1. Truyền thuyết về Lưu Nhân Chú và tín ngưỡng tại vùng Đại Từ, Thái Nguyên
1.1. Lễ hội tưởng nhớ Lưu Nhân Chú tại Đại Từ, Thái Nguyên
Truyền thuyết, lễ hội, tín ngưỡng là ba phạm trù khác nhau. Truyền thuyết là một thể loại của văn học dân gian. Lễ hội là một bảo tàng văn hóa, nơi lưu giữ những tín ngưỡng, tôn giáo, những sinh hoạt văn hóa văn nghệ dân gian, nơi phản ánh tâm thức người Việt Nam một cách trung thực nhất.
Truyền thuyết thiên về bản kể là chính còn lễ hội và tín ngưỡng chú trọng khâu diễn xướng thực hành nghi lễ, tổ chức hội cho mọi người vui chơi và thể hiện ước nguyện tâm linh của cộng đồng đối với người anh hùng. Song truyền thuyết và lễ hội tín ngưỡng có mối quan hệ gắn bó khăng khít. Lễ hội và truyền thuyết cùng phản ánh một nhân vật (anh hùng chống giặc ngoại xâm, anh hùng văn hóa). Bàn về mối quan hệ này, tác giả Lê Văn Kỳ cho rằng:
"Truyền thuyết về người anh hùng là một nguyên cớ để dân làng dễ dàng mở hội" [32, tr.102]. Truyền thuyết là cơ sở, nguồn gốc, là "linh hồn" cho lễ hội.
Ngược lại, lễ hội chính là môi trường thuận lợi nhất để bảo lưu và truyền bá truyền thuyết, làm cho truyền thuyết sống mãi trong tâm thức cộng đồng. Tác giả Nguyễn Khắc Xương đã khẳng định "Diễn xướng tín ngưỡng hội làng còn là một phương tiện bảo lưu thần thoại truyền thuyết có hiệu lực. Vì thế, người nghiên cứu văn học dân gian cần chú ý hơn nữa đến các hội hè cổ truyền"
[63, tr.107]. Cùng với truyền thuyết, lễ hội có tác dụng rất to lớn trong việc giáo dục đạo đức, truyền thống dân tộc cho các thế hệ trẻ Việt Nam đồng thời thấy được sức sống lâu bền của người anh hùng trong đời sống của cộng đồng. Vì vậy, việc nghiên cứu về một nhân vật trong truyền thuyết tất yếu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
phải tìm hiểu kĩ lễ hội về nhân vật ấy và tìm hiểu nhân vật Lưu Nhân Chú qua lễ hội núi Văn, núi Võ không phải là một trường hợp ngoại lệ.
Hiện nay, trên địa bàn huyện Đại Từ, lễ hội tôn vinh nhân vật Lưu Nhân Chú được tổ chức vào ngày mùng 4 tết. Cũng giống như lễ hội về người anh hùng Dương Tự Minh, lễ hội tưởng niệm người anh hùng Lưu Nhân Chú diễn ra vào mùa xuân. Đây là thời điểm vạn vật sinh sôi nảy nở, hồi sinh sau một mùa đông lạnh giá, là thời điểm âm dương giao hòa. Nhân dân khắp vùng Đại Từ và khách thập phương nô nức kéo về xã Văn Yên dự hội. Có một điều đặc biệt, lễ hội tưởng nhớ người anh hùng Lưu Nhân Chú là lễ hội hiện đại được khôi phục lại sau một thời gian dài gián đoạn của chiến tranh. Lễ hội được tổ chức dưới chân núi Võ. Nhân dân trong vùng coi đây là mảnh đất thiêng bởi nó gắn bó máu thịt với Thượng tướng quân Lưu Nhân Chú trong những ngày ông chuẩn bị lực lực lượng chờ ngày dấy nghĩa.
