CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG VÀ THÁCH THỨC VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG MÔI TRƯỜNG CÔNG NGHỆ SỐ VÀ KINH TẾ TỰ DO
4.1. Lao động tự do thiếu sự ổn định trong thu nhập
Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển nhanh chóng, vấn đề thiếu hợp đồng lao động chính thức đối với lao động tự do là một thách thức lớn đối với HTPL Việt Nam hiện nay. Các nền tảng công nghệ như Uber, Grab, Shopee, hay các nền tảng freelance (freelancer.com, Upwork, etc.) thường không yêu cầu NLĐ ký kết hợp đồng lao động truyền thống, mà thay vào đó sử dụng các thỏa thuận hợp tác ngắn hạn hoặc hợp đồng dịch vụ không chính thức. Đây là điểm khác biệt lớn với mô hình lao động truyền thống, nơi hợp đồng lao động chính thức là điều kiện tiên quyết để đảm bảo quyền lợi cho NLĐ. Do đó, mối QHLĐ trong nền kinh tế số chủ yếu được xác định qua các hợp đồng dịch vụ linh hoạt, thiếu sự ràng buộc pháp lý chặt chẽ, điều này gây ra nhiều bất cập về quyền lợi cho NLĐ tự do.
Cụ thể, khi thiếu hợp đồng lao động chính thức, NLĐ tự do không thể yêu cầu các quyền lợi cơ bản được bảo vệ bởi pháp luật lao động, bao gồm quyền tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, hoặc các chế độ nghỉ phép, chế độ bảo vệ khi gặp tai nạn lao động. Theo Điều 2 BLLĐ năm 2019, "quan hệ lao động" được hiểu là quan hệ giữa NLĐ và NSD LĐ dựa trên hợp đồng lao động, trong đó các quyền lợi của NLĐ được bảo vệ, bao gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, nghỉ phép, và các quyền lợi khác. Tuy nhiên, lao động tự do trong nền kinh tế số không nằm trong phạm vi điều chỉnh của BLLĐ hiện hành vì họ không có hợp đồng lao động chính thức. Điều này khiến
nhóm lao động này thiếu sự bảo vệ về an sinh xã hội, dễ bị tổn thương về mặt tài chính khi gặp rủi ro liên quan đến sức khỏe, tai nạn lao động, hoặc sự thay đổi đột ngột trong công việc.
Hơn nữa, khi không có hợp đồng lao động chính thức, NLĐ tự do gặp khó khăn trong việc yêu cầu bồi thường hoặc giải quyết tranh chấp khi quyền lợi của họ bị xâm phạm. Trong các QHLĐ truyền thống, BLLĐ quy định rõ ràng các thủ tục giải quyết tranh chấp lao động, nhưng với lao động tự do, các quy trình này không được áp dụng. Theo Điều 16 của BLLĐ năm 2019, khi xảy ra tranh chấp lao động, NLĐ có quyền yêu cầu bảo vệ quyền lợi của mình thông qua hòa giải, trọng tài hoặc tòa án. Tuy nhiên, trong trường hợp lao động tự do, việc thiếu hợp đồng lao động chính thức khiến họ không thể dễ dàng sử dụng các cơ chế này để bảo vệ quyền lợi. Điều này dẫn đến tình trạng bất công và thiếu công bằng, khi NLĐ tự do phải tự giải quyết các tranh chấp mà không có sự can thiệp của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức đại diện của NLĐ.
Do đó, để đảm bảo quyền lợi của lao động tự do trong nền kinh tế số, một trong những giải pháp cần thiết là sửa đổi và bổ sung BLLĐ và các văn bản pháp lý liên quan để công nhận lao động tự do như một nhóm lao động chính thức, có quyền lợi bảo vệ tương tự như lao động trong các QHLĐ truyền thống. Điều này sẽ không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi tài chính, an sinh xã hội cho NLĐ tự do mà còn tạo ra một khuôn khổ pháp lý vững chắc cho các QHLĐ trong nền kinh tế số.
