Chương 3. MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC SỬ DỤNG NGÔN NGỮ
3.2. BIỆN PHÁP NHÂN HOÁ TRONG VĂN XUÔI CỦA VI HỒNG
Ngoài biện pháp so sánh, nhân hóa cũng là biện pháp tu từ đƣợc biết đến trong nhiều tác phẩm văn học. Nhân hóa là một biến thể của ẩn dụ tu từ, trong đó người ta lấy những từ ngữ biểu thị những thuộc tính, hoạt động của người dùng để biểu thị hoạt động của đối tượng khác loại dựa trên những nét tương đồng về thuộc tính về hoạt động giữa người và đối tượng không phải là người.
Nhân hóa là một trong những biện pháp tu từ đƣợc nhà văn Vi Hồng sử dụng nhiều. Theo điều tra bước đầu của chúng tôi, biện pháp nhân hóa được dùng 98 lƣợt. Đây cũng là biện pháp tu từ mang lại hiệu quả cao trong sáng tác, nhất là đối với Vi Hồng, người luôn muốn thể hiện và đưa cái hồn của chính dân tộc mình vào trong các sáng tác. Vì vậy biện pháp nhân hóa cũng là một sự lựa chọn tối ƣu trong sáng tạo nghệ thuật của ông.
3.2.2. Miêu tả phép nhân hóa trong văn Vi Hồng
Dễ dàng nhận thấy, sự vật, hiện tƣợng đƣợc nhà văn Vi Hồng gán cho chúng những đặc tính của người là những sự vật, hiện tượng gần gũi với con người.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
Đối tượng được nhân hóa được Vi Hồng lựa chọn khá đa dạng. Dưới đây là một vài đối tƣợng tiêu biểu:
- Đối tƣợng đƣợc nhân hóa là một sản phẩm văn hóa (ở đây là tiếng hát si, hát lƣợn của dân tộc Tày)
Khi nói về một nét đẹp trong văn hoá Tày, đó là tục hát si hát lƣợn, một kiểu hát đối đáp giữa nam và nữ, Vi Hồng cũng dùng biện pháp nhân hóa để miêu tả.
Ví dụ (22): Họ lại cất tiếng lƣợn ngọt ngào để tạm biệt nhau giữa kéo Thả Căn. Tiếng lượn của họ đập vào vách đá nở bung lên ngàn vạn màu sắc, mọc chân mọc cánh, bay đi, trườn đi ran ran khắp các vách núi đá trên đèo.
[49, 20]
Ở ví dụ này, khi diễn tả tiếng lƣợn ngọt ngào của Va Đáo và Thế Ru, bằng biện pháp nhân hóa, nhà văn đã cho độc giả thấy tiếng lƣợn có sức mạnh và khả năng thật kỳ diệu. Những tiếng lƣợn hay có thể mọc chân, mọc cánh, bay đi, trườn đi khắp cách vách núi đá trên đèo.
- Đối tƣợng đƣợc nhân hóa là sự vật trong tự nhiên
Khi miêu tả hình ảnh thiên nhiên, nhà văn có cách sử dụng những hình ảnh nhân hóa rất đặc biệt và lạ. Và dường như với những hình ảnh nhân hóa này, nhà văn cho độc giả thấy đƣợc sự táo bạo trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ mang nét đặc trƣng riêng, phù hợp với cảm quan miền núi.
Ví dụ (23): Ông có nhớ cái hang Thả Căn, sáng mặt trời ấn vào miệng nó. Nó nhai mặt trời như nhai miếng tiết canh không? – Thế Ru gật đầu nước mắt đầm đìa”
[49, 385]
Hình ảnh hang đá là hình ảnh rất đặc trưng ở miền núi quê hương tác giả. Nó đƣợc miêu tả thật kỳ vĩ, nhƣ có miệng và có thể nhai được cả mặt trời. Và hơn thế nữa, nó còn đƣợc tác giả ví nó đón ánh nắng vào lòng nhƣ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
nhai miếng tiết canh. Tiết canh chính là món ăn đặc trƣng chỉ có ở Việt Nam.
Miêu tả cái hang có những hành động như người, biết nhai biết nuốt quả là một sự sáng tạo trong việc sử dụng ngôn ngữ của Vi Hồng.
Ví dụ (24): Chàng Thế Ru nhà nghèo, cái áo mặc ở chợ, nhƣng cái lưỡi vô hình của nắng và mưa đã liếm bạc cả sau lƣng áo của chàng. Nhƣng chàng lại đẹp trai hiếm thấy. Bao nhiêu cô gái trẻ và đẹp đã từng gọi thầm chàng là
“hoàng tử của lòng tôi.”
[49, 8]
Để miêu tả về sự nghèo khó của nhân vật trong tác phẩm, Vi Hồng xây dựng hình ảnh một chiếc áo bạc màu do mƣa nắng. Song, đặc biệt hơn, nắng và mƣa đã đƣợc nhân hoá bởi nhà văn đã gán cho nó những đặc điểm và hành động của con người (có lưỡi, biết liếm). Qua hình ảnh nhân hóa này, độc giả cũng thấy đƣợc cái tài sử dụng ngôn ngữ của tác giả.
Không phải chỉ có cái hang, trong tác phẩm Vi Hồng còn nhiều hình ảnh nhân hoá mới lạ và đặc sắc khác, nhƣ hạt gạo, câu nói, v.v... Đó là những sản phẩm do con người làm ra hay là sản phẩm của hoạt động nói năng.
- Đối tượng được nhân hóa là sản phẩm do con người làm ra
Ví dụ (25): Phải, ở mường này, cứ gặt xong, thóc gạo đã nằm yên trong bồ, trong bịch người ta chỉ bày vẽ làm đủ thứ đồ ăn ngon. Chỉ những nhà nghèo thì làm ít. Nhà Hoàng chẳng có gì mà bày vẽ, và cũng chẳng có người làm.
[51, 69]
- Đối tƣợng đƣợc nhân hóa là sản phẩm nói năng
Ví dụ (26): Những câu nói tự vang, tự gối lên nhau, tự đè quấn quýt lấy nhau rồi rơi rào rào xuống các bát thức ăn, bát canh, chén rƣợu.
[48, 151]
Tóm lại, tất cả những sự vật, hiện tượng tưởng chừng vô tri vô giác nhưng khi mang đặc điểm của con người nó có sức sống và có hồn như
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
người. Cũng như biện pháp so sánh, biện pháp nhân hóa cũng đem lại giá trị không nhỏ cho những sáng tác của Vi Hồng.