Lễ hội gồm có hai phần: phần lễ và phần hội. Để chuẩn bị cho ngày lễ hội, dân làng tập trung tại nhà thờ tổ dòng họ Lưu từ chiều mùng 3 tết. Họ lựa chọn người khênh kiệu - người khênh kiệu là những thanh niên chưa chồng, chưa vợ, đạo đức tốt. Đồ lễ bao gồm lễ chay, lễ mặn. Sáng sớm mùng 4 tết, thầy cúng làm lễ xong mới bắt đầu lễ rước anh linh Lưu Nhân Chú từ nhà thờ tổ dòng họ Lưu ra tới chân núi Võ. Đám rước gồm có kiệu lớn gồm tám thanh niên khỏe mạnh khênh, bên trên có hoa quả, rượu, xôi, gà, oản, các loại bánh đặc sản của vùng Văn Yên như bánh tẻ, bánh gai. Những lá cờ ngũ sắc được các cụ già cầm đi phía trước, đoàn múa lân, trống mõ, đi sau là đông đảo bà con nhân dân trong vùng. Khi đến nơi, ông trưởng dòng họ Lưu làm lễ hạ kiệu. Một người có uy tín đọc bài văn Tế Lưu Nhân Chú. Bài Tế ca ngợi công đức của Lưu Nhân Chú và tỏ lòng biết ơn của nhân dân trong vùng đối với người anh hùng Lưu Nhân Chú. Sau phần tế lễ trang nghiêm dân làng bước vào phần hội với những tiết mục văn nghệ đặc sắc ca ngợi người anh hùng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Lưu Nhân Chú và truyền thống anh hùng bất khuất của người dân Đại Từ.
Tiếp đó, là các trò chơi biểu dương sức mạnh và tinh thần thượng võ. Các trò chơi khá phong phú như kéo co, bịt mắt bắt dê, chọi gà, đập niêu đất, cờ tướng, đặc biệt không năm nào thiếu trò đấu vật. Đây là trò chơi gắn với sự nghiệp của Lưu Nhân Chú. Xưa kia, đến bất cứ vùng nào tuyển quân, ông đều dùng hình thức đấu vật. Do đó đấu vật được coi như tục "hèm" của ngày hội.
Đấu vật là trò chơi nhằm tưởng nhớ và tôn vinh tài năng quân sự của tướng quân Lưu Nhân Chú.
Theo hồi ức của cụ Lê Thị Hảo (Nghệ nhân dân gian, hơn 80 tuổi) ở xóm Đình, xã Văn Yên, kể rằng: "ông Lưu Nhân Chú đi đánh giặc Minh, đến khi mất được phong là thành hoàng làng Văn Yên. Khi chúng tôi còn trè đã thấy dân làng tổ chức lễ hội tưởng nhớ tướng quân Lưu Nhân Chú. Năm nào cũng vậy, cứ ngày 15 tháng ba dân làng mở hội tại đình Cả, bà con được xem hội, vui lắm. Sau phần lễ, dân làng tổ chức thi cỗ, thi nấu cơm, bà con được xem hát chèo, đấu vật, kéo co". Đại Từ vốn là vùng đất cách mạng, tinh thần cách mạng ở người dân nơi đây là triệt để. Trong những năm chiến tranh một số đình, chùa, miếu mạo bị rỡ bỏ để tiêu thổ kháng chiến. Một số đền, chùa bị giặc trực tiếp bắn phá cho nên nhiều tài liệu liên quan đến Lưu Nhân Chú hầu như không còn nữa.