Trên cơ sở đó, các nền tảng công nghệ phải có trách nhiệm tham gia vào các chương trình bảo hiểm xã hội tự nguyện và các chế độ an sinh khác để bảo vệ quyền lợi của NLĐ.
4.1.2. Khó khăn trong việc đảm bảo thu nhập bền vững
Lao động tự do trong nền kinh tế số đối mặt với một trong những thách thức lớn nhất, đó là sự thiếu ổn định về thu nhập. Đặc điểm của lao động tự do là không có hợp đồng lao động dài hạn hay cam kết về mức thu nhập cố định, thay vào đó, thu nhập của họ phụ thuộc vào số lượng công việc nhận được từ các nền tảng công nghệ, được tính theo từng nhiệm vụ hoặc dự án cụ thể.
Điều này dẫn đến một tình trạng thu nhập không ổn định, có thể cao vào thời điểm có nhiều công việc, nhưng cũng có thể rất thấp hoặc không có thu nhập khi không có các cơ hội làm việc trong một khoảng thời gian dài. Theo nghiên cứu của ILO, sự thiếu ổn định trong thu nhập không chỉ gây khó khăn cho việc lập kế hoạch tài chính cá nhân mà còn ảnh hưởng đến khả năng tham gia các chương trình bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, và các dịch vụ an sinh xã hội mà chính phủ và hệ thống pháp lý cung cấp (ILO, 2020).
Chính sự không ổn định này đã tạo ra một lỗ hổng lớn trong việc bảo vệ quyền lợi tài chính của lao động tự do. Theo BLLĐ 2019, các quyền lợi về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và nghỉ
phép chỉ được đảm bảo đối với NLĐ trong các mối QHLĐ chính thức, có hợp đồng lao động dài hạn với các công ty, doanh nghiệp. Tuy nhiên, trong nền kinh tế số, lao động tự do không tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc như lao động chính thức, và do đó họ không có quyền lợi bảo vệ trong trường hợp mất việc, bệnh tật, tai nạn lao động hay các tình huống khẩn cấp khác.
Điều này không chỉ tạo ra sự bất bình đẳng trong hệ thống bảo vệ an sinh xã hội mà còn gây nguy cơ tài chính lớn cho lao động tự do, đặc biệt khi họ phải đối mặt với rủi ro ngoài ý muốn. Đối với những NLĐ có gia đình hoặc các nghĩa vụ tài chính, tình trạng này càng nghiêm trọng hơn khi họ không thể dựa vào thu nhập tự do để thực hiện các nghĩa vụ như đóng bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội hay các chi phí cơ bản khác.
Theo Điều 28 của BLLĐ 2019, bảo hiểm xã hội bắt buộc chỉ áp dụng đối với những NLĐ có hợp đồng lao động chính thức, trong khi lao động tự do lại không được tham gia vào hệ thống này. Hệ quả là họ thiếu một hệ thống bảo vệ tài chính khi gặp phải sự cố như mất thu nhập tạm thời, bệnh tật, hoặc tai nạn lao động. Bên cạnh đó, các nền tảng công nghệ cũng không có trách nhiệm chính thức trong việc cung cấp các chế độ bảo hiểm cho NLĐ. Điều này dẫn đến sự bất bình đẳng trong quyền lợi an sinh xã hội, khi lao động tự do không thể tiếp cận các chế độ bảo vệ tài chính mà những lao động chính thức được hưởng. Chính vì vậy, việc xây dựng các chính sách và cơ chế nhằm bảo vệ quyền lợi thu nhập bền vững cho lao động tự do là cực kỳ quan trọng, đồng thời cũng cần có các quy định rõ ràng về quyền lợi bảo hiểm xã hội tự nguyện và các hình thức bảo vệ tài chính khác để đảm bảo sự công bằng và an toàn tài chính cho nhóm lao động này trong nền kinh tế số.
