ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG DIOXIN
1.2 DIỄN THẾ SINH THÁI CỦA DIOXIN
1.2.5. Tác hại của dioxin đối với động vật, con người
TCDD là một trong những hóa chất độc hại gây nên những hiện tượng bệnh lý đặc hiệu như sụt cân, teo tuyến ức, ức chế miễn dịch, sinh ung thư và gây quái thai. Đối với loài gậm nhấm, người ta đã nêu lên là việc tiếp xúc với TCDD trong quá trình hình thành hệ thống miễn dịch của cá thể gây nên tình trạng ức chế các chức năng của tế bào mà về nhiều phương diện giống như hiện tượng cắt bỏ tuyến ức trong thời kỳ sơ sinh.
Chu kỳ bán phân hủy của dioxin trong cơ thể chuột khoảng 32 ngày. Độc tính dioxin gây ra rất rõ rệt và khác nhau. Chẳng hạn đối với chuột là 20 – 45 microgam/kg trọng lượng cơ thể (qua đường miệng). Trong khi đó đối với thỏ là 115 microgam/kg, khỉ là 70, ếch là 1000. Đặc biệt là chuột mẹ có chửa bị nhiễm độc dioxin không chết nhưng sinh ra thế hệ chuột có tập tính không bình thường.
Chất độc dioxin có nguy hại đến cá, làm hủy hoại thức ăn của cá như sinh khối rong tảo giảm đáng kể, kéo theo các loài cua, tôm, các loài thân mềm (nghêu, sò, ốc) cũng bị ảnh hưởng không kém.
Bên cạnh đó các loại côn trùng, đặc biệt là loài ong mật có vai trò thụ phấn, rất nhạy cảm với dioxin. Bọ Rùa cũng bị nhiễm độc với Dioxin trong giai đoạn ấu trùng. Ngược lại các quần thể Rệp lại tăng nhanh về số lượng do các loài côn trùng ăn Rệp bị thiệt hại khá nhiều.
b. Đối với con người
Dioxin là nguyên nhân gây ô nhiễm cho người ở liều lượng nhiễm độc khoảng 0,0003 mg/g so với trọng lượng cơ thể, gây kích thích da, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, có thể gây ngọâ độc cấp tính và chỉ 1mg sẽ dẫn đến tử vong. Ngoài ra, dioxin còn gây ngộ độc cho phôi thai, dị dạng và mang tính duy truyền ở nồng độ nhiễm độc rất thấp.
Mặc dù 2,3,7,8–dioxin chỉ chiếm tỉ lệ rất thấp trong chất độc da cam (khoảng hai phần triệu, tức là trong 1kg chất độc màu da cam có 2mg dioxin). Ở mức độ này thì không gây tử vong cho người, nhưng nó tiềm tàng trong con người, đến một ngưỡng nhất định sẽ sinh ra các bệnh sinh lý, ảnh hưởng đến thế hệ sau này như chết phôi thai, hư thai, gây dị dạng, khuyết tật, ở một số trẻ thấy bị hở hàm ếch, các cơ quan chưa có đủ, thần kinh kém phát triển…
Ngoài ra chúng còn gây bệnh trên da: theo Herxheimer (1899), những công nhân sản xuất TCDD khi bị nhiễm thì da của họ bị nổi mụn trứng cá, sau đó diễn biến tăng dần, có thể bị đen rồi loét. Có thể dioxin tan trong mỡ của chất nhờn dưới da và tác động chủ yếu là clo. Bệnh nhân có thể nặng hơn, có thể bị teo gan rồi chết. Hoặc là đối với một số người sử dụng nước thơm có chất béo để bôi lên da, bằng chứng là bi kịch của phấn rôm hexaclorophen Morhange gây beọnh:
ắ Vieõm maột
ắ Ngộ đụùc cấp tớnh, đỏ, phự kết mạc
ắ Viờm mống mắt, giỏc mạc.
ắ Sau cấp tớnh cú thể thứ phỏt suy nhược mắt ở 81,3% nạn nhaõn Vieọt Nam (Toõn Thaỏt Tuứng, 1977 ).
ắ Gõy ung thư: GS. Tụn Thất Tựng và một số cỏc nhà khoa học nước ngoài cho rằng dioxin là tác nhân gây bệnh ung thư, nhất là ung thư gan. Vấn đề này được GS. Michael S. Delnison giải thích là do dioxin có ái lực rất mạnh đối với protein, chúng sẽ hình thành liên kết với các phân tử protein làm thay đổi hệ thống gien trong cơ thể người gây ảnh hưởng đến AND, đồng thời cũng làm các gien thay đổi theo hướng dị hình gây ra những khối u ác tính làm tiền đề cho căn bệnh ung thư quái ác.
Ngoài ra chúng còn gây ra hiện tượng xuất huyết: chảy máu đường tiêu hóa trên súc vật thí nghiệm và cả theo dõi trên người.