Nằm sát phía nam của huyện Đại Từ, xã Đắc Sơn huyện Phổ Yên, tại đình Giáp Lục cũng vào ngày 15 tháng 3 âm lịch nhân dân vùng này tổ chức lễ hội tưởng nhớ người anh hùng Lưu Nhân Chú. Ở đây chúng tôi muốn đề cập đến thời gian mở hội, ở hai địa bàn gần sát nhau, thời gian mở hội trùng nhau, hẳn chắc thời điểm 15 tháng 3 có liên quan đến một đặc điểm nào đó về nhân vật Lưu Nhân Chú (vì điều kiện thời gian nên vấn đề này tác giả luận văn chưa có điều kiện để tìm hiểu).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Qua lễ hội núi Văn, núi Võ chúng tôi có một số nhận xét như sau:
Thứ nhất văn hóa xóm làng là đặc trưng của văn hóa cổ truyền các dân tộc Việt Nam. Đó là nền văn hóa của những người nông dân trong cộng đồng làng xã, họ sống chủ yếu trong khuôn khổ một làng (bản). Nền văn hóa đó tự cấp, tự túc và khép kín, do đó nhân dân truyền nhau: "Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ", "Phép vua thua lệ làng". Lễ hội dân gian là kết tinh hoạt động văn hóa làng xã. Lễ hội núi Văn, núi Võ ở Đại Từ, Thái Nguyên là lễ hội lịch sử với mục đích tôn vinh người anh hùng Lưu Nhân Chú. Lễ hội núi Văn, núi Võ là môi trường thuận lợi nhất để phục dựng sức sống lâu bền về người anh hùng Lưu Nhân Chú trong lòng các dân tộc trên vùng đất Đại Từ.
Tham dự lễ hội, người dân có phút thăng hoa trong đời sống tâm linh của mình, đó là thời điểm mạnh trong đời sống cộng đồng.
Thứ hai, như trên chúng tôi đã đề cập lễ hội về người anh hùng Lưu Nhân Chú là lễ hội hiện đại được khôi phục lại sau thời gian dài gián đoạn. Nguyên nhân của sự gián đoạn đó là do yếu tố khách quan - dân tộc trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ. Nhiệm vụ sống còn của dân tộc lúc bấy giờ là đấu tranh dành lại độc lập dân tộc. Khi đất nước được hòa bình, mùa xuân đến, nhân dân các dân tộc Đại Từ lại nô nức mở hội núi Văn, núi Võ. Trong tâm thức của người dân nơi đây, những cống hiến của Thượng tướng quân Lưu Nhân Chú trường tồn mãi với thời gian. Hình ảnh người anh hùng mặc áo chàm bất tử cùng giang sơn gấm vóc. Lễ hội núi Văn, núi Võ được khôi phục lại đã chứng tỏ được sức sống lâu bền của người anh hùng Lưu Nhân Chú và những truyền thuyết về ông trong đời sống nhân dân đương đại vùng Đại Từ.
Thứ ba, lễ hội về người anh hùng Lưu Nhân Chú là lễ hội hiện đại, ở phần lễ hết sức giản lược, không nặng về nghi lễ tế cúng như những lễ hội tôn vinh các anh hùng lịch sử của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Lí giải điều này, như chúng tôi đã trình bày ở trên, đặc trưng của làng Việt ở đồng bằng Bắc Bộ là
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
tính phong bế do đó lễ hội xanh tươi. Còn làng Việt ở vùng Đại Từ mang tính tiếp xúc và hội tụ cho nên phần lễ giản lược nhưng không vì thế mà lễ hội núi Văn, núi Võ mất đi không khí linh thiêng, trang trọng.
Thứ tư, Lịch sử của dân tộc Việt Nam gắn liền với những cuộc kháng chiến bảo vệ nền độc lập dân tộc. Truyền thuyết dân gian là thể loại quan trọng phản ánh tinh thần dân tộc. Truyền thuyết cùng với lễ hội thể hiện toàn diện quan niệm của nhân dân về người anh hùng. Lịch sử Việt Nam thời kì phong kiến là lịch sử của một dòng họ cho nên vai trò của người anh hùng trong lịch sử là hết sức mờ nhạt. Hành trạng, chiến công của người anh hùng Lưu Nhân Chú chống giặc Minh thế kỉ XV luôn được ghi chép bên cạnh những nhân vật khác. Cho nên truyền thuyết và lễ hội lịch sử về nhân vật Lưu Nhân Chú có ý nghĩa bù đắp những chỗ thiếu khuyết của chính sử.