CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG VÀ THÁCH THỨC VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG MÔI TRƯỜNG CÔNG NGHỆ SỐ VÀ KINH TẾ TỰ DO
3.2. Khó khăn trong việc quản lý thu nhập và bảo vệ quyền lợi
Một trong những vấn đề pháp lý nổi bật đối với lao động trong nền kinh tế số là sự không ổn định trong thu nhập. Trong các QHLĐ truyền thống, hợp đồng lao động đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo thu nhập định kỳ, đồng thời bảo vệ quyền lợi của NLĐ thông qua các chế độ phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, đối với lao động số, đặc biệt là những người làm việc qua nền tảng
công nghệ như Uber, Grab, hay các công việc freelance, thu nhập thường không được thanh toán định kỳ mà phụ thuộc vào từng nhiệm vụ hoặc dự án cụ thể.
Điều này tạo ra sự không ổn định tài chính, khiến NLĐ khó khăn trong việc lập kế hoạch tài chính dài hạn và đối mặt với nguy cơ mất thu nhập trong các khoảng thời gian không có công việc. Hệ quả là NLĐ phải tự gánh vác các rủi ro tài chính, trong khi thiếu cơ chế pháp lý để đảm bảo thu nhập bền vững.
Ngoài ra, việc thiếu hợp đồng lao động chính thức khiến NLĐ trong nền kinh tế số không thể tham gia vào các chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, và các quyền lợi khác theo quy định tại BLLĐ 2019. Theo Điều 3 BLLĐ 2019, hợp đồng lao động là cơ sở pháp lý để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong QHLĐ, đồng thời tạo điều kiện để NLĐ được hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội và bảo vệ các quyền lợi cơ bản. Tuy nhiên, khi lao động không có hợp đồng lao động chính thức, họ không chỉ mất quyền lợi về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và chế độ nghỉ phép mà còn phải đối mặt với tình trạng không được bảo vệ khi gặp phải tai nạn lao động hoặc mất việc.
Điều này là một thách thức lớn đối với hệ thống pháp lý hiện hành khi chưa có quy định rõ ràng về việc bảo vệ quyền lợi cho lao động trong các mối quan hệ không chính thức, từ đó tạo ra khoảng trống pháp lý và làm tăng nguy cơ bất công trong môi trường lao động số.
3.2.2. Quản lý thu nhập và các nghĩa vụ tài chính
Việc thu nhập không ổn định của lao động trong nền kinh tế số đã tạo ra nhiều khó khăn trong việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính, đặc biệt là trong việc đóng góp vào các quỹ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các quỹ an sinh xã hội khác. Theo quy định tại Điều 86 BLLĐ 2019, NLĐ phải đóng bảo hiểm xã hội trên cơ sở mức thu nhập hàng tháng xác định theo hợp đồng lao động chính thức.
Tuy nhiên, đối với lao động tự do và các công việc không chính thức trong nền kinh tế số, việc thu nhập thay đổi theo từng nhiệm vụ hoặc dự án cụ thể khiến họ không thể duy trì một mức đóng bảo hiểm ổn định. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong việc bảo vệ quyền lợi an sinh xã hội cho nhóm lao động này, làm gia tăng rủi ro cho NLĐ khi gặp phải những vấn đề như ốm đau, tai nạn lao động, hay mất thu nhập. Hơn nữa, tình trạng thu nhập không ổn định cũng gây khó khăn trong việc quản lý thuế, khi không có một cơ chế rõ ràng để xác định và thu thuế đối với nhóm lao động này, dẫn đến thất thu ngân sách nhà nước.
Ngoài ra, việc thiếu một cơ chế pháp lý và quản lý thu nhập ổn định càng làm trầm trọng thêm sự thiếu bảo vệ quyền lợi cho lao động tự do. Hiện tại, hệ thống bảo hiểm xã hội Việt Nam chỉ áp dụng cho những NLĐ có hợp đồng lao động chính thức và thu nhập ổn định. Tuy nhiên, đối với lao động trong nền kinh tế số, sự thiếu hụt hợp đồng lao động chính thức khiến họ không thể tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc, và do đó không được hưởng các quyền lợi về bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, hay các chế độ phúc lợi khác.
