Chương 2. MỘT SỐ LỚP TỪ NGỮ THỂ HIỆN ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI VI HỒNG
2.2. LỚP TỪ KHẨU NGỮ TRONG VĂN XUÔI VI HỒNG
2.2.2. Phân loại và miêu tả lớp từ khẩu ngữ trong văn xuôi Vi Hồng
Theo tƣ liệu của chúng tôi, nhóm từ ngữ khẩu ngữ dùng để xƣng hô xuất hiện khá nhiều trong tác phẩm của Vi Hồng.
Hầu hết những từ ngữ khẩu ngữ Vi Hồng dùng để xƣng hô là những từ ngữ biểu thị sự thái độ xuồng xã, khinh miệt, thậm chí thô tục, nhƣ: mày, tao, chúng mày, chúng tao, thằng, nó, lão bố, thằng, con đĩ, cái con nửa đực nửa cái, con điên, v.v...
Xin dẫn một vài ví dụ tiêu biểu:
Ví dụ (48): Mày nói thế không sợ tao tự ái à. Tao mà không ra sức, cái con “nửa đực nửa cái” này mà làm ngơ thì mày chỉ có mãi mãi chôn cái kiếp má hồng ở chốn rừng xanh núi bạc mà thôi.
[48, 50]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ví dụ (49): Mày không cứu được người chết sống lại à ! Tao biết thế, nhƣng tao vẫn ra lệnh cho mày làm ông cụ tao sống lại. Không đƣợc à? Mày không tuân lệnh tao à? Thế thì dân quân đâu. Cho nó vào phòng tạm giam của trụ sở xã! Để tao làm ma cho ông cụ xong đã, tao sẽ trị tội .
[50, 304]
Ví dụ (50): Thằng quan Tây hôm nọ nó ngồi giữa hai câu đối ở công đường trong phủ, mày biết đấy. Nó bảo: Tao là người Tây đến đây cai trị chúng mày. Tao chƣa kịp đặt quan An Nam thì nay tao xử thay. Tao không biết trời đất ở Nậm đáo là của ai. Ai có nhiều vàng lót móng cho ngựa thì người ấy được...
[47, 16]
Đôi khi tác giả sử dụng từ ngữ khẩu ngữ xƣng gọi là những từ ngữ thể hiện thái độ bực tức, chẳng hạn, trong tác phẩm “Chồng thật vợ giả”, nói với con khi tức giận, Cháp Chá không xưng gọi theo lẽ thường là “bố” với “con” mà dùng từ xƣng hô “tao” và “mày”. Không chỉ thế, hắn còn gọi vợ là “con điên”.
Ví dụ (51): Mày là đứa con tội lỗi, người ta, cái con điên đổ cho ta.
Mày có tội nặng, mày phải đền tội. Tao xử tử hình mày. Mày có nói gì không trước khi mày chết ? – Thằng Cháp Nhính gờm gờm nhìn nòng súng đen ngòm chĩa thẳng vào nó. Bỗng nó rùng mình, bỏ chạy.
[50, 162]
2.2.2.2. Nhóm từ ngữ cảm thán
Bên cạnh lớp từ ngữ khẩu ngữ dùng để xƣng gọi, Vi Hồng còn sử dụng khá thường xuyên lớp từ ngữ cảm thán, như: ôi, ối, ồ, à, làm sao, trời đất ơi, v.v…
Ví dụ (52): Ôi mình vừa lấy vợ hôm nào, nhƣng sao lại có hai đứa con, một đứa đen nhƣ đít chảo nấu cám, còn đứa kia mới xinh đẹp làm sao!
[51, 10]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ví dụ (53): Ối… anh xƣng anh, em là em là vì em bắt anh phải xƣng hô thế. Anh đâu dám xàm sỡ, đụng đến hoa phật, chòi quả đào tiên nơi bồng lai tiên cảnh.
[48, 108]
Ví dụ (54): Ồ mày nói cái gì thế, tao chẳng biết mày nói cái gì cả?
[51, 32]
Ví dụ (55): Á à, a… Thảo nào! Thằng ấy đúng là đẹp trai thật mà lại lƣợn rất hay, cho nên con gái tôi mới chết! Trời đất ơi! Thế, nhà nó ở đâu?
[49, 52]
Nếu đọc tác phẩm của Vi Hồng, chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy lớp từ cảm thán xuất hiện nhiều và gần nhƣ trải đều trong toàn bộ các sáng tác. Lớp từ ngữ này có vai trò rất quan trọng trong việc biểu lộ cảm xúc của nhân vật, có khi nó được dùng để biểu thị sự giật mình ngạc nhiên trước một sự việc hay hành động nào đó của nhân vật đối thoại; cũng có khi đó là những tiếng kêu thoát ra trong tâm hồn trong suy nghĩ của mỗi con người, mỗi nhân vật trong tác phẩm. Vận dụng có hiệu quả lớp từ ngữ này, Vi Hồng thêm một lần nữa cho người đọc thấy được tài năng của mình trong việc vận dụng ngôn ngữ trong sáng tác.