Tổn thương gan: các dấu hiệu lâm sàng và chỉ tiêu men gan đã cho các nhà khoa học khẳng định rằng gan là cơ quan bị dioxin gây tổn thương trước nhất, thậm chí gây tử vong. Sẩy thai, quái thai và rối
loạn nhiễm sắc thể: tỉ lệ sẩy thai và quái thai ở phụ nữ và gia súc trong vùng ô nhiễm rất cao. Sẩy thai đi cùng với rối loạn nhiễm sắc thể, gây quái thai, chết bào thai. Các dị tật này có thể xảy ra bởi ba cô cheá sau:
ắ Thứ nhất, dioxin vẫn tồn tại trong thiờn nhiờn, như vậy vẫn còn tác động đến phôi thai.
ắ Thứ hai, dioxin trong thiờn nhiờn đó mất đi nhưng vẫn cũn tồn lưu trong cơ thể người.
ắ Thứ ba, dioxin cú thể khụng tồn tại trong thiờn nhiờn và cơ thể người nhưng tổn thương về cấu trúc di truyền khi tiếp xúc với dioxin (về sinh học, về di chứng di truyền) về sau này dẫn đến sự xuất hiện các dị tật bẩm sinh.
Theo nghiên cứu của các chuyên gia thì tỉ lệ tật bẩm sinh tăng cao ở thế hệ con của những người thuộc nhóm máu B. Mật độ tinh trùng giảm ở nhóm máu B, tỉ lệ tinh trùng dị dạng, pH tinh dịch tăng, những yếu tố này không ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của các đối tượng. Nhưng có một số nghiên cứu cho rằng sự mất khả năng thụ tinh ở nam có nhiều nguyên nhân và không loại trừ các nguyên nhaõn keồ treõn.
Sự nhiễm độc trong cơ thể người thông qua ba con đường:
ắ Thaồm thaỏu qua da
ắ Hoõ haỏp
ắ Tiờu húa (do ăn phải thực phẩm bị nhiễm độc).
Ngay khi xâm nhập vào cơ thể, dioxin theo đường máu đến các cơ quan và các mô nhạy cảm, chúng làm thay đổi diện tích tế bào và phá hủy chức năng tế bào đó. Dưới tác động của dioxin, các tế bào già không chết đi và cũng không được thay thế bởi các tế bào trẻ. Chúng phát triển mạnh mẽ làm mất chức năng liên kết các tế bào với nhau tạo thành các khối u hay còn gọi là ung thư.
Khi tiếp xúc với 2,3,7,8–TCDD các hợp chất chứa Clo còn đang trong buồng tử cung hoặc sau khi sinh ra đã làm ảnh hưởng đến hoạt động chức năng tinh thần ở trẻ em đã lớn và đang phát triển. Các
ảnh hưởng phát triển gồm cả nhược động và cường động, cũng như hiện tượng giảm sút tập trung chú ý, khả năng nhận thức và phát triển vận động, ảnh hưởng ngay trong tử cung và ngay khi sinh.
Dioxin tan trong sữa mẹ, cho nên việc nuôi con bằng sữa mẹ sẽ ảnh hưởng đến con cái.
Các tác nhân trong môi trường tác động vào vật liệu di truyền ở mức gen hoặc mức độ nhiễn sắc thể. Sau khi bị tác động trong nhiều trường hợp gen có thể có khả năng tự sửa chữa để trở lại trạng thái bình thường, một số đột biến ở trạng thái lặn, không biểu hiện ra kiểu hình. Vì vậy chỉ phát hiện ở mức độ tế bào, nhất là ở những người dị hợp tử (heterozygates).
Dioxin không có tính chất gây đột biến nhưng cần chú ý đến hoạt tính thứ phát của dioxin, bao gồm các quá trình sinh hóa bị biến đổi. Trước hết là sự chuyển hóa các monooxygenaza, vì các sản phẩm của các phản ứng trên có thể trở thành các chất phát động trong quá trình sinh trưởng và cả các quá trình di truyền độc học trong cơ thể.
Sự suy giảm hoạt tính chức năng của hệ miễn dịch trên nền của các dao dộng chuyển hóa chung, các rối loạn về thực bào cùng với sự tham gia tăng sản xuất peroxit, cũng có thể làm phá hủy cấu trúc AND hoặc protein, tham gia vào sự phục hồi các tổn thương trên. Khi chuyển dịch tương quan của các phản ứng oxy hóa khử. TCDD có thể gây ảnh hưởng đến sự chuyển hóa các axit nucleic và khả năng chữa lành các tổn thương có thể do bị cảm ứng bởi các tác động nội ngoại sinh, kể cả các tác động tiền tác nhân đột biến.
Ở các nước công nghiệp phát triển, do ô nhiễm môi trường nên trong cơ thể người có một lượng dioxin nhất định, trung bình lượng dioxin trong mô mỡ người Mĩ, Canada, Nhật là 6 – 7 ppt. Như thế hàm lượng dioxin trong mô ở người miền Nam Việt Nam cao hơn người thuộc nước công nghiệp phát triển từ 2 –3 lần. Do VN là một nước đang phát triển, kỹ nghệ chưa cao nên nghĩ rằng lượng dioxin cao trong cơ thể người MNVN là do hậu quả lâu dài của chất độc da cam để lại.