Điều này đòi hỏi cần có sự cải cách mạnh mẽ về chính sách và pháp lý, đặc biệt là việc xây dựng một hệ thống bảo hiểm xã hội linh hoạt, có thể áp dụng cho lao động tự do và lao động theo hợp đồng ngắn hạn. Một hệ thống như vậy không chỉ đảm bảo quyền lợi của NLĐ trong nền kinh tế số mà còn tạo ra một môi trường pháp lý công bằng và ổn định hơn cho tất cả các nhóm lao động.
3.3. Thiếu chính sách bảo vệ an sinh xã hội
3.3.1. Các chế độ bảo vệ an sinh xã hội chưa bao phủ đủ nhóm lao động tự do
Mặc dù hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, và các chính sách an sinh xã hội đã được thiết lập từ lâu và là một phần quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi NLĐ, nhưng hệ thống này vẫn chưa được thiết kế để bao phủ nhóm lao động tự do và lao động trong nền kinh tế số. BLLĐ 2019 và các văn bản pháp lý hiện hành chủ yếu chỉ bảo vệ lao động có hợp đồng lao động chính thức, còn lao động tự do lại không được bảo vệ đầy đủ.
Lao động trong nền kinh tế số chủ yếu làm việc theo hình thức hợp đồng ngắn hạn, theo dự án hoặc theo nhiệm vụ cụ thể, do đó họ không thể tham gia vào các hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc mà các lao động chính thức được hưởng. Điều này dẫn đến sự thiếu hụt các quyền lợi an sinh xã hội cơ bản, khiến lao động tự do dễ bị tổn thương về mặt tài chính khi gặp phải rủi ro sức khỏe, tai nạn lao động, hay mất việc.
3.3.2. Các chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện chưa hiệu quả
Mặc dù đã có hệ thống bảo hiểm xã hội tự nguyện, nhưng hình thức bảo hiểm này vẫn chưa đủ linh hoạt để thu hút lao động tự do tham gia. Các quy định hiện hành về bảo hiểm xã hội tự nguyện yêu cầu NLĐ phải đóng phí bảo hiểm với mức thu nhập ổn định, điều mà hầu hết lao động tự do không thể đáp ứng được. Hệ thống bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện tại vẫn thiếu sự đồng bộ với nhu cầu của nhóm lao động này và chưa đáp ứng được đặc thù công việc không ổn định của họ.
Ngoài ra, mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện nay còn quá cao đối với nhiều NLĐ tự do, đặc biệt là trong các công việc không có thu nhập cố định, khiến cho việc tham gia bảo hiểm trở thành gánh nặng tài chính. Điều này yêu cầu một sự thay đổi trong cách tiếp cận và thiết kế chính sách bảo hiểm xã hội để phù hợp hơn với đặc thù công việc tự do và giúp lao động tự do có thể tiếp cận dễ dàng hơn với các dịch vụ an sinh xã hội cơ bản.
4. Thực trạng nổi bật về lao động tự do tại Việt Nam
Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ và mô hình lao động tự do trở thành xu hướng chủ đạo tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, việc đảm bảo quyền lợi cho NLĐ trong môi trường này đã trở thành một vấn đề pháp lý quan trọng. Các lao động tự do, đặc biệt là những người làm việc qua các nền tảng công nghệ như Uber, Grab, Shopee, Freelancer.com,... đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức về mặt pháp lý, đặc biệt là vấn đề ổn định thu nhập và sự bảo vệ quyền lợi trong QHLĐ. Dưới đây là một số vấn đề nổi bật mà HTPL Việt Nam hiện nay cần phải giải quyết để đảm bảo quyền lợi cho NLĐ trong nền kinh tế số.