2.2.2.3. Nhóm từ ngữ khẩu ngữ khác
Ngoài nhóm từ khẩu ngữ là từ ngữ xƣng hô hay từ ngữ cảm thán, trong văn Vi Hồng còn xuất hiện khá nhiều cụm từ thường dùng trong khẩu ngữ, nhƣ: đẹp trai đến lồng lộng, xinh quá là xinh, đẹp trai ơi là đẹp trai, v.v...
Ví dụ (56): Bẩm quan lớn con biết ạ. Đó là cái thằng còn trẻ măng, mới hai mươi tuổi. Nó đẹp trai ơi là đẹp trai! Đẹp trai quá quan lớn ạ. Nó là thằng lƣợn rất hay ở chợ Nặm Cáp ta đấy.
[49,52]
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ví dụ (57): Sao cô lại nói đẹp trai đến lồng lộng. Người ta chỉ nói đẹp trai rực rỡ hay rạng rỡ thôi chứ - Lai Cảng bắt bẻ câu nói của Ngọc Ngà còn Ngọc Ngà thì hăng hái cãi.
Tao phải dùng cái câu: anh chàng Thế Ru của em đẹp trai đến lồng lộng thì mới sướng cái miệng và mới đúng cái bụng của tao. Mày biết không.
[49, 137]
Ví dụ (58): Sao mặt cô dâu đỏ là thế nhỉ? Đỏ gì đỏ đến tận cằm, tận trán… gọi anh Phàn chỉ cho đi.
Đấy, đấy… cô đẹp nhất trong tám cô ở buồng ấy!
Ôi, cô dâu đẹp quá! Xinh quá là xinh… - lũ trẻ chạy ra ngoài sân hò hét.
[51, 11]
Ví dụ (59): Bố ạ, vợ thằng Hoàng đẹp ơi là đẹp! Đẹp không ai ở cả mường này có thể sánh được!
[51, 15]
Trong ngôn ngữ viết, khi khen ngợi một đối tƣợng, một nhân vật nào đó giỏi thường dùng phụ từ “rất” kết hợp với tính từ “giỏi”, kiểu như: “anh ấy rất giỏi”. Nhưng trong phong cách khẩu ngữ, người ta không dùng từ
“rất” mà láy lại tính từ và thêm một vài yếu tố khác để nhấn mạnh, hoặc chỉ thêm một vài yếu tố, ví dụ: (anh / chị ấy) giỏi ơi là giỏi”,“ đẹp trai ơi là đẹp trai”, “ đẹp trai đến lồng lộng”, “xinh quá là xinh”, “ đẹp ơi là đẹp”, “đẹp trai lồng lộng”,v.v...
Tư liệu thống kê cho thấy Vi Hồng thường xuyên sử dụng từ ngữ thuộc phong cách khẩu ngữ để thể hiện sự khen ngợi hay chê bai ai đó trong sáng tác theo cách nói trên.
Không chỉ sử dụng các từ ngữ khẩu ngữ trong hành vi khen ngợi, Vi Hồng còn sử dụng từ ngữ khẩu ngữ trong hành vi chê bai, miệt thị, hành vi khẳng định hay hành vi chửi bới, ví dụ:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Ví dụ (60): Ngọc Ngà nghĩ tới nghĩ lui, nghĩ bậc thấp rồi nghĩ tới bậc cao. Dù có thế nào nàng cũng chẳng tìm đƣợc lối thoát. Nàng không đủ sự kiên quyết để vu vạ cho quan tuần đã từng nổi tiếng là một vị quan thanh liêm. Cũng có lúc nàng nghĩ: hay ta cứ lấy quách cái thằng Lai Cảng? Ôi kinh tởm quá! Xấu xa quá...
[49, 137]
Ví dụ (61): Mày là cái đồ nhãi nhép. Tao không thèm chấp. Tao cùng Va Đáo đi đến trăm núi, vƣợt nghìn đèo mấy mới đuổi theo. Thế mà mày lại muốn bắt nạt tao hả. Tao thì tao đánh chết! Nhƣng tao không chấp trẻ con.
[50, 225]
Ví dụ ( 62): Thằng Bùng về nhà rì rầm với bố nó những gì ấy. Lũ trẻ chỉ nghe thấy bố thằng Bùng nói to, giọng tức tối như lũ chó gừ xương:
Mày ngu lắm! Cứ để tao, tao “ sửa sang” cho!
[51, 21]
Ví dụ (63): Mẹ cái thằng Châu đoàn! Tao dạy cho mày biết: hết thời làm mƣa gió thay trời của mày rồi! Thằng Thìm này có bắt của mày thì thằng Thìm này cũng chẳng sợ cái con mẹ mày, nhƣng tao không ăn của mày!