4.1.3. Thiếu cơ chế bảo vệ an sinh xã hội
Mặc dù hệ thống bảo hiểm xã hội và các chế độ phúc lợi đã được xây dựng tại Việt Nam, hiện tại các cơ chế bảo vệ này chỉ áp dụng đối với những NLĐ có hợp đồng lao động chính thức.
Điều này có nghĩa là lao động tự do, một nhóm lao động đang ngày càng gia tăng trong nền kinh tế số, không thể tham gia vào hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc vì họ không có hợp đồng lao động ổn định, dài hạn. Theo Điều 28 của BLLĐ 2019, bảo hiểm xã hội bắt buộc chỉ áp dụng cho lao động trong các QHLĐ có hợp đồng lao động chính thức.
Từ đó, lao động tự do bị loại trừ khỏi hệ thống này, tạo ra một khoảng trống trong việc bảo vệ quyền lợi an sinh xã hội của họ. Việc thiếu hụt các cơ chế bảo vệ này khiến cho nhóm lao động tự do dễ bị tổn thương hơn khi gặp phải các sự kiện rủi ro như bệnh tật, tai nạn lao động, hoặc mất thu nhập. Điều này đồng nghĩa với việc, họ không có những quyền lợi cơ bản như bảo hiểm xã
hội, bảo hiểm y tế, nghỉ phép, hay các quyền lợi bảo vệ tài chính khác mà NLĐ chính thức được hưởng.
Chính sự thiếu hụt các cơ chế bảo vệ an sinh xã hội cho lao động tự do không chỉ là vấn đề về công bằng xã hội mà còn tạo ra một thách thức lớn đối với HTPL Việt Nam. Nền kinh tế số, với sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng công nghệ như Uber, Grab, Shopee và các dịch vụ freelance, đã làm gia tăng nhanh chóng số lượng lao động tự do, nhưng hệ thống pháp lý hiện tại lại chưa đáp ứng kịp thời để bảo vệ nhóm lao động này.
Theo ILO 2020, một trong những thách thức lớn đối với các quốc gia đang phát triển là tạo ra một hệ thống bảo vệ an sinh xã hội linh hoạt và bao quát được tất cả các hình thức lao động, trong đó có lao động tự do. Việc thiếu sự bảo vệ an sinh xã hội cho lao động tự do không chỉ làm gia tăng bất bình đẳng trong xã hội mà còn dẫn đến những hệ quả tiêu cực đối với sự ổn định và bền vững của hệ thống an sinh xã hội quốc gia. Khi lao động tự do không có bảo hiểm xã hội, họ sẽ phải đối mặt với các nguy cơ tài chính lớn khi gặp phải những tình huống không lường trước như ốm đau, tai nạn lao động hoặc mất việc. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có những thay đổi trong chính sách bảo hiểm xã hội, xây dựng các cơ chế linh hoạt, như bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc các quỹ an sinh xã hội phù hợp với đặc thù của lao động tự do trong nền kinh tế số.
Trong khi một số quốc gia, như Đức, đã triển khai các chương trình bảo hiểm xã hội tự nguyện cho lao động tự do, Việt Nam vẫn còn chậm trễ trong việc thực thi các cơ chế này. Điều này tạo ra sự bất bình đẳng trong việc tiếp cận quyền lợi an sinh xã hội, đồng thời làm tăng sự phụ thuộc của lao động tự do vào các chính sách trợ cấp của Nhà nước khi họ gặp phải các tình huống khẩn cấp. Việc không có sự bảo vệ tài chính vững chắc đối với lao động tự do sẽ gây ra các hệ lụy không chỉ về mặt cá nhân mà còn ảnh hưởng đến sự ổn định xã hội và sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia. Chính vì vậy, việc xây dựng một cơ chế bảo vệ an sinh xã hội linh hoạt cho lao động tự do là vô cùng cần thiết để bảo vệ quyền lợi của họ và duy trì sự công bằng trong xã hội.