự báo nhu cầu nhân lực, Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học, tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế, nhận thấy rằng Các điều kiện thực hiện dự báo, cùng với các yếu tố tác động ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu, và tổng hòa của những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả dự báo nhân lực trình độ cao đẳng, đại học. Mô hình dưới đây được xây dựng dựa trên những phân tích trên, sẽ là Khung lý thuyết cơ bản để làm cơ sở nghiên cứu, phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp thực hiện.
B1: Dựbáo vềLực lượng lao động
B2: Dự báo tổng hợp thông tin kinh tế
B3: Dự báo việc làm theo ngành
B4: Dự báo Nhu cầu việc làm theo trình độ
B5: Nhu cầu nhân lực có trình độ CĐ, ĐH
- Hệ thống cung cấp thông tin – cơ sở dữ liệu
- Nhân lực làm công tác dự báo Điều kiện thực hiện
- Kỹ thuật thực hiện
- Tổ chức thực hiện
- Phương pháp chuyên gia
- Phương pháp kịch bản - Phương pháp so sánh tương tự
Phương pháp dự báo
- Phương pháp ngoại suy
- Phương pháp tương quan hồi quy
Kết quả dự báo
- Phương pháp mô hình hóa
- ...
- Chính sách
- Kinh tế xã hội Các yếu tố tác động
- Khoa học - công nghệ
Hình 1. 10. Khung lý thuyết nghiên cứu cơ sở khoa học của dự báo nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học
Kết chương 1:
Một số khái niệm công cụ: Nhân lực, nhu cầu nhân lực và nhu cầu đào tạo, dự báo nhu cầu nhân lực đã được hệ thống hóa trong Luận án. Dự báo nhu cầu đào tạo nhân lực có vai trò quan trọng đối với hoạt động quản lý đào tạo nhân lực nói riêng và quản lý kinh tế - xã hội nói chung, nhất là ở quá trình lập kế hoạch, cung cấp thông tin và hoạch định chính sách.
Nhu cầu nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó cần nhấn mạnh đến 2 nhóm yếu tố chính: i) qui mô, cơ cấu và trình độ phát triển của nền kinh tế và tổng lực lượng lao động; ii) tính chất và trình độ phát triển của khoa học - kỹ thuật. Các yếu tố này tác động không ngừng đến nhu cầu cũng như cơ cấu trình độ và cơ cấu nghề nghiệp của đội ngũ nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học. Việc xác định các mối quan hệ này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình phân tích mối quan hệ và dự báo nhu cầu nhân lực hiện nay.
Dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học bao gồm các khâu cơ bản: Xác định vấn đề dự báo, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và phát hiện các biến số then chốt, thu thập dữ liệu và đề xuất các giả thuyết cho dự báo, tiến hành dự báo và kiểm nghiệm kết quả dự báo, ứng dụng kết quả dự báo. Các điều kiện cơ bản để thực hiện tốt dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học liên quan đến: việc nhận thức vai trò của dự báo nhu cầu nhân lực của nhà lãnh đạo và quản lý; những yêu cầu về số liệu và dữ liệu;
năng lực của đội ngũ nhân lực làm dự báo.
Kinh nghiệm dự báo nhân lực của Mỹ, Anh, Thụy Điển và một số nước khác đã được khái quát và tổng hợp; trên cơ sở nghiên cứu này đã rút ra một số bài học để có thể vận dụng cho dự báo nhu cầu nhân lực có trình độ cao đẳng, đại học ở Việt Nam.
Khung lý thuyết của dự báo nhu cầu nhân lực trình độ cao đẳng, đại học, nhất là những yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu nhân lực, các khâu của quá trình dự báo và những điều kiện để thực hiện dự báo nhu cầu nhân lực làm cơ sở để phân tích thực trạng ở chương 2 và xây dựng các giải pháp cho vấn đề nghiên cứu ở chương 3.