...
Thằng Châu đoàn già, cút cái con mẹ mày đi, cút cả tổ tông nhà mày đi, đừng để tao dọn đất dưới chân mày đổ đi! Đồ con dê già! Cút ! – giọng hắn cứ đều đều và ồm ộp nhƣ giọng con ếch già.
[51, 22]
Ví dụ (64): Hoàng đang ngồi nín thở nghe cá nhử mồi. Con cá khoảng hơn cân, qua cách thử mồi của cá là Hoàng biết. Con cá đã đẩy mồi lên lần thứ hai, lần thứ ba nó kéo xuống, và nó giật cục và thế là “ Hoàng sẽ giật phắt con cá lên bờ”. Nhưng người đàn bà có hàm răng ba ba đã giẫy lên, vỗ đen đét vào mông rít lên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Tiên sư mày, mày có về không! Đồ chết trôi, chết xấp nhà mày!
[51, 96]
Ví dụ (65): Hoàng! mày không vào bế con đi à?Còn đứng đấy nhƣ gốc cây làm gì? Mày đày đoạ tao đến bao giờ nữa? Cái thằng khốn nạn, thằng mặt...
[51, 170]
Ví dụ (66): Tao không bao giờ nghe mày, An à. Mày là một con đĩ, không đáng để khuyên tao!
[48, 143]
Ví dụ (67): Lão không hành hạ ta thì lão lại hành hạ nghìn cô gái khác cũng thế. Lão là con chó dái, con gà trống dài cựa, là đồ dê cụ. Lão không hành hạ đƣợc con gái thì lão ăn không ngon, ngủ không yên, đứng ngồi không vững vàng.
[49, 329]
Loạt ví dụ vừa dẫn cho thấy cách dùng từ ngữ nhƣ trên rất bình dị và gần gũi, đó là lời nói thường dùng trong giao tiếp hàng ngày. Có thể do sử dụng từ ngữ thuộc phong cách khẩu ngữ mà dường như trong từng trang viết, từng câu văn của Vi Hồng đều cho người đọc như cảm như thấy được những cách nói năng, những cách thể hiện cảm xúc trong giao tiếp hàng ngày của người dân ở miền núi.
Ngoài lớp từ ngữ khẩu ngữ trong văn xuôi Vi Hồng đƣợc đƣa ra từ kết quả khảo sát nhƣ trên, chúng ta còn bắt gặp một đặc điểm nữa, mà đặc điểm này rất dễ nhận ra khi đọc các tác phẩm của ông, đó là việc dùng các câu chửi mang sắc thái thông tục. Đối lập hoàn toàn với sự chau chuốt, chọn lọc từ ngữ trong phong cách viết, lớp từ khẩu ngữ đã làm cho tác phẩm của Vi Hồng mang sắc thái thông tục đời thường. Tuy nhiên, khẩu ngữ mang sắc thái thông tục đời thường lại được Vi Hồng sử dụng với tần
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
xuất tương đối lớn trong toàn bộ các tác phẩm đã được đưa vào danh mục tƣ liệu khảo sát. Có thể đó là câu chửi, đuổi, hoặc nguyền rủa... mang sắc
thái thông tục, nhiều khi là tục tằn và thô lỗ.
Những ví dụ đƣợc liệt kê ở trên là số ít trong vô số các tổ hợp từ là hành vi chửi tục thuộc phong cách khẩu ngữ. Các câu chửi tục thường xuất hiện trong lời thoại của các nhân vật. Thông qua các từ khẩu ngữ thông tục này, độc giả đƣợc tiếp cận và hiểu rõ thêm mối quan hệ và cách sử dụng từ ngữ kể cả ngôn ngữ chửi của đồng bào dân tộc ở miền núi, chúng vừa có nét thân thuộc lại vừa có nét riêng. Chẳng hạn, trong tác phẩm Tháng năm biết nói khi nhân vật Thìm bị Châu đoàn nói là ăn cắp gà, hắn đã trút hết bực tức vào những câu chửi rủa người đã vu cho hắn, các câu chửi như “ cút con mẹ nhà mày đi, cút cả tổ tông nhà mày đi”, hoặc “...cũng chẳng sợ cái con mẹ mày”. Hay trong Tháng năm biết nói, mẹ Hoàng trong lúc tức tối có chửi Hoàng là “cái thằng khốn nạn, thằng mặt...” hoặc trong Phụ tình, Va Đáo chửi lão Cảo Mẳng về hành động luôn hãm hiếp phụ nữ là:
“con chó dái, con gà trống dài cựa, đồ dê cụ”. Đọc các tác phẩm và tìm hiểu đặc điểm của lớp từ khẩu ngữ thông tục, độc giả có thể thấy đƣợc sự gần gũi của Vi Hồng đối với lối sống, lối sinh hoạt và ngôn ngữ đời sống hàng ngày của những con người trên quê hương ông.